تاریخ مدرنیته یا تاریخ سوخت؟!
پربازدیدترین اخبار (شش ساعت اخیر)

پربازدیدترین اخبار (۲۴ ساعت اخیر)

هزاره غره نشوید!

- افغان پی پر

پربازدیدترین اخبار (هفت روز اخیر)

مشاور در امور برچی؟!

- افغان پی پر

تونل کنی زیر ارگ!

- افغان پی پر

پیام آفتاب
یک‌شنبه 24 جدی 1396

تاریخ مدرنیته یا تاریخ سوخت؟!

طی دهه گذشته، انرژی مجدداً به موضوعی جذاب برای پژوهش های دانشگاهی تبدیل شده است. فهم چرایی آن آسان است: با اینکه ممکن است تجربه گرمایش جهانی، هنوز در سطح زندگی روزمره دشوار باشد (نمونه ای عالی برای آنچه تیموتی مورتون به آن نامکانی ابراُبژه ها می گوید) اما رویدادهای چشمگیر آب وهوایی این روزها چنان به وفور رخ می دهد که راندن دغدغه های زیست محیطی به پس ذهنمان کار ساده ای نیست و با اینکه نمی توان دلیل گرمایش جهانی را تنها به منابع اصلی انرژی-نفت، زغال سنگ و گاز طبیعی- محدود کرد، استفاده کماکان روبه رشد از این سوخت ها به نحو قابل ملاحظه ای در افزایش سطوح سیاره ای دی اکسیدکربن دخیل بوده است. خواندن گزارش ها دربارهٔ منابع جدید انرژی که به سرعت آماده استفاده می شوند، حتی در ایالات متحده (لعنت به دولت ترامپ!) دلگرم کننده است. هرچند، به رغم این نوآوری ها، شکستی جمعی در فهم این نکته وجود دارد که شکل و شخصیت جامعه مدرن تا چه اندازه مدیون انرژی هایی است که سوخت های فسیلی در اختیارش گذاشته اند. پژوهشگرانی که امروز روی انرژی کار می کنند، صرفاً علاقه مند به محکوم کردن انرژی های کثیف و تمجید از انواع پاک آن نیستند. این کار آسان است. در عوض آنها تمایل دارند با نقش انرژی در شکل دادن به کنش های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی - تقریباً همه آنها - و دلایل و پیامدهای تنش و خشونت همواره موجود پیرامون استخراج منابع در هر نقطه جهان کلنجار بروند. این کار سخت تر است؛ شاید تنها به این دلیل که تاکنون دربارهٔ رابطه ما با انرژی، چیزهای بسیاری ناگفته و بررسی نشده باقی مانده اند. سوخت: یک واژه نامه نظری اثر مبتکرانه و جذاب کارن پینکس برای رشته ای که به سرعت در حال شناخته شدن با عنوان علوم انسانی انرژی است، رهاوردی درخور توجه است. کتاب سوخت نیروی پرشور و انتقادی اش را از تمایزی کلیدی می گیرد که پینکس همان ابتدا مطرح می کند: موضوع این کتاب نه انرژی، بلکه همان طور که از عنوانش پیداست سوخت است. استفاده کمابیش جابه جای این دو اصطلاح (دست کم در زبان انگلیسی) رویه ای عادی است اما این تمایز مهم و گویاست. انرژی نیروی لازم برای کارکردن است. در سوی مقابل، سوخت ها ماده خام انرژی اند و اشکال گوناگونی به خود می گیرند، جامد و گاز، واقعی و خیالی. این کتاب واژه نامه کوتاهی است از تمام انواع سوخت، از نفت خام گرفته تا سنگ جادوی افسانه ای. نیتش این نیست که در زمانه رویارویی با گرمایش جهانی، از طریق طبقه بندی یا دسته بندی، به جهان سوخت ها نظم و یکپارچگی بدهد. در عوض پینکس می خواهد واژه نامه نظری اش خواننده را عمداً گیج و در نتیجه درگیر نقادی کند. پینکس می خواهد با روشی شبیه به دایرةالمعارف مشخص چینی که خورخه لوئیس بورخس توصیف می کند (و میشل فوکو در نظم اشیا (۱۹۶۶) اشاره مشهوری به آن دارد)، استبداد امر انضمامی را که بر رابطه ما با سوخت سیطره دارد، سرنگون کند. او می نویسد: شاید این واژه نامه بتواند تفکر ما دربارهٔ سوخت را درهم بریزد، نه برای اینکه از انرژی فی نفسه شر بسازد و نه برای ساختن سلسله مراتب جدیدی که در آن انرژی های تجدیدپذیر خاصی جایگزین سوخت های فسیلی شوند، [...] بلکه در عوض برای گشودن راه های جدیدی برای تعامل با مواد (واقعی و خیالی) از طریق بیرون کشیدن آنها از روایت (در بعضی موارد با خشونت) و قرار دادن آنها در هیئت یک واژه نامه منحصربه فرد، تا در نهایت کاربران بتوانند این مواد را در روایت هایی جدید بگنجانند. سروکار واژه نامه ها با نحوه استفاده ما از زبان، مطلع کردن مان از ریشه های کهن یا خارجی واژه ها، پی گرفتن توسعه تدریجی آنها تا زمان حال و بخشیدن درکی به ما از تسلط غیرمنتظره ای است که ممکن است این واژه های خاص بر کنش ها و احساسات مان داشته باشند . با اینکه پینکس برخی از واژه هایی که آورده را ریشه شناسی می کند، مدخل های کتاب سوخت غنی تر و متنوع تر از مدخل های مشابه در واژه نامه های معمولی اند. این کتاب فهرستی منحصربه فرد از کلیدواژه هایی مربوط به سوخت است که همزمان به کیمیاگری و علم و ادبیات و تاریخ نیز می پردازد. برای مثال مدخل زیست توده به ما مروری اجمالی از فرآیندهایی عرضه می کند که طی آنها ماده ارگانیک به اتانول تبدیل می شود و در ادامه دربارهٔ تولید مواد منفجره توسط سایرس اسمیت و دارودسته اش در جزیره اسرارآمیز (۱۸۷۴) نوشته ژول ورن و فرآیندهای باستانی و قرون وسطایی گئورگیوس آگریکولا و نیکولاس فلامل شرح هایی می آید، سپس رابطه بین علم سوخت ها و شخصیت تمثیلی، خلاصه وار مرور شده و در نهایت با بحثی دربارهٔ تأکید فوتوریست های ایتالیایی بر دزدیدن تمام سوخت ها خاتمه می یابد. به نحو مشابهی مدخل زغال سنگ نیز شرح مختصری از حیات آشفته این ماده در انگلستان عرضه می کند و سپس برای به دست دادن بینش هایی دربارهٔ سوخت موقت بودن زغال سنگ، سراغ شرح های شگفت انگیز ژرمینال (۱۸۸۵) اثر امیل زولا و کینگ کُول (۱۹۱۷) اثر آپتون سینکلر می رود. در کتاب زولا، زغال و گوشت همچون ماده ای مرکب آشکار می شوند؛ نمی توان از زغال سنگ بدون اتمام آن استفاده کرد، درست همان طور که معدنچی ها نمی توانند بدون اتمام زندگی های شان کار کنند. پینکس می نویسد: به نظر می رسد اضطراب دربارهٔ پایان پذیری زغال سنگ با پیشرفت و تبدیل شدن آن به قدرت توأمان است و هیجان انگیز است اندیشیدن به اینکه چگونه با پیدایش نفت، گویی این پایان پذیری فراموش شده است. پینکس در مدخلش بر آنچه بدل به سوختِ معرف مدرنیته شد، توضیح می دهد که چرا روایت کردن نفت ممکن است سخت تر از زغال سنگ باشد. او که در معیت ایتالو کالوینو در بزرگراه های ایتالیای پساجنگ رانده است، می آموزد نفت ماده ای فریبنده است؛ تشخیص آن به مثابه سوخت در مقابل انرژی (ذخیره) سخت است و به همین دلیل احتمال دارد تقریباً از زندگی روزمره ناپدید شود، مگر برای کسانی که در معرض آسیب و خطراتی هستند که استخراج و انتقال نفت به وجود می آورد (مثل گروه هایی از بومیان آمریکا که زندگی شان تحت تأثیر خط لوله داکوتا- اکسس قرار گرفته اند). سوخت مدخل های مشابهی دربارهٔ دامنه وسیعی از سوخت ها دارد: کبالت-۶۰ ، بُز (!)، نفت سفید ، مغناطیس ، میهن پرستی ، پیه ، نیروی حیاتی و باد تنها چند نمونه اند. در مدخل هوا ، که به مثابه مقدمه و مروری بر روش شناسی کتاب عمل می کند، پینکس دعوت مان می کند تا جسته گریخته به این واژه نامه نوک بزنیم و آن را به هر ترتیبی که دوست داریم، بخوانیم. این به عقیده من اندکی فریبکارانه است. کتابی از کلیدواژه ها- چیزی مثل فرهنگ سوختی: ۱۰۱ کلمه برای انرژی و محیط زیست که من همراه با جنیفر ونزل و پاتریشیا یگر ویراسته ام- ممکن است به خواننده این امکان را بدهد تا به آن رجوع کرده و مدخلی را به امید بینش یا خط سیری دربارهٔ یک موضوع، مرور کند اما کتاب سوخت واژه نامه ای است که بهتر است از اول تا آخر خوانده شود. اگر هوا خلاصه ای از روش کتاب به دست می دهد، آخرین مدخل آن سیکلون بی آینده ای را بررسی می کند که ممکن است بر اثر رابطه ای متفاوت با سوخت پدیدار شود. در میانه مسیر ما از الف تا یای آن، مجموعه ای از شخصیت ها، نویسنده ها و متن هایی تکرارشونده همراهی مان می کنند. پینکس برای کمک به ساختن روایت های جدیدی از سوخت، مرتب به آنها رجوع می کند. فهرست شخصیت ها بدون اغراق جورواجور است و دامنه وسیعی دارد. پینکس به دنبال نمودهای آینده سوخت، سراغ دختر کوکی (۲۰۰۹) اثر پائولو باسیگولیپی می رود: مگادنت ها ، جانوران ماموت شکلی که با مهندسی ژنتیک خلق شده اند و در رمان باسیگولیپی منبع اصلی انرژی هستند، مدخل خود را دارد و درست در کنار و پیش از متان قرار گرفته است. اثر آگریکولا در باب ماهیت فلزات (۱۵۵۶)، و سیلوا (۱۶۶۴) اثر جان ایولن معیارهایی برای درک جذابیت دیرپای فرآیندهای کیمیاگرانه اند که فیزیکدان بریتانیایی، ارنست رادرفورد (یکی از شخصیت های اصلی)، در کتاب خود کیمیای جدیدتر (۱۹۳۷) می کوشد با نگاه خیره مدرن خود آن را از بین ببرد. یکی دیگر از شخصیت های جذابی که نامش در سراسر کتاب ظاهر می شود، هنری فورد است. حضور فورد در واژه نامه سوخت ها ممکن است کمی عجیب باشد؛ آخر او نه کاشف نفت است، نه راه های جدیدی برای توزیع الکتریسیته ایجاد کرده است. یکی از ایده های اصلی سوخت این است که تولید انبوه اتومبیل موجب تغییری پارادایمی در اهمیت سوخت شده است، تغییری شبیه به گذارواژه سوخت از اجاق خانه به دسته های هیزمی که برای گرم نگه داشتن خانه به کار می رفتند. پینکس تصمیمات چندی را بازگو می کند که فورد دربارهٔ سوخت ماشین هایش گرفته است (مثلاً مدخل موز به ما دربارهٔ تصمیم او مبنی بر نخریدن کشتزاری در هندوراس می گوید، از آنجایی که منابع کافی الکل- یکی از پرشمار سوخت های بالقوه ای که برای ماشین ها متصور بودند- در آمریکا موجود است). همچنین هر از گاهی دربارهٔ نامه هایی می شنویم که دیگران به منظور سهیم شدن در این پروژه به فورد نوشته اند، مخترعی بر مزیت های نیتروگلیسیرین به عنوان سوخت اصرار می ورزد و دیگری به فورد ضمانت می دهد موتوری دائمی درست کرده است که می تواند ماشینی را با قدرت بی نهایت اسب بخار به شعاع ۷ متر جابه جا کند . مهم ترین شخصیت های سوخت، ژول ورن و شخصیت های رمان او جزیره اسرارآمیز هستند. پینکس متذکر می شود می توان این کتاب را تقریباً همچون واژه نامه ای از اشکال سوخت/ انرژی خواند . بسیاری از مدخل ها مربوط به ماجراهای اسمیت و همتایان فراری اش در جزیره لینکلن، مخفیگاه کاپیتان نمو است سایر مدخل ها در گفت وگو با تجربه اسمیت از یافتن یا ابداع سوخت هایی نوشته شده اند که او و دوستانش در اواخر قرن ۱۹ به آنها عادت کرده بودند و برای بازسازی تمدن به آنها نیاز داشتند. جزیره اسرارآمیز و تعداد زیادی از سایر آثار ورن، برای پینکس منطق روش شناختی کتابش را فراهم می کنند. پینکس می نویسد: با اینکه سوخت می خواهد چیزی بیش از فهرستی از اسامی باشد، باید اعتراف کنم مضحک بودن حذف نکردن هیچ چیز با الهام از ورن جذابیتی در خود دارد و در حالی که فهرست ها (با هر ترتیبی) ممکن است نشانگر استادی باشند، لحظاتی در آثار ورن هست که عملاً درک جهان باثبات و شناختنی را واژگون می کند. انتظارم این است که برخی این واژه نامه نظری را آزاردهنده بیابند و کنجکاو شوند که چرا بعضی از مدخل های خاص آورده شده اند و به بعضی نیز اینقدر کوتاه پرداخته شده است. برای مثال کامفن چیز زیادی به ما نمی گوید ( ترکیب تربانتین و الکل در قرن ۱۹ برای روشنایی استفاده می شد و مالیات سنگینی بر آن بسته شده بود تا کمکی برای پرداخت مخارج جنگ داخلی آمریکا باشد. این ماده کیفیت های انفجاری دارد که آن را به منزله سوخت نامطلوب می کند). مکانیزه کردن که ممکن است فکر کنیم موضوعی مهم است، به یک جمله محدود شده، در حالی که جام مقدس ، این جام معروف را با چند جمله کوتاه به رادیوم و سنگ جادو پیوند می زند. کسانی که از پیش با استدلال آلن استوکل در کتاب قله باتای؛ انرژی، مذهب و پساپایداری (۲۰۰۷) آشنایی ندارند، بعید است چیز چندانی از مدخل روح دستگیرشان شود: زمینه عرضه شده اندک است. اما اینها گله هایی کوچک اند. پیشنهاد من برای کسانی که کتاب سوخت ممکن است گاهی عصبانی شان کند، این است که قدمی به عقب برداشته و چیستی این واژه نامه را به یاد آورند. این اثر هیچ علاقه ای به دایرةالمعارف بودن ندارد که میزان مشخصی از جامعیت می طلبد. فهرستی از سوخت هاست که هدفش نظری بودن است که به معنای ابتکار یا حقه بازی نیست، بلکه بررسی جدی عمق و وسعت برخوردمان با سوخت و دشواری واقعی ایجاد رابطه ای متفاوت با آن است. روایت غالب ما از سوخت ها روایتی فقیر است. می توان آن را بسادگی خلاصه کرد: ما می خواهیم شتاب بزرگ را حفظ کرده و در عین حال نگرانی های زیستی خود را از رهگذر این تخیل کاهش دهیم که کل این دم ودستگاه منفعت ساز منابع خور می تواند به همان خوبی با انرژی پنل های خورشیدی و مزرعه های بادی کار کند. این کتاب کوچک با معرفی روایت های غیرمنتظره و عجیب در کنار روایت های آشناتر، پیوند زدن روایت های ادبی با علمی و کیمیاگری با تمثیل و شیوه های اندیشیدن و صحبت کردن ما دربارهٔ سوخت را از نو تنظیم می کند. پینکس از نظریه های زیستی دانشگاهی دوری می کند. هیچ اشاره ای به پساانسان گرایی یا هستی شناسی های اُبژه محور نیست و به آنتروپوسین تنها اشاره کوچکی می شود. به همین ترتیب، به ندرت حرفی از پایداری یا تجدیدپذیری، جز بیرون کشیدن آنها به عنوان روایت هایی که باید کنار گذاشته شوند، به میان آمده است. پینکس تصور نمی کند که نتیجه برخوردی انتقادی با سوخت، همان تأکید تجویزی بر استفاده از انواع بهتر سوخت باشد. پینکس می نویسد: همین که نویسنده/ خواننده چنگال هایش را در داستانی فروکرد، فرایند تحجر (فرآیندی همراستا با شکل گیری سوخت های فسیلی نیز اما پس از گذشت واحدهای درک ناپذیر زمان) شروع می شود. او در پی به چالش کشیدن همین تحجر روایی است، از طریق قانع کردن ما به رهاکردن داستان های واقعی یا تخیلی خوب یا بدی که عموماً دربارهٔ سوخت برای خودمان تعریف می کنیم. اگر این کار را نکنیم، چیزهای زیادی برای ازدست دادن داریم. منبع: لس آنجلس ریویو آو بوکز ترجمه: علی امیری/ ترجمان

خبر در سایت اصلی


ناهنجاری های جنگ

- افغان پی پر
هشتگ:   

تاریخ

 | 

مدرنیته

 | 

تاریخ

 | 

سوخت

 |