پروژه تاپی و دو دهه انتظار

شفقنا افغانستان-انرژی یکی از اساسی ترین عوامل تولید در علم اقتصاد میباشد. محدودیت منابع باعث میگردد تا ملل مختلف با یک دیگر کنار آمده و با استفاده از اصل “برد برد” تجارت بین المللی را تسهیل کرده و اقتصاد خویش را رونق بخشند. از لحاظ اقتصادی همسایه های افغانستان و افغانستان خود از ویژه گی های متشخص در بخش تولید، تجارت و ترانزیت برخوردار میباشند.از جمله، پنج کشور آسیای میانه دارای منابع غنی نفت، آب و گاز میباشند و پاکستان و هند به این منابع نیازمند هستند. در اواسط سال 1990 میلادی اندک زمانی از استقلال کشور های آسیای میانه میگذشت و در افغانستان جنگ های داخلی به اوج رسیده بود؛ ترکمنستان و پاکستان روی خرید و فروش گاز مزاکره نمودند. در نتیجه، پروژه ای بنام “ترانز-افغانستان پایپلاین (Trans-Afghanistan Pipeline)” مطرح شد. سپس هندوستان در این پروژه سهم گرفت و پروژه بنام “خط لوله گاز ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هندوستان (Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India Gas Pipeline)” تغییر کرد و امروزه این پروژه انتقال گاز از آسیای میانه به آسیای جنوبی بنام های (TAP) و (TAPI) معروف میباشد. این پروژه ای غول پیکر طعمه ای مطلوب برای قدرت های بزرگ جهانی میباشد و تضاد منافع میان شرکت های بزرگ فراملیتی و بین المللی در پهلوی اختلافات منطقه ئی، نبود بودجه کافی و مشکلات امنیتی در افغانستان و پاکستان باعث شده تا بهره برداری این پروژه با موانع روبرو شود.

تسلسل تاریخی این پروژه فراز و نشیب زیادی را تجربه نموده است. منابع متعدد چگونگی تاریخی پروژه را به شکل ذیل معرفی میکنند که از جمله صفحه ای انترنتی سفان چنین مینگارد: “پروژه انتقال گاز در ماه مارچ سال 1995 میلادی میان حکومت ترکمنستان و پاکستان به امضا رسید و در ماه آگوست سال 1996 میلادی شرکت سنت گاز(CentGas) آسیای میانه تحت رهبری شرکت نفتی امریکای یونو کال (Unocal) برای ساخت لوله موافقت کردند. در ماه اکتوبر سال 1997 میلادی شرکت سنت گاز  مراسم رسمی ترکیب شرکتهای بین المللی نفتی را با دولت ترکمنستان به امضا رسانید. در ماه جنوری سال 1998 میلادی حکومت طالبان شرکت سنت گاز را به عوض رقیب ارجنتینی بریداس کارپوریشن (Bridas Corporation) برای پیشبرد پروژه انتخاب کرد. در ماه جون سال 1998 میلادی شرکت روسی گازپروم (Gazprom) خواهان ده فیصد سهم در این پروژه شد. در ماه دسمبر سال  1998 میلادی شرکت یونوکال از پروژه کناررفت. در ماه دسامبر سال 2002 میلادی، مجدداً روی لوله گاز میان رهبران ترکمنستان، افغانستان و پاکستان موافقتنامه به امضا رسید. در سال 2005 میلادی بانک انکشاف آسیایی گزارش امکان پزیری پروژه را نهایی نمود. در سال 2006 میلادی کابینه هند عضویت هند را در این پروژه منظور نمود و هند رسماً در سال 2008 میلادی عضو این پروژه شناخته شد. همچنان، وفات رئیس جمهور ترکمنستان، سفرمراد نیازوف، در سال 2006 میلادی اثرات منفی روی این پروژه گذاشته است. تیره گی روابط روسیه و ترکمنستان در سال 2009 میلادی یکی ازعوامل دیگر و اثر گذار روی تطبیق این پروژه بوده است”. در سال 2010 میلادی موافقت نامه چهار جانبه در ترکمنستان به امضا رسید و در ماه می سال 2012 میلادی شورای ملی افغانستان این پروژه را تصویب نموده است.

پروژه لوله گاز تاپی از لحاظ زمانی در پنج مرحله تقسیم شده است. طبق گزارش بانک انکشاف آسیایی “مرحله اول موافقتنامه حکومت ها میباشد و درماه دسامبر سال 2010 میلادی تکمیل شده است، مرحله دوم موافقتنامه فروش و خرید میباشد و در ماه اپریل سال 2011 میلادی و ماه می سال 2012 میلادی تکمیل شده است، مرحله سوم تاسیس شرکت لوله میباشد و در ماه سبتمبرسال 2012 میلادی، ماه جنوری و جون سال 2013 میلادی و ماه فبروری سال 2014 میلادی اهداف تعیین نموده بود؛ این مرحله درحال اجرا میباشد، مرحله چهارم آماده گی پروژه میباشد و تاریخ تطبیق آن ماه آگوست سال 2015 میلادی تعیین شده است و بلاخره مرحله پنجم بهره برداری از پروژه میباشد وماه آگوست سال 2017 میلادی زمان تعیین شده است”. به این معنا که تا کنون صرف دو موافقتنامه امضاء شده که (موافقتنامه بین حکومت ها) و (موافقتنامه کلی خط لوله گاز) میباشد و سایر اهداف زمانبندی شده عملی نگردیده است.

پروژه گاز تاپی از آسیای میانه آغازشده، از منطقه افغانستان گذشته و به آسیای جنوبی می انجامد. این خط لوله گاز از کشور ترکمنستان-ولایت مرزی بنام ماری آغاز میشود؛ سپس داخل خاک افغانستان شده در کنار شاهراه از ولایات هرات، فراه، هلمند و قندهار عبور مینماید و از مرز اسپین بولدک گذشته داخل خاک پاکستان میشود. در پاکستان از ایالات بلوچستان و پنجاب به ترتیب از شهر های کویته و ملتان رد میشود و به شهرک مرزی فضیلکا در ایالت پنجاب هند می انجامد. به اساس گزارش (Oil & Gas Journal)  طول عمومی این لوله گاز بالغ بر”1680 کیلومتر” تخمین شده و از این مجموع در ترکمنستان و افغانستان به ترتیب “144 کیلومتر” و “735 کیلو متر” خط لوله احداث خواهد شد و “800 کیلومتر” مربع در داخل پاکستان و “یگ کیلومتر” در داخل هند در نظر است؛ اعمار گردد.

ترکمنستان چهارمین ذخیره گاه گاز را به ترتیب بعد از روسیه، ایران و قطر در جهان دارا میباشد. به اساس گزارش (Business Insider)، ترکمنستان تخمیناً “618.1 تریلیون” فت که معادل “188.39 تریلیون” مترمکعب میشود، گاز دارد. گاز پروژه تاپی از ذخیره گاه (گالکنیاش) که قبلاً به نام های (جنوب یولوتان) و(ذخیره گاه عثمان) مسمی بود، عرضه میگردد. در طرح تفاهم نامه سال 2010 میلادی آمده است که حدود 33 بلیون متر مکعب گاز در سال و حدود 9 میلیون مترمکعب گاز در روز عرضه خواهد شد. مطابق به گزارش نشریه (Trend) “افغانستان 0.5 بلیون فت مکعب گاز در روز و پاکستان و هند هر یک 1.365 بلیون فت مکعب گاز در روز” سهم دارند و این قرار داد برای “مدت 30 سال” قابل اعتبار میباشد. ظرفیت تخنیکی و انتقال این مقدار گاز در فی روزموضوع قابل بحث میباشد و نشریه (Xinhau) ظرفیت انتقال را چنین شرح میدهد: ” خط لوله 1420 میلی متر خواهد بود ودرقطر با فشار کار 100 اتمسفر استاندارد یا (10000 کیلو پاسکال) میباشد”. به اساس همین منبع “ظرفیت اولیه 27 بلیون متر مکعب گاز در هر سال در نظر گرفته شده و بعد تر به 33 بلیون متر مکعب افزایش خواهد نمود و شش ایستگاه کمپریسور در امتداد خط لوله ساخته خواهد شد”.

ساخت خط لوله گاز و محافظت آن مسوولیت هر کشور میباشد. بانک انکشاف آسیایی موافقت نامه چارچوب خط لوله گاز را گزارش میدهد “الف: شرکت گاز هر کشور در کانسرسیوم اشتراک کرده میتواند.ب: کانسرسیوم وظیفه دارد تا طرح، ساخت، تمویل، عمل و حفظ و مراقبت از خط لوله نماید. پ: رهبر کنسرسیوم از طریق درخواست رقابتی انتخاب شده – بهترین پیشنهاد برای تحقق پروژه”. همچنان همین منبع در رابطه به وظایف حکومت مینگارد: “الف: هر کشور مکلف به ارائه میکانیزم قانونی، نظارتی، چارچوب پولی و مالی برای توسعه، ساخت، بهره برداری، تعمیر و نگهداری پروژه میباشد. ب: به سرعت و به درستی تصویب اسناد نظارتی تهیه شود تا تمام حقوق مرعی الاجرا گردد و مکلفیت ها و تعهدات لازم برای پروژه عملی گردد. پ: اطمینان تخصیص زمین برای پروژه به ارزش منصفانه. ت: اطمینان از حرکت آزاد گاز از طریق کشور مربوطه. ث: اجازه حرکت آزاد کالا، مواد، فن آوری و کارمندان مربوط به پروژه. ج: پیشبرد امور پروژه به اساس دالر امریکایی و اجاره ورود و صدور این ارز. چ: کشور های ذیدخل حق هیچ نوع مصادره، مالکیت یا ملی سازی پروژه را ندارند”. در ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند به ترتیب ترکمن گاز، تصدی افغان گاز، (Inter State Gas Systems) و   (India) Limited GAIL اعضای کنسرسیوم میباشند و دارای سهم مساوی هستند. به اساس گزارش صفحه انترنتی تلویزیون آواز چهار کشور موافقتنامه ساخت خط لوله را که تقریباً بالغ بر “7.6 بلیون دالر امریکای” میشود به امضا رسانیده اند. منبع متذکره می افزاید: “بانک انکشاف آسیایی به عنوان مشاور معامله ماهانه مبلغ 50 هزار دالر امریکایی از چهار کشور بدست می آورد و هر کشور مساویانه 12500 دالر امریکایی در ماه برای این بانک میپردازند. رهبر کنسرسیوم زمانیکه مسوولیت خویش را به عهده بگیرد بالغ بر 30 میلیون دالر برای مشاورمعامله خواهد پرداخت و پروژه در نظر است در ختم سال 2017 میلادی به اتمام برسد، بنابراین، از بانک انکشاف آسیایی در خواست شده تا رهبر کنسرسیوم را الی ماه نوفامبر سال 2014 میلای معرفی کند”. این پروژه برای افغانستان از لحاظ مالی منفعت قابل ملاحظه خلق خواهد کرد. به اساس گزارش روزنامه “هشت صبح” افغانستان سالانه بالغ بر “400 میلیون دالر” بابت ترانزیت از پاکستان و هند به بدست خواهد آورد. همچنان، زمینه خوبی برای ایجاد شغل خواهد بود. در مقابل، طبق گزارش “فارسی دویچه وله”، به نقل از حکومت افغانستان، آمده است که “افغانستان قدرت مالی ساخت خط لوله گاز را دارا نمیباشد”. ولی تا حال مبلغ یا سهم پرداخت دولت ها مشخص نمیباشد. در این زمینه وزیر نفت و گاز هندوستان، دهرمندرا پرادهام،  به مجلس این کشور گفته بود: “سهم پرداخت مصارف و هزینه ها وقتی نهایی خواهد شد که رهبر کنسرسیوم مشخص شود”.

تطبیق پروژه گاز تاپی با چالش های امنیتی دست به گریبان میباشد. افغانستان و پاکستان دو کشوریست که بیشترین خط لوله گاز در این دو کشور اعمار خواهد شد ولی متاسفانه نا امن ترین شرکای این پروژه هم همین دو میباشند. حکومت افغانستان قبلاً وعده سپرده بود تا در خاک این کشور از تمام نیرو استفاده کرده و امنیت خط لوله گاز را تامین خواهد نمود. سخنگوی پیشین وزارت صنایع و معادن افغانستان، جواد عمر، به “دویچه وله” گفته است: ” وقتی موافقتنامه امضاء شد هر کشور توافق کرد که تامین امنیت را در خاک خود تقبل کند”. طبق گزارش صدای امریکا وزیر پیشین این وزارت ،وحیدالله شهرانی” گفته است: “مطابق مطالعه امنیتی این پروژه انتقال گاز یک لوا  بین 9000 الی  11000 نفری وظیفه تامین امنیت پایپ لاین را خواهد داشت”.  در رابطه به امنیت این پروژه در داخل پاکستان مقامات پاکستانی تاکید کرده اند که به پروژه آسیب نخواهد رسید و نیرو های نظامی پاکستان توان محفوظ نگهداشتن پروژه را دارا میباشند. اما کارشناسان امور افغانستان موضوع را از بُعد متفاوت شرح میدهند. طبق گزارش نشریه “افغانستان رو” کارشناس مرکز مطالعات افغانستان معاصر، دیمیتری ویرختوروف، در مقاله خود که در سایت “انفوشس” نشر شده است، مینویسد: این همه حقایق امکان این گفته را میسر می سازد که هم مسئله تامین امنیت در منطقه بصورت کل و هم مسئله امنیت اعمار خط لوله، بطور تعیین کننده به موضع پاکستان مربوط میگردد. امنیت فقط توسط درهم کوبیدن قاطع تمام سازمان ها و پایگاه های شورشیان در خاک پاکستان و بازداشت تمام رهبران آنها تامین شده میتواند. این کار با منافع ملی خود پاکستان مطابقت دارد، به خاطریکه تروریزم در خاک انکشور گسترش یافته و اعمال تروریستی و تبادله اتش در پیشاور، کراچی، اسلام آباد و شهرهای دیگر تقریباً بیشتر نسبت به افغانستان رخ میدهند”. ایران در نهایت تلاش دارد تا به هرشکل ممکن پروژه انتقال خط لوله گاز تاپی عملی نشود و احتمالاً در بغرنج نمودن تطبیق این پروژه اعمال نفوذ مینماید. روزنامه آرمان ملی دراین زمینه نقش ایران و پاکستان را چنین شرح میدهد: ” ايران با پيشکش نمودن طرح انتقـال گاز از ايران به پاکستان بعد به هند، اراده پاکستان را درتحقق پروژه تاپي متزلزل ساخت وپاکستان در صدد تخريب اين پروژه شد، زيرا تحقق آن از يک طرف  به اقتصاد افغانستان سروسامان مي داد. از طرف ديگر، تطبيق پروژه تاپي مشکل کمبود انرژي درهند را نيز کاهش مي داد، در حالي که پاکستان  با در گرو گرفتن آن مي تواند از دسترسي دشمن ديرينه اش، هند به انرژي جلوگيري کند”. نگرانی ایران زمانی اوج گرفت که حکومت وحدت ملی روی مسایل اقتصادی بویژه پروژه تاپی با پاکستان موافقتنامه به امضاء رسانید. نشریه ایرانی، خبرگزاری فارس، جزیات این تفاهم را چنین شرح میدهد: ” دولت پاکستان تلاش می‌ کند تعهدات حزب مردم در دولت قبلی پاکستان با ایران را نادیده گرفته و از اجرای پروژه خط لوله صلح خودداری کند. دولت حزب مسلم لیگ شاخه نواز شریف در سفر اشرف غنی به پاکستان سعی کرد پروژه اجرای خط لوله تاپی که واردات گاز از ترکمنستان را ممکن می‌سازد، دنبال کند. در ملاقاتی که اشرف غنی با مقامات پاکستانی داشت قراردادهایی در زمینه تسهیل واردات گاز از ترکمنستان به امضا رسیده است”.

موازی با پروژه گاز تاپی گزینه های دیگر همچنان موجود میباشند. انتقال گاز به آسیای جنوبی برعلاوه افغانستان میتواند از طریق ایران و از طریق جمهور مردم چین انتقال نماید و در این صورت افغانستان از ادغام اقتصادی منطقوی دور خواهد ماند. انتقال گاز از طریق ایران بنام  پروژه ای “لوله گاز صلح” و پروژه دیگر از روسیه به هند میباشد. پروژه گاز صلح در سال 1959 میلادی طرح شد و از ایران به پاکستان و سپس هند شامل این پروژه شد.  تحریم های اقتصادی بین المللی بالای ایران و ناامن بودن مسیر لوله در داخل پاکستان موانع پیشرفت این پروژه گفته شده در حالیکه ساخت لوله در داخل ایران تکمیل میباشد. اما الی ماه دسمبر سال 2014 میلادی برای ساخت لوله درداخل پاکستان زمانبندی شده بود. به اساس گزارش (Hindustan Times) در سال 2014 میلادی نخست وزیر هندوستان، نارندرا دامورداس مودی با رئیس جمهور روسیه، ولادیمیرولادیمیرویچ پوتین درجمهوری فدراتیف برازیل باهم روی انتقال لوله گاز موافقتنامه به امضا رسانیدند که در نتیجه: “یکی از این پروژه ها از طریق روسیه-چین-هند و دیگر از طریق روسیه-استراخان-قزاقستان-اوزبیکستان و بعد در امتداد خط لوله تاپی انتقال داده خواهد شد”. همین منبع نگرانی هندوستان را از عدم تطبیق پروژه صلح یا “ایران-پاکستان-هندوستان” شرح میدهد و دلیل عدم تطبیق پروژه را “ناامنی” در خاک پاکستان میداند.

در تازه ترین نشست که روی پروژه تاپی برگزار شده بود؛ چهار کشور روی سرعت بخشیدن فعالیت های این پروژه تاکید کردند. در ماه فبروری سال 2015 میلادی بیستمین جلسه چهار جانبه در شهر اسلام آباد در پاکستان برگزار شد. طبق گزارش (The Economic Times) نخست وزیر پاکستان، میان‌ محمد نواز شریف، این جلسه را مدیریت میکرد و از ترکمنستان، یگشگیلدی ککایف، رئیس آژانس دولتی ترکمن برای مدیریت و استفاده از منابع هایدروکاربونی، از افغانستان، دوکتور داود شاه صبا، وزیر معادن و پطرولیم، از هندوستان ،دهرمندرا پرادهام، وزیر نفت و گاز، از بانک انکشاف آسیایی، کلاوس گرهائوسر ، رئیس عمومی و سایرافراد بلند پایه در این نشست اشتراک کرده بودند. به اساس همین منبع، شریف مکرراً روی تسریع روند ساخت و ساز تاکید کرده و از کلمات “فوراً، شتابان و اسرع وقت” بکار برده است. جانب افغانستان در این مورد همچنان تلاش میورزد تا روند ساخت و ساز تند تر گردد. در گزارش نشریه (L.H.V News) صبا گفته است: ” افغانستان خواستار اجرای هرچه سریعتر این پروژه است و برای کسب نتیجه مطلوب تلاش می‌کند”. همچنان صفحه بی بی سی فارسی به نقل از صبا مینگارد، ” شرکت‌های (توتال فرانسه)، (آر. تی. گلوبال روسیه) و (شرکت نفت چین) ابراز علاقه مندی به عنوان رهبری کنسرسیوم نموده اند. او گفت: همه ما مصمم هستیم به مجردی که رئیس کنسرسیوم انتخاب شد، به‌ زودترین فرصت و بدون ضیاع وقت به طرف اجرایی شدن طرح برود و توافقاتی را که برای اجرایی شدن آن نیاز است، انجام دهد. حدس من این است که بین یک تا دو سال دیگر این کار طول می‌کشد.”

منبع:افغانستان ودصم

انتهای پیام

www.afghanistan.shafaqna.com