شفقناافغانستان- از سال ٢٠٠٣ تا ٢٠٠٨، در جریان اشغال عراق به دست آمریکا، شیعیان و سنیهای عراق درگیر جنگی خونین و مذهبی بودند. چنین تنشی در تاریخ روابط این دو مذهب در این کشور بیسابقه بود: صدها هزار نفر در این درگیریها جان باختند که بیشترشان شیعه بودند. در این فاصله جریان قومیتگرایی و روند شکاف میان این دو شاخه سرعت بیشتری گرفت و در مناطقی از عراق بیشتر خود را نشان داد. در کلانشهر هفتمیلیوننفری بغداد، شیعهها و سنیها سالها کنار یکدیگر و در محلههای مختلط زندگی کرده بودند. در بغداد، شیعیان هم به اندازه سنیها حضور داشتند و اولین ریشههای اختلاف، همزمان با جنگ ایران و عراق آغاز شده بود. جنگهای مذهبی سالهای ابتدایی قرن بیستویکم، که نتیجه مستقیم اشغال عراق به دست آمریکا در ٢٠٠٣ بود به پاکسازی مذهبی منتهی شد.
روزنامه شرق نوشت، در روزهای آغازین سال ٢٠١۴ گروهی مسلح در شمال بغداد کاروانی از ارتش عراق را متوقف کرد، سربازان را از ماشین پیاده کرد و آنها را مجبور کرد نماز بخوانند. هدف آنها شناسایی شیعیان بود، حتی شیعیانی که تلاش کردند نماز را به شیوه سنیها بهجا بیاورند در دم کشته شدند. آنها که بعدتر نام داعش را بر خود گذاشتند در طول سه سال گذشته در صدر اخبار جهان قرار داشتند. داعش به رهبری ابوبکر البغدادی از مجاهدین سلفی جداشده از شبکه القاعده تاسیس شد. آنها از سال ٢٠١۴ بهبعد علاوه بر عراق و سوریه بخشهایی از لیبی و نیجریه را نیز در کنترل خود درآوردند و گروههای همپیمان آنها امروز در نقاط دیگر دنیا مثل افغانستان و آسیای جنوبشرقی نیز فعالند. یکی از کلیدیترین چهرههای بنیانگذار داعش یا دولت اسلامی عراق و شام، ابومصعب الزرقاوی بود. الزرقاوی تا زمان مرگاش در سال ٢٠٠۶ رسما از نام داعش برای گروه خود استفاده نکرد، اما تشکیلات او پایه مهمی برای گروه مذکور شد. الزرقاوی، در افغانستان تعلیم نظامی دیده بود، و با اشغال افغانستان و آغاز درگیریها در عراق، خود را به عراق رساند و گروهی تحت عنوان «جماعت توحید و الجهاد» تأسیس کرد، در سال ٢٠٠۴ نزد بنلادن سوگند وفاداری خورد و رسما بهعنوان رهبر شاخه القاعده در عراق منصوب شد. القاعده عراق که وارد جنگ با دولت عراق و نیروهای آمریکایی مستقر در عراق شده بود در سال ۲۰۰۶ با چندین گروه اسلامگرای دیگر ائتلاف کرد و مجلس شورای مجاهدین را تشکیل داد که یک قدرت مهم در استان انبار وسیعترین استان عراق محسوب میشد. با آغاز جنگ داخلی سوریه نیروهای حکومت اسلامی وارد سوریه نیز شدند و در آوریل ۲۰۱۳ نام «دولت اسلامی عراق و شام» را بر خود نهادند و از آن پس با نام مخفف داعش معروف شدند. آنها بهسرعت بخشهایی از شمالشرقی سوریه را تصرف کرده و شهر رقه را بهعنوان پایتخت خود انتخاب کردند. سپس همزمان با اقدام نظامی در سوریه به عراق حمله کرده و موفق شدند رمادی و فلوجه مهمترین شهرهای استان انبار در عراق را به قلمرو خود اضافه کند. فلوجه یکی از بزرگترین شهرهای استان شرقی انبار است، شهری پرجمعیت که تنها شصت کیلومتر با بغداد فاصله دارد و در طول دو دهه گذشته مرکز اختلافات شیعه و سنی بوده است و به همین دلیل تصرف این شهر وجهی نمادین داشت. در ژوئن ۲۰۱۴ مهمترین موفقیت داعش با تصرف موصل دومین شهر بزرگ عراق به دست آمد. با ورود داعش به شهر موصل و بهدستگرفتن تمام دستگاههای اداری و سازمانهای دولتی شهر بیش از نیم میلیون نفر از اهالی این شهر از ترس عناصر تروریستی داعش خانههای خود را ترک کردند و آواره شدند. داعش پس از موصل به تاختوتاز خود در عراق و همچنین سوریه ادامه میداد و علیرغم مقاومت نیروهای نظامی این کشورها روزبهروز قلمرو خود را بیشتر گسترش میداد. آنها در ماههای بعد نیز پیشرویهای زیادی داشته و تا یک سال بعد حدود نیمی از خاک سوریه و بخشهای شمالغربی عراق را به تصرف خود درآوردند. در میان گرایشهای سیاسی موجود که به رشد داعش یاری رساندند، نمیتوان از نقش حزب بعث و افسران باقیمانده از ارتش صدام چشم پوشید. عزت ابراهیم الدوری معاون سابق صدام حسین و تشکیلات برجایمانده از حزب بعث، در تصرف موصل نقش مهمی ایفا کردند.
امروز عمر گروه داعش رو به پایان به نظر میرسد. بااینحال شناسایی ریشهها و چگونگی برآمدن داعش موضوع مهمی است که در شرایط متلاطم امروزی خاورمیانه که به مرکز درگیری قدرتهای امپریالیستی تبدیل شده سودمند به نظر میآید. در فرازوفرود داعش بسیاری از کارشناسان بر ریشههای اجتماعی و تاریخی تفکر بنیادگرایی در منطقه و همچنین دخالتها و سیاستهای جنگطلبانه امپریالیستی در رشد این گروه دستگذاشتند.
گروه دولت اسلامی ورود خود را به شکلی خونین و پرسروصدا به صحنه اخبار و امور بینالمللی اعلام کرد. داعش با بهرهوری از بحران روبهرشد در سوریه و عراق کنترل بخشهای وسیعی از مناطق این دو کشور را به دست گرفت و متعاقب آن امروزه منابع مالی عظیمی را در اختیار دارد. پییر ژان لوییزار، تاریخنویس و کارشناس امور خاورمیانه، در کتاب کمحجم «در دام داعش؛ دولت اسلامی یا عقبگرد تاریخ» سعی کرده به دلایل موفقیت دولت اسلامی در عراق و سوریه بپردازد. نویسنده موضوعات منطقهای، جهانی، اجتماعی و مذهبی را درباره ریشههای شکلگیری داعش در کتاب توضیح میدهد و تلاش میکند با نگاهی تاریخی همه جوانب ماجرا را بررسی کند. در اولین تصاویری که داعش در سایتها و شبکههای اجتماعی منتشر کرد و همچنین در سخنرانی اعلام خلافت ابوبکر بغدادی صحبت از «شکستن مرزهای سایکس-پیکو» بود، پیمانی که در سال ٢٠١۶ میان بریتانیا و فرانسه به امضا رسید و بهموجب آن خاورمیانه پس از پایان جنگ جهانی اول میان این دو کشور تقسیم شد، به همین دلیل یکی از فصلهای کتاب به صورت جداگانه به این قرارداد و واکنشهای جامعه مسلمانان به این طرح استعماری میپردازد.
فراز و فرود داعش
