امام علی (ع) از حکومت تا شهادت / بخش سوم و پایانی
پربازدیدترین اخبار (شش ساعت اخیر)

پربازدیدترین اخبار (۲۴ ساعت اخیر)

پربازدیدترین اخبار (هفت روز اخیر)

خط خون به کابل رسید

- صدای افغان

پیام آفتاب
4 ماه پیش

امام علی (ع) از حکومت تا شهادت / بخش سوم و پایانی

در اینجا باید به فرقی که میان سپاه شام و سپاه کوفه از لحاظ انگیزه ها و دواعی روحی و نفسانی وجود داشت، اشاره کرد. سپاه شام چنان که اشاره شد، سالها از مراکزی که در آن اصحاب و تابعین به بیان احکام الهی اشتغال داشتند، دور بودند. در میان سپاه شام افراد برجسته ای از اصحاب یا تابعین وجود نداشتند و اگر هم چندتن صحابی در میانشان دیده می شد، کسانی نبودند که احساسات دینی عمیق داشته باشند. آنان فقط سپاهی بودند و با جیره و مواجب سرشاری که معاویه به ایشان می داد، آماده بودند که با هر کسی، ولو علی بن ابیطالب (ع) بجنگند. در ایشان درد و تعصب دینی مشهود نبود و اگر تعصب شدیدی وجود داشت، همان عصبیت طایفه ای و قبیله ای بود. برخلاف مردم عراق یا کوفه و بصره که خود را صاحب بصیرت در دین می دانستند و می پنداشتند که اقدامات شان اساس و پایه ای دینی دارد. اما این بصیرت ادعائی، سطحی بود؛ زیرا خوارج با شعاری که از معنی آن خبر نداشتند، از عقیدۀ خود برگشتند و عدۀ زیادی از دیگران هم در جریان های سیاسی بعدی ثابت کردند که زر و زور را بر دین و حق ترجیح می دهند. رفتار بعدی آنها با علی (ع) و فرزندانش حسن (ع) و حسین (ع) شاهد این مدعاست. در نهروان خلاصه آنکه عده ای از کسانی که تحت تأثیر این شعار بودند و دور هم جمع شدند و عبدالله بن وهب راسبی را بر خود امیر ساختند و قرار بر آن نهادند که از کوفه بیرون روند و در کنار پل نهروان جمع شوند و به طرفداران خود در بصره بنویسند تا ایشان نیز به آنها در محل مذکور بپیوندند. عدۀ کسانی را که در نهروان جمع شدند و با حضرت امیر (ع) جنگیدند، چهار هزار نفر گفته اند. در این هنگام علی (ع) در نخیله لشکرگاه زده بود و عازم جنگ مجدد با معاویه بود که اخبار موحشی از اعمال فجیع خوارج به ایشان رسید از جمله اینکه آنها عبدالله بن خباب را که مردی بی آزار بود به جرم طرفداری از علی (ع) کشته بودند و به این اکتفاء نکرده، زن آبستن او را نیز به قتل رسانده بودند. اطرافیان علی (ع) از او خواستند که نخست به دفع ایشان بپردازد. حضرت روی به ایشان نهاد و نخست قیس بن سعد بن عباده و ابوایوب انصاری را برای پند و اندرز به سوی ایشان فرستاد، ولی سودی نکرد. پس از رسیدن خوارج، حضرت باز ابتدا خواست ایشان را از راه مذاکره بر سر عقل و هدایت آورد و باعبدالله بن الکواء که یکی از بزرگان ایشان بود، محاجه ای کرد که تفصیل آن در کتب تاریخ مذکور است. عبدالله بن الکواء در این محاجه مغلوب شد، ولی تسلیم حق نگردید. حضرت ناچار به جنگ با ایشان شد و در این جنگ همۀ ایشان به جز عدۀ معدودی کشته شدند. پس از آن حضرت امیر می خواست که به جنگ معاویه برود، ولی یاران او به بهانۀ خستگی موافقت نکردند و به کوفه بازگشتند. واقعۀ نهروان در سال سی و هشتم هجری اتفاق افتاد. شهادت علی (ع) محزون و دلسرد از یاران ناموافق به جمع سپاه مشغول شد، ولی معاویه او و اطرافیان او را آرام نمی گذاشت و دسته هایی برای غارت و ارعاب مردم عراق به اطراف کوفه می فرستاد. حملات این دسته ها که در تاریخ به نام الغارات معروف شده است، چنان مؤثر بود که روزی علی (ع) از روی غایت دلتنگی فرمود: ان هی الا الکوفه اقبضها و ابسطها (دیگر چیزی جز کوفه برای من باقی نمانده است که آن را می گیرم و رها می کنم، یا می نوردم و پهن می کنم)! خوارج نیز که زخم خورده بودند، به تبلیغات خود بر ضد حضرت در نهان ادامه می دادند و این تبلیغات و کینه جویی ها سرانجام به توطئه ای منتهی شد که موجب شهادت آن حضرت گردید. بنا به روایات، چندماه پس از واقعۀ نهروان، سه تن از بزرگان خوارج با هم قرار گذاشتند که علی (ع)، معاویه و عمرو بن عاص را یک شب بکشند. آن که قتل علی (ع) را به عهده گرفته بود، عبدالرحمن بن ملجم مرادی بود. او به کوفه آمد و در آنجا زنی را به نام قطام از قبیلۀ تیم الرباب که پدر و برادرش در واقعۀ نهروان کشته شده بودند، ملاقات کرد. چون زنی زیبا بود، ابن ملجم از او خواستگاری کرد و او مهر خود را یک بنده و یک کنیز و سه هزار درهم و کشتن علی (ع) تعیین کرد! ابن ملجم که خود برای این کار آمده بود، پذیرفت و دوتن دیگر به نام وردان و شبیب بن بجره با او همدست شدند و در شب هفدهم یا نوزدهم رمضان سال ۴۰ق به نقل غالب اقوال، هنگام نماز بر آن حضرت حمله کردند و ابن ملجم با شمشیر بر فرق ایشان زد. این شمشیر که مسموم بود، کار خود را کرد و آن حضرت پس از دو روز بر اثر زخم آن به شهادت رسید. شهادت ایشان روز بیست و یکم ماه رمضان بود. آن حضرت وصیت فرموده بود که قاتلش را بیش از یک ضربت نزنند و او را مثله نکنند و در مدتی که زنده است، از همان غذائی که خودشان می خورند، به او بدهند. قبر آن حضرت را در ابتدا از ترس مخالفان مخفی داشتند و جز خواص ایشان از آن محل کسی آگاه نبود و این قبر همان است که در نجف است و اکنون زیارتگاه مسلمانان و مطاف شیعیان جهان است. شخصیت و صفات هرکه در تاریخ اسلام مطالعه کند و تاریخ نحله ها و فرقه های مختلف اسلام را از نظر بگذراند و در مباحثات کلامی مسلمانان مخصوصاً در مسألۀ مهم امامت بررسی نماید و کتب و رسائل متعدد و مشاجرات و مناقشات دینی و مذهبی را بخواند، بی هیچ زحمت و تأملی درخواهد یافت که هیچ شخصیتی در عالم اسلام به اندازۀ علی بن ابیطالب (ع) مورد محبت و یا بغض واقع نشده است و هیچ کس به اندازۀ او دشمنان سرسخت و محبان و مخلصان ثابت قدم و فداکار نداشته است. چه جانها که در راه محبت او ایثار شده است و چه جنگها که میان مخالفان و موافقان او درگرفته است. سالیان دراز بر بالای منابر مسلمان در خطبه های نماز رسم بود که او را سبّ و لعن کنند و برعکس قرنها بر بالای منابر ذکر فضایل او و خاندان او رفته است و بر دشمنان و منبغضان او لعن و نفرین فرستاده شده است. قومی او را به درجۀ الوهیت بالا برده اند و قوم دیگر از او و پیروان او تبرّی جسته اند. این خود می تواند دلیل این مدعا باشد که او پس از حضرت رسول (ص) بزرگترین و پراهمیت ترین شخصیت عالم اسلام است، وگرنه این همه هیاهو و غوغا برای چه کسی می توانست باشد؟ ابن حجر عسقلانی در تهذیب التهذیب (۷ر۳۳۹) می گوید که احمدبن حنبل ـ فقیه و محدث معروف و پیشوای مذهب حنبلی ـ گفته است: آن اندازه از فضایل که دربارۀ علی (از حضرت رسول ص) روایت شده است، دربارۀ هیچ یک از اصحاب روایت نشده است. احمدبن حنبل کسی است که رتبۀ حضرت علی (ع) را در فضیلت پس از خلفای سه گانه می داند و با این همه می گوید که روایات وارده در فضایل او بیشتر از دیگران است. ما را در اینجا با معتقدات احمدبن حنبل کاری نیست، ولی می خواهیم این نکته را تذکر بدهیم که او با وجود اکثریت روایات وارده در فضل علی (ع)، فقط به خاطر یک اصل او را در پایۀ چهارم فضیلت می دانند و آن اینکه اهل سنت معتقدند اصحاب رسول خدا (ص) اجماع بر خطا نمی کنند و چون اصحاب بر بیعت به ترتیب مذکور اجماع کرده اند، پس فضیلت شان نیز تابع ترتیب خلافتشان است، گرچه در قضیۀ اجماع و نحوۀ برگزاری آن بحثها و اختلاف زیاد آمده است، معذلک در اساس این اعتقاد، مسائل تاریخی با مسائل اعتقادی و دینی مشتبه شده است و اگر کسانی در برابر امر انجام شده ای تسلیم شده و حکومت کسی را پذیرفته اند، دلیل بر برتری فضیلت واقعی او نیست و اجماع و اجتماع اگر دلیل بر واقعیت امری باشد، دلیل بر حقانیت آن نتواند بود. فضایل علی (ع) کسی است که هرگز بت نپرستید و نخستین مسلمان و نخستین نمازگزار بود. از سوی پیغمبر (ص) به مقام ولایت و وصایت و خلافت برگزیده شد. پسرخوانده و پرورش یافته و تعلیم گرفتۀ پیغمبر (ص) بود. داماد و پدر فرزندان و سپهسالار و علمدار و محرم اسرار و دبیر رسائل و مشاور و مأمور ویژۀ رسول الله (ص) بود. صاحب شریعت او را برادر خود و سید عرب و سید مسلمانان و امیر مؤمنان و قاتل ناکثین و مارقین و قاسطین و یعسوب دین و خانۀ علم و دروازۀ شهر علم و خزانۀ علم و صدّیق و فاروق و عبقری و ولی الله و یدالله و حجت الله و بهترین انسان ها و دادگرترین داوران معرفی نمود. خلیل بن احمد فراهیدی در مقایسۀ علی (ع) با سایر صحابه گفته است: اسلامش بر همه مقدم و عملش از همه بیشتر و شرفش از همه والاتر و زهدش از همه بالاتر و شوقش به جهاد از همه افزون تر بود دوستانش از ترس و دشمنانش از بغض و حسد، فضائل او را کتمان کردند و با این همه شرق و غرب عالم پر از فضائل اوست. در فضیلت علی بن ابی طالب (ع) گفته اند که آیات بسیاری در شأن ایشان نازل گردیده است؛ از آن جمله روایتی است مربوط به عبدالله بن عباس که گفته است: سیصد آیه از قرآن مجید در شأن علی (ع) می باشد. علاوه بر این، فضایل و مناقب آن حضرت به طور کلی بر دو دسته است: دستۀ اول احادیث و روایاتی است که از حضرت رسول (ص) دربارۀ ایشان نقل شده است و در نظر محدثان و اهل سنت فضیلت یک صحابی به همین معنی است که حدیثی از رسول خدا (ص) دربارۀ او نقل شده باشد. دربارۀ فضایل علی (ع) به این معنی اهل سنت و حدیث کتابهای بسیاری تألیف کرده اند. معروفترین حدیث که در فضیلت آن حضرت نقل شده است، حدیث بسیار مشهور غدیر خم است که باید آن را یکی از نصوص برخلافت و وصایت آن حضرت شمرد. این حدیث شریف از صدر اسلام تاکنون الهام بخش شیعیان و محور افکار و ادبیات و حماسه و شعر و هنر ایشان است. حدیث مشهور دیگری نیز هست که در قصۀ تبوک به آن اشاره شد و به موجب آن رسول خدا (ص) به علی (ع) فرمود: انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لانبی بعدی [نسبت تو به من همچون جایگاه هارون به موسی است، جز اینکه پس از من پیامبری نیست]. نیز حدیث مشهور مؤاخات و برادرخوانی است که حضرت رسول (ص) در اوایل ورود به مدینه، میان اصحاب خود از مهاجر و انصار برادری برقرار کرد و هر یک از ایشان را با یکی دیگر برادرخواند و خود را با علی (ع) برادر خواند و این امر در نظر هر مسلمانی بالاترین شرف و فضیلت است. قصۀ مؤاخات در بیشتر کتب حدیث و سیره مذکور است، از جمله ابن هشام (۲ر۱۵۰) و ابن سعد (۳، ق۱ر۱۴). از روایات عمده حدیثی است که بخاری در صحیح در باب مناقب علی بن ابیطالب آورده است و آن اینکه رسول خدا (ص) به علی (ع) فرمود: انت منّی و أنا منک [: تو از من هستی و من از تو هستم.] و نیز حدیث اعطای لوا در روز خیبر. در اینجا باید گفت که بخاری در صحیح در باب مناقب علی بن ابیطالب (ع) این حدیث را نقل کرده است، اما مقدمۀ آن را که رسول خدا (ص) ابتدا به ابوبکر و بعد به عمر آن لوا را داد و آن دو کاری از پیش نبردند و بعد آن جمله را بیان فرمود و فردای آن روز لوا را به علی (ع) داد، نقل نکرده است. پیداست که جملۀ تاکیدیۀ لاعطین الرایۀ غدا بدون مقدمه و ابتدا به ساکن نمی تواند باشد و این مقدمه همان است که مذکور شد. ظاهراً این نکته در ذهن بخاری، او را راحت نمی گذاشته است که با این مقدمه و این جمله، علی (ع) باید در نظر رسول خدا (ص) محبوب ترین فرد باشد و باید او افضل از دیگران باشد و در این صورت چرا باید اصحاب آن سه تن را بر او مقدم داشته باشند و به همین جهت، رعایت حال اصحاب را آن مقدمه را انداخته است. اما برخی به جهت پیروی بی چون و چرا از عمل و روش اصحاب حاضرند از اصول مسلم دیگر چشم بپوشند و افضلیت و حقانیت را تابع ترتیب زمانی خلافت خلفای راشدین بدانند. به هر حال در فضائل صفاتش احادیث فراوان دیگری از فریقین نقل شده است که مشهورترین آنها عبارتند از: حدیث بدءالدعوه یا حدیث دار؛ حدیث سبق اسلام ؛ حدیث سبق صلاه ؛ حدیث بت شکنی ؛ حدیث طیر ؛ حدیث عایشه ؛ حدیث ام سلمه ؛ حدیث دروازۀ شهر علم ؛ حدیث خندق . فضایل نفسانی و معنوی دستۀ دوم از فضایل و مناقب آن حضرت فضایل نفسانی و معنوی ایشان است که در سرتاسر زندگانی ایشان معروف و مشهود بود و این صفات و خصال چنان برجسته و نمایان بود که کسانی حتی در ایام حیات ایشان از جادۀ صواب منحرف شده و مقام ایشان را تا درجۀ خدایی بالا برده اند! دربارۀ سخاوت و ایثار آن حضرت داستان ها گفته اند. از صفات بارز ایشان شجاعت است. اخبار شجاعت فوق بشری و مهارت سربازی و قدرت فرماندهی و اعجاز ذوالفقار در تحکیم اساس اسلام شهرت جهانی دارد. نظارت سیاسی و نظامی و اداری و اقتصادی و اجتماعی و اهتمامی که به نشر علم و ادب و آموزش و پرورش جوانان داشت؛ و نیز احاطۀ وی به همۀ علوم او را بزرگترین و دانشمندترین و دادگرترین زمامداران تاریخ معرفی نموده است. علی (ع) بنیانگذار علم نحو بود و بدین طریق زبان عربی را از سقوط حفظ کرد و آن را به صورت زبان بین المللی اسلام درآورد. به علاوه کلام او نمونۀ اعلای فصاحت و درس بلاغت است. سخن شناسان کلام آن حضرت را فروتر از کلام الهی، اما برتر از کلام انسانی تعریف کرده اند. در قوت استدلال و آرایش کلام و ترسّل و رسایی و ایجاز و جامعیت و پند و موعظه نظیر نداشت و در هر باب که زبان می گشود، آن را به کمال می رسانید. برای تماشای اعجاز بیان علی، باید به نهج البلاغه رجوع کرد و خطبه های او را در خلقت عالم و مقام رسول الله (ص) و عترت او و دفاع از حقوق خود و تشویق به جهاد و نامه های او را به معاویه و وصفی را که از طاووس و خفّاش و دنیا و خانۀ شریح قاضی و احوال مؤمنان و منافقان نموده مطالعه نمود. مخصوصاً باید دستورالعمل های علی (ع) را به مالک اشتر و محمدبن ابی بکرـ استانداران مصرـ و رهنمودهای او را برای فرمانداران و عاملان و مأموران خراج و قاضیان و سپاهیان و سایر مأموران دولت که در نهج البلاغه مندرج است خواند تا تفاوت کلام علی با دیگران معلوم شود و بدانند که چرا رسول الله (ص) او را ولی الله و امیرالمؤمنین معرفی کرد. علی (ع) نه تنها قهرمان جنگ و سیاست و روحانیت بود، بلکه در مقام انسان کامل بالاتر از هر افسانه و گمان قرار داشت. او دنیا را با همۀ عشوه ها و ترفندهایش شکست داد و مرگ را تحقیر کرد. او اسوۀ حسنۀ ایمان و اهرم إعلای کلمۀ حق بود. سلسله های تصوف و اخوت و فتوت اسلامی به او می پیوندد و درویشان و زحمتکشان مسلمان او را سرمشق و تکیه گاه خود می شناسند و هر جوان مسلمان که پای به ورزشگاه می نهد، یا هر سرباز جهادگر که در راه شرف و عقیده جانبازی می کند، نام علی (ع) را بر زبان می آورد. دلیل فصاحت و بلاعت بی مانند او خطب نهج البلاغه است که شریف رضی گرد آورده است. ابن ابی الحدید گفته است نسبت علم کلام از راه اشاعره و معتزله به واصل بن عطاء می رسد واصل شاگرد ابوهاشم عبدالله بن محمدبن حنیفه بود و ابوهاشم این علم را از پدرش محمدبن حنفیه و او از پدرش علی فرا گرفته است (مقدمۀ شرح نهج البلاغه). ما این مطلب را به این ترتیب درست نمی دانیم و این مقام را برای بحث در این مطلب مناسب نمی یابیم؛ ولی مدعای ابن ابی الحدید را از راه دیگری به این گونه تصحیح می کنیم که نخستین کسی که بر بالای منبر و در خطبات فصیح و بلیغ خود مسائل توحید باری و صفات او را پیش کشید، علی (ع) بود و این مسائل است که یکی از اسباب برانگیخته شدن اذهان جستجوگر و پایه ای برای ظهور مسائل و مباحث کلامی گردید. ابن ابی الحدید نظیر این معنی را در فقه نیز به حضرت امیر (ع) نسبت می دهد و آنچه به قطعیت می توان گفت، این است که حضرت نخستین کسی است که راه استدلال در احکام فقهی را به مردم نشان داد؛ مثلاً هنگامی که خلیفۀ وقت می خواست زنی را که پس از شش ماه ازدواج بچه ای به دنیا آورده بود، حد بزند یا رجم کند، علی مانع شد و به آیۀ و حمله و فصاله ثلاثون شهرا استدلال کرد. وجه استدلال این است که خداوند مجموع مدت حمل و مدت شیرخوارگی انسان را سی ماه فرموده است و این را باید به حداقل معنی کرد؛ زیرا دوران شیرخوارگی دو سال یا بیست و چهارماه است و این به دلیل آیۀ قرآن است. و الوالدات یرضعن اولادهن حولین کاملین (۲۳۳، بقره) پس می ماند شش ماه که حداقل حمل است. نظیر این استدلال فقهی تا آن وقت از کسی دیده نشده بود. احکامی که آن حضرت در زمان خلیفه دوم دربارهٔ بعضی از مسائل بیان فرموده است معروف است و به همین جهت است که خلیفه گفته بود: لایفتین أحد فی المجلس و علی حاضر (کسی در مجلسی که علی حاضر باشد، فتوا ندهد). اما اینکه ابن ابی الحدید(۱ر۱۸) می خواهد فقه اهل سنت را از راه ابوحنیفه به حضرت صادق (ع) و از آن راه به حضرت علی (ع) برساند، در کلیت و اطلاق آن درست نیست؛ زیرا اگرچه ابوحنیفه از حضرت صادق (ع) فقه فرا گرفته است، اما فقه او و فتواهای او مورد تأیید آن حضرت نبود و مخصوصاً در مسئله قیاس و رأی، فقه شیعه مباینت آشکاری با فقه ابوحنیفه دارد. اما فقه شیعه که منبع اصلی آن ائمه اطهار (ع) است، بی شک مأخوذ از حضرت امیر (ع) است. حضرت علی (ع) در دوران خلافت کوتاه خود مظهر کامل عدالت و بی طرفی در امر قضا بود. در سیرۀ او آورده اند که اگر چیزی می خواست بخرد، نخست از فروشنده می پرسید که آیا او را می شناسد یا نه و اگر می دید که او را می شناسد، از او چیزی نمی خرید مبادا جانب او را رعایت کند. او همه عرب و عجم را در صورت مسلمان بودن به یک چشم می نگریست و تعصب قومی و قبیله ای نداشت. به همین جهت مردم عادی کوفه یعنی کسانی که از غیرعرب و اهل کار و پیشه و تجارت بودند، او را دوست داشتند، برخلاف بیشتر اشراف عرب که به جهت همین امر در باطن چندان از او دلخوش نبودند و یکی از دلایل سستی ایشان در نصرت و حمایت از آن حضرت شاید همین امر بود. دربارۀ بیت المال بسیار سختگیر بود، رفتار او با دخترش و برادرش عقیل معروف است. خلیفۀ قبلی روش اشراف منشی داشت و قوم و قبیلۀ خود را در درجه اول از هر حیث بر دیگران ترجیح می داد. همین روش تعصب نژادی بود که خلفای بنی امیه به شدت دنبال کردند و همه اقوام مغلوب غیر عرب را موالی و بندگان خود خواندند. کسی که از متن اشرافیت عربی باشد و از برگزیده ترین طوایف قریش باشد و در عین حال همه انسان ها را از دیدگاه اسلام به یک چشم بنگرد، کسی است که شخصیتی والاتر و برتر از حدود نژادی و جغرافیائی خود دارد و در این شکی نتواند بود. علی (ع) در دوران شصت و نه ماهه خلافت خود در اجرای دقیق احکام اسلام و حفظ حقوق مسلمانان لحظه ای نیاسود و در این راه از بذل جان نیز جان نیز مضایقه نکرد. در شهر کوفه پیوسته در بین مردم و در دسترس همه بود. دفتر کار و محل ملاقت ها و به طور کلی مرکز همه فعالیت های سیاسی و اجتماعی او مسجد کوفه بود. در بوتۀ عدالت علی (ع) همۀ نابرابری های طبقاتی و نژادی و رنگ و اقلیم ذوب می شد. چون طعم ستم را در مکه و در شعب ابوطالب چشیده بود، راه نجات امت را در اصلاح دادگستری و تأسیس محاکم شرع و تدوین قانون و استقلال قضات و تعلیم و تربیت ایشان تشخیص داد. برای حسن ادارۀ دادگاه ها و اجرای احکام ضوابط بی سابقه وضع نمود، دستور داد احکام فقهی مدون شود و به صورت قانون در آید. قضات را امتحان می کرد و برای آموزش آنها جلسه تشکیل می داد و دستورالعمل های روشن به طور انفرادی یا به صورت بخشنامه به ایشان می فرستاد. فرزندان علی (ع) تا فاطمه (ع) زنده بود، زن دیگری نگرفت و از او دو فرزند ذکور یعنی امام حسن (ع) و امام حسین (ع) داشت و می گویند پسر دیگری از او به نام محسن داشت که در کوچکی از دنیا رفت. دو دختر نیز از حضرت فاطمه (ع) داشت که یکی زینب کبری و دیگری ام کلثوم کبری است. پس از حضرت فاطمه (ع) زنی به نام ام البنین گرفت که از او چند پسر به نامهای عباس و جعفر و عبدالله و عثمان داشت و همه در واقعه کربلا شهید شدند. از خولۀ حنفی پسری داشت به نام محمدبن حنفیه. آن حضرت فرزندان ذکور و آناث دیگری از زوجات دیگر داشتند که تفصیل آنها در کتب تاریخ مذکور است. - داکتر عباس زریاب خویی / دایرۀالمعارف تشیع (با حذف منابع و اندکی تلخیص)

خبر در سایت اصلی


هشتگ:   

امام

 | 

علی

 | 

حکومت

 | 

شهادت

 | 

بخش

 | 

سوم

 | 

پایانی

 |