از چاله‌ی «شلخته‌نویسی» تا چاه «وسواسی‌نویسی»
پربازدیدترین اخبار (شش ساعت اخیر)

محمداشرف غنی عازم هند شد

- خبرگزاری جمهور

پربازدیدترین اخبار (۲۴ ساعت اخیر)

پربازدیدترین اخبار (هفت روز اخیر)

پیام آفتاب
شنبه 27 اسد 1397

از چاله‌ی «شلخته‌نویسی» تا چاه «وسواسی‌نویسی»

نقطه مقابل کسانی که نثر شلخته دارند و بی اعتنا به نقش دستوری هر واژه و، مهم تر از آن، مفهوم دقیق هر واژه متونی می نویسند اغلب کژوکوژ و تأویل بردار و گاه سوءتفاهم برانگیز، کسانی نشسته اند که از شدتِ دقت در انتخاب واژه ها و ساختن جمله ها و حتا، در برخی موارد، کاربرد علائم نگارشی، به ورطه ی وسواسی نویسی می افتند. خودِ اینان دو دسته اند؛ یک دسته آنان که در عین وسواسی بودن، حواسشان جمع است که جمله و نوشته شان از رسایی و مفهوم بودن ساقط نشود. نمونه ی بارز آن برخی نوشته های برخی دوستان است که دقت ورزی در انتقال پیام و مفهوم را، احتمالاً آگاهانه، ترجیح می دهند به آن چه در نثر فارسی به بلاغت و سیر کلام مربوط می شود. نتیجه آن که در این موارد با نثری اصطلاحاً مکانیکی مواجه می شویم.* از غذاهای ایرانی مثال می آورم. مثلاً قرمه سبزی (یا قورمه سبزی). نثری که هم فصیح باشد و هم شیرین و بلیغ، به قرمه سبزی جاافتاده می ماند؛ گوشت به اندازه، انواع سبزی به اندازه، سرخ شدن به اندازه، لیمو عمانی به اندازه، مدت طبخ به اندازه، ادویه به اندازه. و خب، اگر انواع قرمه سبزی جاافتاده داریم و هر یک با طعمی متفاوت زیرِ دندان، انواع نثر شیرین و فصیح هم داریم هر یک با طعمی متفاوت زیرِ زبان. ولی نثر مکانیکی به قرمه سبزیِ خوش آب ورنگی می ماند که بو و طعم چندان خوشی ندارد. گوشت دارد درجه یک، سبزی دارد به اندازه، همه چیزش میزان، اما دریغ از ادویه و لیموعمانیِ به اندازه، تا روح را هم جلا دهد در کنار شکم. حالا برویم آن سوی خط؛ یعنی وقتی که شدتِ دقت در مستندنویسی و وسواسی بودن در نگارش باعث می شود ساختار جمله ها از الگوی زبان فارسی دور بشود و گاه حتا مفهوم و پیام هم به درستی منتقل نشود. همان قرمه سبزی را باز به سفره ی ذهن تان بیاورید، همان نوعِ همه چیزمیزانِ بی ادویه را با این تفاوت که گوشت داخل آن را نویسنده آشپز آن قدر پخته و بالا و پایین کرده که استخوانِ لای گوشت ها هم خرد شده و لقمه را که توی دهان می گذاری، خرده استخوان است که لای دندانت نازل می شود و نمی گذارد بفهمی چه می خوری. این نوع از وسواس بیشتر در نوشته های کسانی به چشم می آید که یادداشت های روزنامه نگارانه ی تحقیقی می نویسند. اغلب خوش قلم اند و اهل حرف حساب، اما برای پرهیز از نامستندگویی یا کلی گویی و یا صدور حکم، چنان در استفاده از کلیشه های زبانی روزنامه نگاری حرفه ای، به خصوص از نوع غیرفارسی، زیاده روی می کنند که گاه باید یک جمله را بارها چپ و راست کنی تا منظور نویسنده را دریابی. مثلاً این جمله را از روزنامه نگاری مشهور و نازنین ببینید: در حقیقت، تا زمانی که تَهِ پروژه های بزرگ تهران مشخص نباشد، واقع بینانه نخواهد بود اگر تصور شود که هیچ متحدی ، تا آن زمان که مقام های ایرانی انتظار دارند یا تصور می کنند، در کنارشان باقی خواهد ماند. این نمونه ای از نگارش وسواسی نوع دوم است. می گویم نوع دوم، چون آن که از شدت وسواسْ مکانیکی می نویسد، نه تنها از اصول دستوری دور نمی شود که از فرطِ پایبندی به این اصول، روحِ نثر را قربانی می کند. اما در این نمونه، نویسنده نه تنها از خیر ادویه و لیموعمانی در قرمه سبزی می گذرد که انبوهی گوشتِ گران قیمت را با استخوان ریز خرد شده می گذارد در دهان خواننده. ایرادِ این دست نوشته ها اغلب چهار چیز است: استفاده ی زیاد و نالازم از فعل های منفی، که معتقدم با روح نثر فارسی تناسب چندانی ندارد؛ دیگری درهم پیچیدن جمله ها و عبارت ها با افعال بسیار بدون توجه به سیر زیباشناختی کلام، که باعث گسست جمله و شکست معنا در برخی موارد می شود؛ سوم بی اعتنایی به آهنگ کلام که نوعِ خوشِ آن پیش برنده ی خواننده است حتا در طولانی ترین عبارت ها و جمله ها؛ و چهارم بی توجهی به صنایع ادبی که برخی روزنامه نگاران به اشتباه تصور می کنند استفاده از آن ها در مطلبی که جنبه ی تحقیقی دارد مزاحمِ دقتِ آن است. بهترین مثال در باب آرایش واژه ها و گردش کلام و پیچ و تاب سخن را می توان از سعدی آورد: ندانمت که اجازت نوشت و فتوا داد که خون خلق بریزی، مکن که کس نکند این بیت شش فعل دارد: هم اخباری هم التزامی هم امری و هم استفهامی؛ هم مضارع و هم ماضی؛ هم مثبت و هم منفی. ولی اگر دوباره و سه باره آن را می خوانی، برای بیشتر چشیدن مزه ی معرکه ی قرمه سبزی است نه برای این که معنای جمله را بفهمی و خرده استخوان های گیرکرده لای دندانت را درآوری و بگویی ای بابا، آخر این هم شد قرمه سبزی! در کنار این مثالِ شعری، که آن را از سمیعی گیلانی وام گرفته ام، یک مثال نثر هم از بیهقی بخوانید، با صدای بلند: حدیث این دو سالارِ محتشم به پایان آمد، و سخت دراز کشید، اما ناچار چون قاعده و قانون بر آن نهاده آمده است که همه ی قصه را به تمامی شرح باید کرد، و این دو مرد بزرگ بودند، قانون نگاه داشتم، که سخن اگرچه دراز شود از نکته و نادره خالی نباشد. و اینک عاقبتِ کار دو سپاه سالار کجا شد؟ همه به پایان آمد چنان که گفتی هرگز نبوده است. در جلد دوم کتاب مزخرفات فارسی در این باره بیشتر خواهم نوشت و مثال های بیشتر خواهم زد از هر چند سو و نثر معاصر نیز. * نگاه مکانیکی به زبان و تضادِ آن با وجه زایشی زبان موضوعی تقریباً جداگانه است که در زبانِ روایت و چندوچون نثر در متون روایی به آن خواهم پرداخت.

خبر در سایت اصلی


محمداشرف غنی عازم هند شد

- خبرگزاری جمهور

وحدت ملی در امر ملی

- افغان پی پر
هشتگ:   

چاله‌ی

 | 

شلخته‌نویسی

 | 

چاه

 | 

وسواسی‌نویسی

 |