شفقناافغانستان- در بعضی تقویمها روز یازدهم دلو/ بهمن مصادف با صدوبیستوششمین سالروز تحریم تنباکو توسط «میرزا حسن شیرازی» مرجع بزرگ زمان خود، است.
تحریم تنباکو در واقع با لغو امتیاز انحصاری تجارت تنباکو علیه انگلیس همراه بود. بنده به داستان تاریخی این فتوای مهم کاری ندارم بلکه هدف از نوشتن این یادداشت، یادآوری از نقش «سیدجمالالدین افغان» در این قضیه است.
در زمان حکومت «ناصرالدین شاه قاجار»، امتیازات فراوانی به دو کشور انگلیس و روسیه اعطا شد که واگذاری امتیاز «انحصار خرید و فروش تنباکو» به انگلیس از آن جمله بود. این امتیاز به یک شرکت انگلیسی موسوم به «هیئت شاهنشاهی دخانیات در ایران» داده شد. صاحب امتیاز «تالبوف» و مدت زمان امتیاز، 50 سال بود. پس از آن که ناصرالدین شاه با اعطای این امتیاز به انگلیس موافقت کرد، اولین کسی که با این توافق مخالفت کرد، سیدجمالالدین بود.
سید جمال که در این ایام به دعوت ناصرالدینشاه در تهران به سر میبرد، مخالفت خود را با سخنرانیها و صدور اعلامیههایی که در کوچهها و بازارهای تهران توزیع و یا روی دیوارها چسبانده میشد، با تصمیم شاه، اعلام کرد. این موضوع باعث شد که بین شاه و سید درز و شکاف عمیقی ایجاد شود چون در حقیقت، مخالفت با واگذاری امتیاز تنباکو به انگلیس، مخالفت با دستور شاه بود. این درز چنان ژرف بود که متعاقب آن، اختلافات دیگری نیز بین سید و شاه قاجار بروز کرد. سرانجام سید جمالالدین در اعتراض با اوضاع امور، به شهر «ری» رفت و در آرامگاه «شاه عبدالعظیم حسنی» به بَست و تحصن نشست.
با گذشت هر روز، اختلافات بین شاه و سید وسیعتر میشد تا این که دیگر حضور سید برای دربار ایران غیرقابل تحمل شد. سرانجام ناصرالدین شاه در یک فرمان ویژه، دستور اخراج سید را از ایران صادر کرد. ماموران دولتی در یک روز بسیار سرد، سراغ سید جمالالدین آمدند و او را کشان کشان از محوطه آرامگاه حضرت عبدالعظیم بیرون نموده و سپس با وضعیت اسفباری از ایران به عراق که در آن زمان تحت سلطه دولت عثمانی بود، اخراج کردند. سید جمال پس از خروج از ایران سکوت را جایز ندانست بلکه با ارسال نامههای متعدی به مراجع و روحانیون مطرح آن زمان، از جمله نامه سرگشاده به میرزای شیرازی که در آن مقطع تاریخی در «سامرا» بسر میبرد، خواستار تحریم استفاده از تنباکو شد.
«محمد محيط طباطبایی» در کتاب «نقش سيد جمالالدين اسدآبادى در بيدارى مشرق زمين» نوشته است:
«پيروزى ميرزا محمد حسن شيرازى و ميرزا حسن آشتيانى از خارج و داخل كشور در قضيه تنباكوى عصر ناصرى با نامهها و اقدامات سيد جمالالدين آغاز شد و به ثمر رسيد.» جلد اول ص210
استاد مطهری در کتاب «نهضتهای اسلامی در صد سال اخیر» صفحه 17 نیز نامه سید جمال به میرزای شیرازی را «جستجویی برای نهاد مستقل روحانيت شيعه براى مقابله با قدرتهاى استبدادى و استعمارى» عنوان کرده است.
جمله آخر را با این عبارت به پایان میبریم که در صدور فتوای میرزای شیرازی، عوامل متعددی دخیل بود اما بدون شك يكى از دلایل عمده آن كه سبب صدور اين فتوای تاریخی شد، تلاشها و نامههای پرمحتوا و روشنگرانه سيد جمالالدین بود.
محمد مرادی
