شفقنا افغانستان (خبرگزاری شیعیان افغانستان ) – عزیزه کریمی ،کارشناس ارشد جامعه شناسی در یادداشتی که با عنوان «اقدامات مرجعیت شیعه در عراق نمایش قدرت و کارآمدی «نهاد مرجعیت» است» در اختیار شفقنا قرار داده آورده است:
دین اسلام دینی سیاسی است. و علمای شیعه همواره در سیاست حضور داشتهاند. تاریخ تشیع به خصوص پس از دوران غیبت صغری نمایانگر این امر است که نهاد مرجعیت با صور و اشکال مختلف از بازیگران اصلی صحنه اجتماع و در مواقع ضروری دنیای سیاست بوده است. به طوری در طول تاریخ حاکمان همواره تلاش میکردند بنا به مصلحت از رویارویی با این نهاد پرقدرت پرهیز کنند.
این رویه و روش را میتوان در عملکرد معصومین علیهم السلام مشاهده کرد. ائمه معصومین برای افرادی که امکان فراگیری مستقیم از آن بزرگواران را نداشتند، اشخاصی را به عنوان مرجع احکام و تعالیم دین به عنوان نماینده معرفی میکردند تا مردم متحیّر و بلا تکلیف نمانند.
در طول سالیان متمادی «نهاد مرجعیت» که در راس آن فقیهی جامعااشرایط قرار داشت در عرصههای گوناگون دینی، سیاسی و اجتماعی رهبری مقلدان را بر عهده دارد. به طوری که در انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ایران نهاد مرجعیت توانست حرکتی انقلابی را هدایت کرده و حتی در سال 57 حکومتی دینی تشکیل دهد. اما در جهان امروز که ساز و کارهای اعمال قدرت در جامعه متکثر شده و حکومت هم سازوکارهای مدنی به خود گرفته است برخی در مورد لزوم وجود چنین نهادی دچار تردید شدهاند.
اما بحران عراق و حمله تروریستهای داعش به این کشور بار دیگر ضرورت وجود چنین نهادی که در عرصههای سیاسی، مذهبی، اجتماعی و فرهنگی هادی مردم باشد را برای همه روشن ساخت.
«نهاد مرجعیت» متشکل از روحانیون، طلاب، فضلای حوزه و در راس آنها مرجع تقلید (حضرت آیتالله العظمی سیستانی) توانست از جنبه سیاسی دین اسلام بهره برده و با سرمایه اجتماعیای که در نزد مردم داشت مردم را ساماندهی کرده و آنها را برای مقابله با تروریستهای داعش بسیج کند.
قدرت روحانیت به طور عام و مرجعیت به طور خاص در استفاده از ابزارهای ارتباطی میان فردی و شکل دهی شبکههای اجتماعی نهفته است. مکتب تشیع ابزارهای مختلفی برای راهنمایی مردم در اختیار مرجع قرار داده است که یکی از مهمترین آنها صدور فتوا است در بحران عراق پس از صدور فتوای جهاد کفایی از سوی آیتالله سیستانی همه معادلات تغییر کرد به طوری که گفته میشود مردم گروه گروه برای جنگ اعلام آمادگی میکنند و لباس رزم بر تن میکنند. مراجع تقلید در نهاد مرجعیت از طریق شبکهای که در میان روحانیون و شاگردان خود ایجاد میکنند پیامهای مد نظر خود را به مردم منتقل میکنند و از این طریق نقشی اساسی در هدایت جامعه دارند.
اگر شبکه اجتماعی مرجعیت را مانند هرمی در نظر بگیریم مرجعیت در راس قرار دارد و در قاعده این هرم شاگردان خاص و شاگردان عام هستند که در سطوح پایینتر هرم شاگردان عام از طریق سطوح بالاتر که فضلا و شاگردان خاص هستند با مرجع تقلید در ارتباط هستند و همین شبکه اجتماعی منسجم مرجعیت شیعه را از فرد تبدیل به نهادی قدرتمند کرده است که در مواقع ضروری میتواند مردم را بسیج کند و در حمایت از دین گامهای اساسی بردارد، در واقع این نهاد قدرتمند سازوکارهایی برای ارتباط مستمر مردم با مرجع تقلید را در اختیار مرجع تقلید قرار میدهد تا از طریق ارتباطی دو سویه و مداوم بین مرجع تقلید و مردم قدرت در این نهاد بازتولید شده و در مواقع لزوم در جامعه بروز و ظهور داشته باشد.
نهاد مرجعیت شیعه از طریق شاگردپروری بدنه هرم اجتماعی نهاد را میسازد تا هر یک از افراد در این هرم و شبکه اجتماعی که ارتباطات در آن دو سویه است و روند تبادل اطلاعات از پایین به بالا و از بالا به پایین است نقش خود را به خوبی ایفا کند در واقع در این شبکه اجتماعی که به صورت هرم ترسیم شده است با وجود اینکه مرجع تقلید در راس قرار دارد اما مقلدان (مردم) که در قاعده هرم قرار دارند در ارتباط مداوم با مرجع تقلید هستند حال این ارتباط میتواند از طریق شاگردان و یا نمایندهها و یا بی واسطه و به صورت مستقیم صورت گیرد.
این نهاد قدرتمند از طریق جامعهپذیری سیاسی مردم در زمانهای مختلف و در مناسبتها و مناسک گوناگون تلاش میکند تا مردم را همیشه در صحنه سیاست نگاه دارد و آنها را همواره به صورت سربازانی آماده رزم داشته باشد تا در شرایطی که برای اسلام یا مسلمانان احساس خطر کرد بتواند این سربازان را به میدان رزم فراخوانده و از مرزهای اسلام دفاع کند.
یکی از مواردی که نهاد مرجعیت از توانایی بسیج تودههای مردم استفاده کرده است را میتوان انقلاب اسلامی ایران برشمرد و در نمونه اخیر و در بحران عراق همه شاهد بودند که آیتالله سیستانی با صدور فتوای جهاد کفایی علیه تروریستهای داعش مردم را علیه مبارزه با تروریسم بسیج کرد تا از بحرانی جدی جلوگیری کند. بسیاری از دشمنان این امید را داشتند که حمله تروریستهای داعش به عراق تبدیل به جنگ مذهبی و جنگ میان شیعه و سنی شود اما آیتالله سیستانی با تیزهوشی و با اعلام جهاد علیه تروریستها برای حفاظت از کشور عراق مانع از این امر شد.
در دنیای امروز که شکلگیری تشکلها و سازمانهای مردم نهاد و توزیع قدرت در جامعه در میان احزاب از مولفههای توسعه یافتگی و تمدن است «نهاد مرجعیت» میتواند نمونهای اسلامی از نهادی باشد که بدون وابستگی به حکومت نقشی اساسی در توازن قدرت در جامعه دارد و میتواند پیگیر مطالبات مردم در جامعه باشد.
انتهای پیام
www.afghanistan.shafaqna.com