شفقنا افغانستان–حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی به پرسشی درباره زندگی پس از مرگ پاسخ گفته است.
به گزارش شفقنا متن پرسش مطرح شده وپاسخ این مرجع تقلید شیعیان بدین شرح است:
پرسش : آیا پس از مرگ هم برای انسان «تکامل» وجود دارد
پاسخ اجمالی: برخی از دانشمندان در ارتباط با اثبات تکامل روح پس از مرگ، دلایلی را آورده اند، همانند حدیثی که می گوید: «هر گاه انسان از دنیا برود عملش منقطع می شود مگر صدقه جاریه و علمی که مردم از آن استفاده کنند و فرزند صالح». بنابراین در آخرت نیز تکامل وجود دارد. هم چنین در روایت آمده، کسی که سنت نیکی از خود بجا بگذارد همانند پاداش عمل کننده سنت را به او می دهند. از سویی عبارت «و تقبل شفاعته و ارفع درجته» نشان می دهد که ترفیع درجه پس از مرگ نیز وجود دارد، همین گونه، صلوات موجب بلندى مقام پیامبر(ص) می شود.
پاسخ تفصیلی: در مورد تکامل پس از مرگ بین علماء اختلاف وجود دارد، بعضى مثل آیت اللهمکارم شیرازی معتقدند پس از مرگ هم تکامل وجود دارد و به ادله اى هم تمسک مى کنند. ایشان در بحث خود پیرامون خطبهقاصعه به ۳ دلیل استناد کرده اند:
۱٫ در روایت آمده است: «اِذا ماتَ اِبْنُ آدَم اِنْقَطَعَ عَمَلُه اِلاّ مِنْ ثَلاث: صَدَقَه جارِیه، اَو عِلمٌ یُنْتَفَعُ به، اَو وَلَدٌ صالِحٌ یَدعوُ لَه»(۱)؛ (هرگاه فرزند آدم از دنیا رخت بربندد، عملش منقطع مى شود و از اعمالش انتفاع جدیدى نمىبرد الا از سه چیز: اول: صدقهجاریه [مانند انفاق هایى که بقاء دارند و مقطعى نیستند، مثل کسى که بیمارستان یا حسینیه اى را وقف کرده یا مسجدى را بنا نموده است]. دوم: علمى که مردم از آن انتفاع ببرند [کسى که شاگردى تربیت کرده و یا کتابى از خود به یاد گذارده، ثوابهایى که از طریق تعلیم و تعلم شاگردان و کتاب هایش تا قیامتحاصل مى شود به حساب او هم گذارده مى شود]. سوم: فرزند صالحى که از خود باقى گذارده است [فرزند صالح هر کار خیرى انجام بدهد ثوابش براى پدر و مادرش هم نوشته مى شود. حتى بین مردم هم اگر کسى ثوابى و کمکى به هم نوع خود کند، مى گویند: خداپدرش را بیامرزد و اگر اذیتى هم نسبت به هم نوع خود روا دارد گویند: خداپدرش را نیامرزد که چنین فرزندى از خود باقى گذارده است]). از این روایت استفاده مى شود که در آخرتتکامل نیز وجود دارد و مقامات افراد در اثر این اعمال بالا مى رود.
۲٫ روایت معروفی است که میفرماید: «مَنْ سَنَّ سُنَّهً حَسَنَهً عَمل بها مَن بعدَه کانَ لَه اَجْرهُ وَ مثلُ اُجوُرِهِم مِنْ غَیرِ اَنْ یَنْقُصَ مِن اُجُورِهِم شَیْئاً وَ مَنْ سَنَّ سُنَّهً سَیْئِهً فعملَ بِها بَعدَه کانَ عَلْیهِ وِزْرُهُ وَ مِثلُ اَوْزارِهِم مِنْ غَیْر اَنْیَنْقُصُ مِنْ اَوزارِهِم»(۲)؛ (کسى که سنتو روش نیکى را باقى گذارد که بعد از او به آن عمل کنند، اجر آن عمل و اجر کسانى که به آن سنتعمل مى کنند براى او است بدون این که نقصى در اجر آنها ایجاد شود و کسى که سنتو سیرهزشت و معصیتى را از خود باقى گذارد و بعد از او به آن سیرهعمل شود، گناهو وزر آن عمل و وزر کسانى که به آن سیرهپلید عمل کرده اند براى او است بدون این که از وزر و عذاب آنها چیزى کاسته شود).
از مصادیق سنتحسنه در جامعهما دید و بازدید ایام عید است که کینه ها را از سینه ها مى زداید و از مصادیق سنتسیئه هم مهریههاى سنگینى است که موجب مى شود ازدواجها دیرتر تحقق یافته و در نتیجه فساد اجتماعى زیاد گردد. یکى دیگر از این موارد، اخذ شیربها است که به فتواى فقها اگر به عنوان جزئى از مهریهقرار نگیرد، حراماست. از این روایت هم ترفیع مقام برای کسى که سنتحسنه اى قرار مى دهد بعد از مرگ استفاده مى شود.
۳٫ عبارت معروفى است که در تشهد نمازمى خوانیم: «وَ تَقَبَّلْ شَفَاعَتَهُ وَ ارْفَعْ دَرَجَتَهُ»؛ (خدایا شفاعتپیامبر(صلى اللهعلیه وآله) را قبول بفرما و به ایشان رفعت درجه عنایت فرما). این سخن نشان دهنده مدّعاى ما است که ترفیع درجه پس از مرگ وجود دارد و پیامبر رفعت مقام پیدا میکند، و حتى درباره ایشان گفته شده که صلوات فرستادن موجب بلندى مقام و منزلت آن حضرت مى گردد.
اگر گفته شود پس از مرگ پرونده ها مختومه شده و مُهر و موم مى شود، به طورى که دیگر نمى توان عملى به آن افزود، یا عملى کم کرد، چنانچه على(علیه السلام) مى فرمایند: «لا عَنْ قَبیح یَستَطیعُونَ اِنْتِقالاً وَ لا فى حَسَن یَسْتَطیعونَ ازدِیاداً»(۳)؛ (آنهایى که از مرز دنیا گذشتند نه می توانند از کار زشت برگردند و توبه نمایند و نه میتوانند کار نیکی را زیاد نمایند؛ زیرا آخرتدار تکلیفنیست).
در جواب خواهیم گفت: بله، نمى توان عمل جدیدى انجام داد، ولى بر اساس اعمال سابق تکاملهاى جدیدى هست. مثلا سفینه هایى که به کُرات دیگر پرواز مى کنند، براى عبور و کنده شدن از حوزه جاذبه زمین به سرعتى بین ۲۵۰۰۰ کیلومتر تا ۴۰۰۰۰ کیلومتر در ساعت احتیاج دارند، و تمام مخارج و موادى که براى حرکت آن گذارده مى شود، براى فرار از همین حوزه است، وقتى به محلى رسید که جاذبه کم است یا اصلاً یافت نمى شود سوخت سفینه تمام شده و دیگر تا بى نهایت مى رود مگر این که جاذبه کوکبى از کواکب او را به طرف خود بکشد پس با همان جهش که خارج شد دیگر متوقف نخواهد گردید.(۴) سفینه وجود ما نیز به سوى لقاء اللّه و قرب او چنین است. وقتى که با انرژى عبادتها از حوزه جاذبه دنیا خارج شد تا ابد در حال حرکت است.
اما بعضى دیگر از علماء درباره تکامل پس از مرگ نظر دیگری دارند. آنها ادله بالا را توجیه مى کنند. یکى از بزرگان و اهل منطق و فلسفه از علامه(ره) درباره رفعت پیامبر(صلى اللهعلیه وآله) سوال کرد: چگونه با صلوات فرستادن مقام آنها بالا مى رود، با این که آن عالم (یعنى عالم پس از مرگ) عالم تکلیفنیست، بلکه هرچه در مزرعه دنیا کشته شده درو میشود و دیگر جاى کشت و زرع نیست؟ ایشان جواب دادند: رفعت درجه آنها به این معنا شبیه است که در برابر پیامبر میوه و شیرینى گذارده شود. درست مثل اینکه ما از مهمانى که بر ما وارد میشود پذیرایى می کنیم و نسبت به او اداى احترام می نماییم.(۵)
پی نوشت:
(۱). عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، محقق / مصحح: عراقى، مجتبى، دار سید الشهداء للنشر، قم، ۱۴۰۵ قمری، چاپ: اول، ج ۳، ص ۲۸۳، باب النکاح؛ فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، عبد الرؤوف المناوی، المکتبه التجاریه الکبرى، مصر، ۱۳۵۶ قمری، الطبعه الأولى، ج ۱، ص ۴۷۱٫
(۲). میزان الحکمه، محمد ری شهری، تحقیق: دار الحدیث، دار الحدیث ۱۴۱۶ قمری، چاپ: اول، ج ۴، ص ۳۷۰٫
(۳). نهج البلاغه، شریف الرضى، محمد بن حسین، محقق / مصحح: للصبحی صالح، هجرت، قم، ۱۴۱۴ قمری، چاپ: اول، ص ۲۷۹، خطبه ۱۸۸ (الموت).
(۴). این مطلب از گفتار بعضى فلاسفه مانند بوعلى هم قابل استفاده است وى گفته: «لَولا مُصادَمَهَ الهَواء المَخْروق لَوَصل الحجرُ مرمىِّ اِلى سَطْح الفلک» یعنى اگر برخورد هوایى که قابل شکافتن است نبود، سنگى که پرتاب مى شد به سطح فلک اطلس مى رسید(مجموعه آثار استاد شهید مطهرى، شرح منظومه، مرتضی، صدرا، تهران، چاپ : ۱۳۸۳ شمسی، چاپ: چهارم، ج ۵، ص ۴۲۶،(۲٫ مطلب دوم: حرکت قسرى نه دائمى است نه اکثرى)).
(۵). گردآوری ازکتاب: اخلاق اسلامى در نهج البلاغه، ناصر، مکارم شیرازى، تهیه و تنظیم: اکبر خادم الذاکرین، نسل جوان، قم، ۱۳۸۵ شمسی، چاپ: اول، ج ۱، ص ۵۶٫
