هزارگی؛ زبان یا لهجه؟!

شفقنا افغانستان-یکی از چالش‌های هزارگی، فهم غیر علمی از زبان است. برخی از هزاره‌ها، بدون مطالعات زبان‌شناختی، هزارگی را زبان مستقل از زبان پارسی می‌دانند. دلیل این رویکرد، بیشتر جنبه‌ی احساسی دارد و نیز آزردگی از هم‌زبانان دیگر. برای فهم درست زبان و دانستن این‌که هزارگی زبان است یا لهجه؟ تعریف زبان، لهجه و گویش را بررسی خواهیم کرد، تا مشخص شود، هزارگی زبان است، یا لهجه‌ای از زبان پارسی است؟
تعریف زبان:
زبان، یکی از توانایی­‌های شگرف انسان است. گفتار، نمود آوایی و خط نماد شکلی آن است.
پیش از همه، باید روشن کرد منظور از زبان چیست؟ اگر زبان­‌را مفهوم گسترده در نظر گیریم، «زبان، هر گونه نشانه‌­ای که به وسیله‌­ی آن زنده‌­ای بتواند حالات یا معانی موجود در ذهن خود را به ذهن موجود زنده­‌ی دیگر انتقال دهد، «زبان» خوانده می‌­شود.» (ناتل خانلری، 1350، ج1: 15) زبان، وسیله­‌ی برقراری ارتباط و انتقال مفاهیم و مقاصد است؛ بنابراین، «زبان عبارت است از سازوکاری از صرف و نحو، نشانه‌ها، آواها، و واژه‌هایی که برای نمایش و فهم ارتباطات و اندیشه‌ها به کار برده می‌شود.» زبان تنها واژه­‌ها نیست؛ بلکه مهم‌­ترین عنصر زبان، ساختار آن است، و نیز دستگاه آوایی، دستوری و واژگانی است. «زبان مجموعه‌­ای از نشانه‌­ها یا دلالت‌­های وضعی است که از روی قصد میان افراد بشر برای القای اندیشه­ یا فرمان یا خبری، از ذهنی به ذهن دیگر، به کار برود.» (ناتل خانلری، 1350، ج1: 16)
به زبان ساده، وقتی دو نفر با گفتار یا نوشتار منظور همدیگر را می‌فهمند، هم‌زبان هستند. انسان هزاره، بدون واسطه ترجمان، منظور انسان تاجیکستانی، تهرانی، تخاری، هراتی، خوزستانی پارسی زبان را می‌فهمد، پس همه این مجموعه زبان یک‌تایی دارند.
همان گونه که گفته شد، زبان مجموعه‌ای از نشانه‌های قراردادی است که به‌وسیله آن مقصود خود را به دیگران می‌رسانیم در زبان‌شناسی به هر واژه یک نشانه می‌گویند. این نشانه‌ها صوتی یا نوشتاری یا اشاره‌ای هستند.
تفاوت زبان و گفتار:
زبان، توان اصلی ذهن برای برقراری ارتباط است، اما گفتار نمود آوایی زبان است. در زبان خطا وجود ندارد، اما در گفتار خطا وجود دارد. در حیطه گفتار، ممکن است یک کلمه به شکل خاصی تلفظ شود، مانند کسی که نمی‌تواند واج «ر» درست تلفظ کند، برگ را بلگ بگوید. مثلا واژه‌ی «میدان» را برخی شهرها میدان، تهرانی‌ها میدون و هزاره‌ها، میدو تلفظ می‌کنند، چون ساختار زبان و سایر عناصر زبان به گونه‌ای است که منظور هر سه تلفظ را فهم می‌شود. تفاوت گفتاری در داخل یک زبان را لهجه می‌گویند.
لهجه:
تفاوت گفتاری (واژگانی) داخل یک زبان لهجه گفته می‌شود. اگر این تفاوت، به تفاوت‌های دستوری هم انحامیده باشد، گویش گفته می‌شود.
تفاوت فنوتیک و گرامر:
گرامر، نظام یک زبان را تشکیل می‌دهد و هویت‌بخش زبان است. فونتیک یا آواشناسی، بخش مرتبط با خصوصیات فیزیکی اصوات در دانش زبانشناسی می‌باشد. اشتباه دوستان عزیز مانند جناب تورانی، خلط فنوایک و گرامر است.
با نوشتن واژگان به گونه شکسته و تحریف‌شده، زبان جداگانه خلق نمی‌شود.
هزارگی، اصیل‌ترین لهجه‌ی زبان پارسی:
هزارگی، اصیل‌ترین لهجه‌ی زبان پارسی و بلکه مادر زبان پارسی است.
۱. به لحاظ زبان‌شناختی، زبان هزارگی، وارث زبان اوستایی و تنه‌ی زبان پارسی است. از نظر ساختاری، دستگاه دستوری، آوایی و واژگانی با سایر لهجه‌های پارسی تفاوتی ندارد.
۲. دستگاه واژگانی هزارگی بسیار غنی و فراتر از دستگاه نوشتار پارسی است. همین مساله برخی از دوستان را به اشتباه انداخته و هزارگی را زبان مستقل می‌دانند.
۳. هزاره‌ها، دارای دو زبان نوشتاری و گفتاری هستند که زبان گفتاری‌شان گسترده ستره پارسی است. سایر لهجه‌های پارسی متکی بر زبان نوشتاری است.
۴. اگر هزارگی را زبان مستقل بدانیم، ریشه‌ی ما کنده است و هیچ متن هزارگی (به گونه کلمات تحریف شده و شکسته) ثبت نشده است. ما ادعا داریم که تاریخ بیهقی، کلیله و دمنه، تاریخ سیستان، اشعار سنایی، ناصرخسرو، امیرخسرو، مولوی، عنصری، فرخی و… از پیشینه‌ی لهجه‌ی ما است، در این صورت دست ما کوتاه خواهد شد…
۵. شاعران و نویسندگان بزرگ ما مانند مرحوم کاتب، حاج کاظم، شریف سعیدی، تابش، مظفری، ضیا قاسمی، شریعتی، عزیز فیاض و… باید غیر هزاره باشد.

نویسنده: محمدی شاری 

انتهای پیام