عبور از وهابیت
پربازدیدترین اخبار (شش ساعت اخیر)

پربازدیدترین اخبار (۲۴ ساعت اخیر)

پربازدیدترین اخبار (هفت روز اخیر)

بازگشت جنرال!

- صدای افغان

پیام آفتاب
دوشنبه 22 عقرب 1396

عبور از وهابیت

تحولات اخیر در عربستان سعودی ازجمله بازداشت روحانیون و برکناری امامان جماعت نشان می دهد که طلاق بین نهادهای سیاسی (آل سعود) و نهادهای دینی (وهابیت) در عربستان سعودی در حال آفتابی شدن است. اینها بعد از آن بود که به دنبال یک سلسله تصمیمات به زنان اجازه رانندگی داده شد. دراین میان محمدبن سلمان، ولیعهد عربستان، در اظهاراتی شفاف خود را متعهد به مبارزه با تفکرات افراطی و مهار آنها معرفی کرد و گفت قصد دارد کشورش را به سوی اسلام میانه رو بازگرداند. همین حرف ها و اقدامات پرسش های زیادی را درباره ارتباط آینده خاندان حاکم با نهادهای دینی عربستان به میان می کشد. هنگامی که صدام حسین، رئیس جمهور عراق، در سال ١٩٩٠ کویت را اشغال کرد، کمیته ای از روحانیون به ریاست مفتی اعظم شیخ عبدالعزیز ابن باز فتوایی را صادر کردند که به موجب آن به نیروهای آمریکایی اجازه داده می شد در جریان این جنگ در خاک عربستان مستقر شوند. هدف از این لشکرکشی مجبورکردن نیروهای عراقی به خروج از کویت بود و فتوای این روحانیون به مثابه پوششی شرعی و ضروری برای تسهیل مأموریت ائتلاف بین المللی به رهبری آمریکا تلقی می شد. این تنها موردی نبود که نقش نهاد های دینی وهابیت را در نظام سیاسی عربستان سعودی آشکار می کرد. حتی زمانی که مسئله ای به امنیت ملی مربوط می شد دولت به سراغ نهاد روحانیت می رفت تا مجوز شرعی را کسب کند وگرنه ممکن بود مشروعیت اقدامش زیر سؤال برود. نمونه ها دراین باره آن قدر زیاد است که نمی شود همه را برشمرد. زمانی که ملک عبدالعزیز، بنیان گذار عربستان سعودی، خواست صنعت ارتباطی بی سیم را وارد کشورش کند، تلاش کرد پیش از آن، موافقت شرعی روحانیون را به دست آورد. یا هنگامی که برای مدت زمانی روحانیون فتوا به تحریم استفاده از رادیو و تلگراف دادند، پادشاه سعودی مجبور شد از آنها مجوز شرعی بگیرد همچنین نهادهای دینی نقش مهمی در رقابت شاهزادگان بر سر قدرت داشته اند. زمانی که بین ملک سعود و برادرش، فیصل اختلاف افتاد، حرف آخر را در این میان شیخ محمد بن ابراهیم آل الشیخ، مفتی عربستان زد و به موجب فتوایی که داد ملک سعود را از سلطنت خلع کرد و به جای او برادرش فیصل را نشاند. مدخلی برای فهم موضوع برتراند بادی، متفکر فرانسوی، در کتابی با عنوان دو دولت؛ مقایسه غرب و جهان اسلام تلاش می کند تاریخ و روند طولانی تولد مدرنیسم سیاسی را بررسی کند و نمونه های سیاسی گوناگون در دنیای جدید به ویژه در ارتباط بین قدرت سیاسی و دینی را مورد مطالعه قرار دهد. او به بعضی روندهای نوسازی اشاره کرده و نمونه هایی را ارائه می کند که درنهایت به استقلال حوزه سیاسی از دینی منجر شده است؛ به ویژه که می دانیم در دوران قرون وسطا حوزه سیاست در موارد زیادی تابع و تسلیم حوزه دین بود . اما با ورود به دوران جدید نوگرایی متکی بر آزادی های سیاسی توانست از قدرت نهادهای دینی بکاهد و درنهایت آنها را تسلیم قدرت سیاسی کند. اگر ما به تجربه تاریخی جهان اسلام بنگریم، درمی یابیم طبقه روحانیون چنان که نوح فیلدمن در کتاب خود اوج و فرود دولت اسلامی بیان می کند همواره یک ترمز مهم برای کنترل قدرت حاکمان بوده است زیرا از شریعت دفاع می کردند و فقط آنها اجازه داشتند دین را تفسیر کنند. همین مسئله به آنها جایگاهی ویژه در منظومه دولت های اسلامی قدیم می بخشید. همین سیستم دارای مقداری توازن معنوی بین قدرت سیاسی از یک طرف و طبقه روحانیون حامی و مفسر شریعت از طرف دیگر بود. این وضعیت ادامه داشت تا دوران امپراتوری عثمانی فرارسید. در آن زمان اصلاحات معروف به تنظیمات به گونه ای بود که رابطه بین قدرت سیاسی و قدرت دینی را کاملا جابه جا می کرد. نوسازی عثمانی که هدفش تحقق اصلاحات اداری در زمینه های نظامی، اقتصادی و قضائی بود منجر به ابتکارات قانونی و حقوقی جدیدی شد. از یک طرف شریعت باید در چارچوب یک سری قوانین مدون ظاهر می شد و از طرف دیگر باید نهادهای جدیدی شکل می گرفت (مثل پارلمان) که تابه حال سابقه نداشته است و این نهادها باید در قانون اساسی جایگاه معینی می داشتند. خلاصه آنکه این اقدامات به نوسازی نظام سیاسی منجر شد و توانست در یک کلمه طبقه مفتيان را کنار بزند بدون اینکه نهاد یا مؤسسه ای را برجای بگذارد که شبیه به حضور روحانیون در گذشته قادر به ایجاد توازن قوا با قدرت سیاسی باشد. اما الگوی عربستان سعودی چنان که فیلد من می گوید، دراین میان یک استثنا به حساب می آمد و شباهت به هیچ یک از دولت های تأسیس شده بعد از فروپاشی عثمانی نداشت. ائتلاف بین شیخ و شاه الگوی عربستان سعودی چنان که ابن خلدون می گوید، به نوعی ائتلاف بین شیخ (محمدبن عبدالوهاب) و شاه (محمدبن سعود) شباهت داشت. به گفته ابن خلدون اعراب دولت را فقط به شکلی دینی به دست آوردند. این روند از نبوت شروع شد و تا ولایت استمرار پیدا کرد و در همه آنها دین اثری جامع داشت. دلیل آن نیز این بود که اعراب مردمانی وحشی بودند و به دشواری می شد آنها را تسلیم کرد یا گرایشات آنها را در یک جا تمرکز داد. از این رو دین بزرگ ترین نقش را در انقیاد شان داشت و رقابتی را بین آنها به وجود آورد که تجمع و انقیاد آنها را تسهیل کرد . تاریخ تأسیس نخستین دولت آل سعود در سال ١٧٤٤ به ائتلاف یا اتحاد بین دو شخصیت مهم برمی گردد: یکی محمد بن سعود، بینان گذار خاندان حاکم و دیگری شیخ محمد بن عبدالوهاب، یکی از مفتيان تأثیرگذار در تاریخ اسلامی جدید. نحوه رابطه بین این دو :روند غالب بر آینده عربستان را از همان ابتدا رقم زد. ابن سعود یکی از برجسته ترین رهبران قبایلی و نظامی دوران خود بود. بااین حال اگر نبوغ سیاسی خود را به جنبش محمدبن عبدالوهاب گره نمی زد، دچار شکست می شد. عبدالوهاب خود پروژه ای سلفی و اصلاح طلبانه را در نظر داشت و تلاش می کرد اسلام را به قول خود از عادت های غلط و خرافات منحرف کننده پاک سازی کند و آن را به همان صفا و خلوص دوران گذشته بازگرداند. همین فراخوان اصلاح طلبانه به قدرت سیاسی و نظامی آل سعود فرصت داد تا از آن برای تحکیم پایه های قدرت خود و گسترش آن بر تمام شبه جزیره عربستان استفاده کند. از آن گذشته این موضوع به حکومت ابن سعود نوعی مشروعیت دینی می داد که موجب تثبیت و استمرار آن می شد. به تعبیری روشن تر آمیزش بین وهابیت و قدرت آل سعود، دولتی دائمی را به وجود می آورد. با مرگ این دو نفر و پایان نخستین دولت سعودی، این رابطه قطع نشد زیرا هرکدام برای خود خانواده ای را به ارث گذاشتند که این شراکت دوجانبه را بین شاهزادگان و وارثان شيخ برای سال های بعد ادامه دادند. به عبارتی دیگر رفته رفته این شراکت جای خود را به ارتباط بین دو نهاد مهم سیاسی و دینی در کشور داد. دراین میان نهاد روحانیت به گفته خاندان عبدالوهاب، نقش مشروعیت بخشی و پشتیبانی از نهاد سیاست را ایفا می کرد. برای تحکیم ارتباط بین نهادهای سیاسی و مذهبی ازدواج های مهمی نیز صورت گرفت که یکی از آنها ازدواج ملک عبدالعزیز با دختر شیخ عبدالله بن عبداللطیف آل شیخ بود که در زمان خودش بزرگ ترین شیخ وهابی به شمار می رفت. بنیان گذار عربستان هرگز دست از تأکید بر اهمیت و نقش این اتحاد برنداشت. ازهمین رو بود که خطاب به قبایل تحت فرمانش می گفت: نباید بترسید. اولا ابتدای این کار از سوی خداوند بوده است. بعد هم شیخ محمد بن عبدالوهاب. هر بار اختلافی پیش آمد و می رفت که دین خدا نقض شده و این نور رو به خاموشی گراید، یکی از آن دو خانواده (آل سعود و آل شیخ) آن را ترمیم می کردند . در مقابل، روحانیون وهابی نیز از هیچ کوششی برای پشتیبانی از عبدالعزیز فروگذار نکردند و تمام امکانات واقعی یا نمادین خود را برای پیروزی او و اقامه شریعت و دین هزینه کردند. از آنجا که فقط آنها مفسران دین بودند دراین باره کتاب ها نوشتند و از سایر روحانیون شبه جزیره نیز خواستند به حمایت از این دولت برخیزند. شیخ محمد بن عبداللطیف آل شیخ در پیامی نوشت: خداوند هرکس را در این امر کمک کند و حتی از دیگران سبقت بگیرد نصرت خواهد داد. اگر امام رعیت را به کمک بخواهد این جهادی واجب برای همگان است و هرکس از آن سرباز زند، منافق است. زنهار، زنهار که به حرف های شکاکان گوش ندهید و نسبت به صاحبان این فراخوان اسلامی تردید نداشته باشید . ایدئولوژی وهابیت چسب اصلی نظام سیاسی عربستان و عامل دوام آن بود. این همان چیزی بود که ملک عبدالعزیز در توصیف نیروهایش به جان فیلیپی، گردشگر بریتانیایی، گفته بود: فقط کافی است آنها را فرا بخوانم تا هزاران نفر زیر پرچم من برای جنگ آماده شوند. از بیشه تا نجران تا رینه تا تثلیث. بین آنها هیچ کس نیست که مرگ در راه عقیده را دوست نداشته باشد. همه آنها ایمان دارند اگر شانه خالی کنند به جهنم خواهند رفت! . به این ترتیب بود که ائتلاف بین شیخ و شاه جواب داد و شیوه ای جدید از دولتمردی و نحوه توزیع قدرت را در عربستان به آزمایش گذاشت. این علاوه بر قدرتی بود که روحانیون بر حسب وظیفه دینی خاص شان به دست می آوردند. خاندان شیخ دیگر صرفا یک زایده شرعی نبود بلکه بخشی از قدرت بزرگی به حساب می آمد که در درجه اول آل سعود آن را به صحنه آورده بود. از این رو روحانیون سعودی فراتر از یک روحانی معمولی بودند. آنها نقشی فعال در جامعه داشتند و جزء متحدان قدیمی آل سعود به شمار می رفتند. به عبارتی دیگر روحانیون به بخشی از طبقه حاکم در عربستان تبدیل شدند. اما توازن قوا بین این دو طرف در پی افزایش در آمدهای نفتی که به خزانه دولت ریخته می شد دچار اختلال شد زیرا در کشور نظام اقتصادی جدیدی پدید آمد که در آن پادشاه حرف اول و آخر را می زد. اختلال در ارتباط هنگامی که ابن سعود سرزمین های بیابانی وسیعی را در شبه جزیره تصرف می کرد هرگز به ذهنش هم نمی رسید که در بطن این شن زارها چه ثروت هنگفتی نهفته است؛ ثروتی که در آینده اصلی ترین منبع درآمد دولت بوده و ثروت کلانی را به خزانه اش سرازیر خواهد کرد. نفت در تکوین اقتصاد عربستان سهم بسزایی داشت. دولت درآمدهای نفتی را تصاحب می کرد و بعد به شکلی که می خواست بین گروه های مختلف جامعه بذل و بخشش می کرد. همین امر به دولت امکان آن را می داد تا نظام جدیدی را به وجود آورد و بسیاری از بنیان های اجتماعی و به ویژه بنیان های قبایلی را به نفع خود برهم ریزد. طبقه روحانیون تسلیم پیامدهای این نظام اقتصادی نشدند. ابتدا تصور می شد دولت می تواند با ایجاد نظام اقتصادی جدید و جیره خوارکردن مفتيان نقش آینده آنها را به نفع خود مصادره کند. اما مجموعه ای از امتیازات و بذل و بخشش هایی که به مفتيان می شد، نیز نتوانست از اهمیت نقش آنان در جامعه عربستان بکاهد. تأثیر درآمدهای نفتی فقط در روابط دوجانبه پادشاهان و روحانیون اثر نگذاشت، بلکه عنصر سومی را به میان این رابطه آورد که عبارت بود از طبقه محروم جامعه و اینکه چه کسی (شاه یا شیخ) هدايت آنها را برعهده خواهند داشت. از آنجا که درآمدهای کلان نفتی در اختیار نظام سیاسی بود و این حاکمان بودند که این ثروت را بین جامعه تقسیم می کردند، دولت خود را در ارتباط با مردم بی نیاز از روحانیون می دید. به تعبیری دیگر درآمدهای نفتی نظام حاکم را از واسطه ای به نام روحانیون (بین نظام و جامعه) بی نیاز می کرد. به همین دلیل از قدرت روحانیون برای حمایت از حاکمیت شرع در دولت جدید عربستان به نسبت گذشته یا دولت های اسلامی سنتی به شدت کاسته شد. علاوه بر نقشی که نفت در تضعیف قدرت روحانیون و کاستن از نقش آنها بازی کرد، حوادث ١١ سپتامبر و مسائل پیرامون آن ازجمله تبلیغات گسترده و منفی رسانه ها علیه تفکرات سلفی و وهابیت اثری زیاد بر محدود کردن نقش روحانیون از سوی دولت داشت. رسانه های غربی به شدت بین اعمال و گفتمان تحصیلی وهابیت و رویکردهای جهادی سلفی ارتباط برقرار می کردند. ژانویه ٢٠٠٢ مجله اکونومیست در گزارشی نوشت: وضعیت کاملا دگرگون شد. از آن حالت احترام و استقبال رسمی و مردمی که سعودی ها قبلا برخوردار بودند به یک حالت نفرت و بیزاری و دشمنی ختم شد... تا جایی که برخی اسناد رسمی آمریکا عربستان سعودی را بدترین دشمن منافع، امنیت و نفوذ این کشور حتی بیشتر از نظام صدام حسین معرفی می کرد . بر اثر این فشارهای متعددی که بر عربستان سعودی تحمیل شد، حاکمان سعودی ناچار شدند درخواست های زیادی را پذیرا شوند که یکی از مهم ترین آنها تغییر سیستم آموزش دینی و فرهنگی کشور شان بود زیرا دولت آمریکا تصور می کرد ماهیت وهابی این سیستم آموزشی در بین نسل های جدید این کشور ذهنیتی فرهنگی را تولید می کند که درنهایت منجر به دشمنی با غرب و فرهنگ مدرن می شود. به موجب این اصلاحات، برخی از آیات مربوط به حب و بغض های افراطی باید حذف می شد زیرا دولت آمریکا تصور می کرد این آیات نفرت نسبت به این کشور را توجیه می کند. درعوض باید تفکرات امثال ساموئل هانتینگتون، متفکر آمریکایی ضداسلام و صاحب نظریه جنگ تمدن ها، در کنار سایر متفکران غربی وارد کتاب های درسی می شد کمااینکه برای نخستین بار مقرر شد مفاهیم جدیدی مثل جامعه مدنی، جهان گرایی و حقوق بشر یا گفت وگوی تمدن ها در این برنامه های درسی آورده شود. هرچه بود این شیوه ها در کنار شیوه های داخلی دیگر کمک کرد تا از نقش روحانیون و نفوذ نهادهای دینی وهابیت در عربستان کاسته شود. اما نه تا آنجا که به قطع ارتباط با دولت منجر شود؛ بدون اینکه جایگاه اصلی روحانیون به عنوان طبقه حاکم یا شرکای قدرت از بین برود. آیا وهابیت افول می کند ؟ چندی پیش محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در میان دست زدن های ممتد حاضران در کنفرانس اقتصادی پیشنهاد سرمایه گذاری برای آینده تعهد کرد اصلاحات اجتماعی گسترده ای را در کشورش ایجاد کند تا جامعه عربستان را به جامعه ای طبیعی، با تسامح و خوب تبدیل کند. بن سلمان به مصائب کشورش در سال های گذشته اشاره و از سیطره روش های سرسختانه بر جامعه گلایه کرد. او یاد آور شد اکنون زمان آن رسیده است تا با این افکار مقابله شده و بلافاصله بر آنها غلبه کنیم . او گفت کشورش به دنبال یک زندگی طبیعی است که بازتاب دهنده دین با تسامح اسلام و عادت ها و سنت های خوب مان باشد. ما می خواهیم با جهان زندگی کنیم و در توسعه جهان و کشورمان مشارکت داشته باشیم پیش از این نیز عربستان سعودی شاهد یک سلسله تصمیماتی بود که نشان می داد مقامات این کشور دارند از رویکردهای محافظه کارانه وهابیت فاصله می گیرند. حق رانندگی دادن به زنان یا کاستن از قدرت هیئت های امربه معروف و نهی ازمنکر ازجمله اینها بود. همان زمان اطلاعیه ای منتشر شد که از تأسیس یک مجتمع احادیت نبوی حکایت داشت. با این هدف که احادیث نبوی غربال شده و از احادیثی که به تروریسم یا قتل و کشتار دعوت می کند خالی شود . کاری که متخصصان آن را در حد انقلابی در اساس و پایه های وهابیت سلفی تلقی کردند، همان تفکری که از یک قرن پیش تاکنون پادشاهی عربستان بر آن استوار بوده است. با این همه بعید به نظر می رسد حکومت عربستان سعودی از وهابیت فاصله بگیرد. سباستین زونسن، پژوهشگر جمعیت آلمانی سیاست خارجی، می گوید: اگر حمایت های دینی وهابیت نبود خانواده حاکمان قادر به داشتن یک سلطه سیاسی نبودند. این ائتلاف بین وهابیت و خاندان حاکم بود که چند دهه استمرار پیدا کرد. از این رو دشوار خواهد بود که خاندان حاکم بدون حمایت روحانیون بتواند قدرت سیاسی خود را حفظ کند. طبعا هدف حذف وهابیت نیست، بلکه اصلاح آن به شکلی عمیق و ریشه ای است . این برنامه ها تقریبا همان چیزی است که یوسف العتیبه، سفیر امارات در واشنگتن، بر زبان آورد و گفت: امارات، عربستان، اردن، مصر و بحرین برای خاورمیانه دولت های سکولار می خواهند . به عبارتی دیگر نظام سیاسی عربستان سعودی در حال گذار به سوی سکولاریسم است. اما این روند به کجا منتهی شود و این گونه اقدامات به قطع ارتباط مستقیم و صریح بین خاندان حاکم و روحانیون وهابی منجر خواهد شد یا وهابیت را در این کشور به کالبدی بدون روح تبدیل خواهد کرد، معلوم نیست. آنچه معلوم است اینکه دوران جدیدی در عربستان شروع شده است؛ دورانی که ما در آن شاهد تحولی ریشه ای در ارتباط بین پادشاهان و متحدان سنتی شان به ویژه روحانیون وهابی خواهیم بود. ترجمه: محمدعلی عسگری منبع: روزنامه شرق

خبر در سایت اصلی


هشتگ:   

عبور

 | 

وهابیت

 |