خبرگزاری شیعیان افغانستان(شفقنا افغانستان)
با نگاهی به تاریخ اسلام در می یابیم برخی از جریان ها در جهان اسلام تحت تأثیر عواملی پدید آمدند که در جوامع اسلامی بسیار تأثیرگذار بوده و در برخی موارد چالش های عمده ای را نیز در کشورهای اسلامی به وجود آورده اند.
سلفیت و اندیشه سلفی گری از جمله تفکراتی است که از گذشته تا به حال کشمکش ها و جنجال های زیادی را در سطح جهان اسلام موجب شده است. یکی از تأثیرگذارترین مکاتب سلفی گری، مکتب دیوبندیه است که در حال حاضر از گستردگی و نفوذ خاصی برخوردار است.
حجت الاسلام والمسلمین دکتر سید لطف الله جلالی، استاد همکار جامعة المصطفی العالمیه در گفتگو با شفقنا به معرفی این مکتب پرداخته و نکاتی درباره چگونگی شکل گیری و سیر تکامل مکتب دیوبندیه، وضعیت کنونی و موضوعات مرتبط با آن بیان کرده است:
جریاناتی مانند دیوبندیه و وهابیت تحت تأثیر حضور بیگانگان در سرزمین های اسلامی پدید آمدند
وی خاستگاه ظهور مکاتبی چون دیوبندیه را حضور بیگانگان در سرزمین های اسلامی عنوان کرده و گفت: طی سیصد سال اخیر جریانهایی در جهان اسلام تحت تأثیر حضور بیگانگان در سرزمین های اسلامی پدید آمد و تأثیرات فراوانی بر جهان اسلام داشتند به گونه ای که بحث تقسیمات کشورهای اسلامی و مرزبندی های انجام شده از جمله نمونه ها ی تأثیرات حضور غربی ها و کشورهای استعمارگر در سرزمین های اسلامی بود.
دو جریان عمده متعلق به قرن دوازدهم در جهان اسلام به وجود آمدند که تقریبا تمام جهان اسلام را تحت تأثیر قرار دادند ؛ یکی جریانی است متعلق به حجاز و ظهور محمد بن عبدالوهاب نجدی به عنوان جریان وهابیت و دوم جریانی متعلق به شاه ولی الله خان دهلوی در هند است که داعیه اصلی و بنیان هر دوی آنها بحث سلفی گری و سلفیت می باشد.
مکاتب سلفی شاه ولی الله دهلوی و وهابیت داعیه اصلاح در جامعه اسلامی داشتند
حجت الاسلام جلالی ، اصلاح جامعه اسلامی را ادعای اصلی مکاتبی چون مکتب دهلوی و وهابیت ذکر کرده و در این باره گفت: هر دو جریان در ابتدای شکل گیری دو نگاه عمده داشتند، یکی انتقادی و دیگری اصلاحی؛ جریان های مذکور مشکلات عمده و اساسی ای در جهان اسلام احساس کرده بودند یعنی هم محمد بن عبدالوهاب و هم شاه ولی دهلوی که معاصر هم می زیستند، مشکلاتی را در جهان اسلام معاصر خودشان احساس کردند، مشکلاتی هم در حوزه رفتاری وعبادی و هم در حوزه فکری؛ که متأسفانه پس از گذشت سیصد سال باید گفت که هنوز هم آن مشکلات پا بر جا هستند.
از جمله، خرافات و خرافه پرستی در قرن دوازدهم یعنی زمان ظهور این دو شخصیت در جهان اسلام وضعیت اسفباری داشت و مواردی دیگر؛ این دو نفر سعی داشتند راه حلی پیدا کنند به عبارتی دیگر هر دوی این شخصیت ها که داعیه سلفی گری دارند، ادعای اصلاح در جامعه اسلامی را نیز داشتند.
اصلاح بر چه اساسی؟
استاد جامعة المصطفی العالمیه درباره روش اصلاحی مدنظر دیوبندیه و وهابیت گفت: هم روشنفکرها و مدرنیست ها نسبت به وضع کنونی جوامع اسلامی انتقاد داشته و ادعای اصلاح جامعه دارند و هم سلفی گرها؛ اما هرکدام از آنها قصد انجام اصلاحات بر اساس الگوی مورد قبول خودشان دارند.
روشنفکران بر این باورند که باید الگوهای مدرن و پست مدرن و به طور کلی الگوهای غربی را در جامعه اسلامی پیاده کرده و بر این اساس پیشرفت صورت گیرد، اما سلفی گراها با انتقاد به مدرنیست ها معتقدند که نه، اتفاقا مشکل اساسی از همینجاست که شما می خواهید جامعه اسلامی، دینی و توحیدی را بر اساس ارزشهای غیر دینی، عرفی و سکولار اصلاح کنید و مدعی اند که تمام خرافه ها، بی دینی ها، کجی ها و مشکلات موجود ریشه در همین مسئله دارد.
لذا اساس اصلاحات و الگوی خود را عصر نبوی و صحابه قرار داده و مدعی اند که ما باید بر اساس قرآن، حدیث و تاریخ اسلامی اصیل صدر اصلاحات را انجام دهیم.
چگونگی شکل گیری دارالعلوم دیوبند
وی در تشریح چگونگی تأسیس دارالعلوم دیوبند گفت: با گذر تاریخ تفکر اصلاحاتی شاه ولی الله در قرن دوازدهم به پسرش شاه عبدالعزیز منتقل می شود که گرایش و پیوند سلفی گری وی از پدرش قوی تر بود، اما جنبه فکری اش از وی پایین تر. اینجاست که تندی و افراط، بیشتر خود را بروز می دهد و بعدها این جریان به وسیله نوه شاه ولی الله یعنی شاه اسماعیل بیشتر جنبه افراطی خود را نمایان می سازد.
تقریبا یکصد سال پس از درگذشت شاه ولی الله (وی متوفی 1176 است)، جریان اصلاحی و سلفی وی تعارضاتی با جریان اصلاحی حجاز پیدا کرد، به خصوص علمای مهاجر هند که در آن زمان تحت کنترل انگلیسی ها قرار گرفته و به مدینه هجرت کرده بودند، تعارضات جدی ای با علمای حجاز داشتند.
این بود که مولانا رشید احمد گنگوهی که از شیوخ صوفی مسلک و حدیثگرای ساکن در مکه مکرمه و اصالتا اهل هند بود، درپی این برآمد که فکری به حال تعارضات موجود نماید؛ لذا به شاگرد، دوست، وکیل و خلیفه ی خود یعنی مولانا محمد قاسم نانوتوی نوشت که من و حاج امدادالله مکی که او هم از صوفی های نقشبندیه ساکن مدینه هست، کمک می کنیم تا شما مدرسه ای تأسیس کنید که دیگر علما و طلاب ما به حجاز نیامده و با علمای اینجا دچار مشکل نشوند. بدین ترتیب بود که مدرسه ای بسیار کوچک و جزئی به نام دارالعلوم دیوبند در سال 1284 ه.ق. توسط مولانا محمد قاسم نانوتوی در روستای دیوبند تاسیس شد.
وضعیت کنونی دارالعلوم دیوبند؛ مؤثرتر و کاراتر از الازهر مصر
حجت الاسلام جلالی درباره وضعیت کنونی دارالعلوم دیوبند افزود: مدرسه دیوبند با آن شروع ضعیف، به مرور زمان رشد کرده و امروزه به جایی رسیده که مهمترین جامعه علمی اسلامی هم به لحاظ اثرگذاری و هم از نظر تعداد شعبات است. بر اساس گفته ها بیش از پنجاه هزار شعبه گوناگون دارد و دیوبند اکنون یک شهر علمی متشکل از مجموعه ی مدارس فراوان است که حتی برای تردد بین دپارتمان ها و بخش های مختلف این مدرسه باید از اتوبوس استفاده کرد.
این مدرسه اکنون فقط از هند و شبه قاره هند طلبه ندارد، طلاب اهل سنت افغانستان یا مستقیم طلبه دیوبندند یا غیر مستقیم به وسیله شعبه هایی که این مدرسه در پاکستان و افغانستان دارد، حتی بر اساس آمارها گفته می شود دارالعلوم دیوبند تنها در ایران بیش از سی شعبه دارد. منظور اینکه دارالعلوم دیوبند یک چنین گسترش و توسعه ای پیدا کرده است.
به مکتب دیوبند ،”الازهر هند” گفته می شود به طوری که به لحاظ کمی الازهر مصر به اندازه تنها یکی از بخش های مدرسه دیوبند است.
الازهر مصر در حال حاضر دیگر آن سیطره کلی سابق را ندارد به خصوص اینکه طی سی سال اخیر و در دوره حسنی مبارک، الازهر مصر نه آن پذیرش و نه محوریت سابقه را داشت و در کنار الازهر دو رقیب عمده ایجاد شد یکی دیوبند و دیگری مدارس مختلف و زیاد دیوبند که در شبه قاره ایجاد شدند که حوزه ی بسیار قوی ای بوده و شاید به لحاظ کمیت از الازهر پیش باشد. در سال های اخیر مدارس مذکور به لحاظ کیفی رشد بسیار خوبی داشته و تحقیقات بسیار گسترده ای در رشته های مختلف توسط آنها انجام شده است. بنابر این می توان گفت که دارالعلوم دیوبند در حال حاضر از الازهر پیشی گرفته و تأثیرگذارتر از آن به شمار می رود.
شما می دانید که کشور هند دارای یک جمعیت حدود یک میلیارد و چند صد میلیون نفری است که از این میزان سیزده درصد آن یعنی در حدود 150 میلیون نفر مسلمان هستند، اگر از این تعداد ده میلیون شیعه باشند، ما بقی اهل سنت بوده و اکثریت آنان تحت پوشش مدرسه دیوبند قرار دارند؛ علاوه بر آن جمعیت کشورهای تجزیه شده از هند یعنی سریلانکا و بنگلادش و پاکستان را نیز به آن اضافه کنیم و همین طور کشورهای دیگر را . قبلا اشاره کردم که تنها کشورهای آسیایی متأثر از دیوبند نیستند و این مدرسه در حال حاضر تعداد قابل توجهی طلبه افتخاری از کشورهای عربی و سایر کشورها نیز دارد.
موضوعات تدریسی و مطروحه دیوبندیه
وی درتوضیح موضوعات و بحث های مطرح شده و تدریسی دیوبند گفت: سه عنصر اصلی باید در آنجا مورد بحث و تدریس قرار می گرفت؛ یکی فقه حنفی بر اساس حدیث، که حنفی ها در گذشته بیشتر فقه را بر اساس اصول تحصیل می کردند و قوی ترین اصولی های جهان اسلام در طول تاریخ را حنفی ها داشتند اما با تأثیر پذیری از جریان شاه ولی الله دهلوی که اساس را عصر نبوی و صدر اسلام می دانست، حدیث گرایی در حنفیه احیاء شد و نتیجه این حدیث گرایی این شد که مدرسه دیوبندیه فقه را بر اساس اصول فقه حنفیه تلمذ و تدریس نمی کرد در نتیجه یک جریان حدیثی گسترده و بسیار بسیار پر رونق، قوی و عمیق در بین حنفی های شبه قاره هند شکل گرفت و اشخاصی نظیر مولانا خلیل احمد سهارنپوری که خود از بزرگان و مدرسان مدرسه دیوبند بوده کتابهای حدیثی بزرگ تألیف می کند.
البته در گذشته یعنی در قرن دوم و سوم هم حنفی ها جریان حدیثی داشته اند اما اصل جریان حدیثی حنفیه و گسترش آن برمی گردد به مدرسه دیوبند؛ در حال حاضر این حدیث گرایی در مدرسه دیوبند به حدی است که گروهی در پاکستان به نام اهل الحدیث وجود دارد که یک گروه قوی فکری بوده و می گویند ما مدرسه حنفی اهل حدیث هستیم؛ چیزی که برای حنفیه یک پارادوکس حساب می شود. ابوحنیفه ای که در کتابها نوشته اند که در فقه خود بیش از بیست حدیث را قبول نداشته را ببینید و این مدرسه اهل الحدیث حنفی ها در پاکستان را.
دومین عنصری که در مدرسه دیوبند حتما باید به آن توجه می شد قرآن بود؛ قرآن گرایی را رواج دادند و حتی یکی از شرط های پایه های بالاتر تحصیلی مدرسه دیوبندیه این است که شخص باید حافظ قرآن باشد.
و سومین عنصر مورد تدریس در مدرسه دیوبندیه معرفت، عرفان و تصوف بود. دیوبندی ها عمدتاً در تفکر صوفی گرایانه خودشان از دو مکتب پیروی می کنند ، یکی مکتب چشتیه که اکثریت دارد و غالبا از آن پیروی می کنند و دیگری مکتب نقشبندیه با گرایش غالب مجددی. این دو گرایش اصلی و غالب است اما سایر طریقه های تصوف را نیز به رسمیت می شناسند.
گرایش سیاسی دیوبندیه
مدرسه دیوبندیه نه تنها به لحاظ علمی بلکه از نظر سیاسی نیز اثر بخش و تأثیرگذار بود. در ابتدا نگاه سیاسی شاخصی در آن حاکم نبود اما بعدها به خصوص در دوره ریاست مولانا بشیر احمد عثمانی بر مدرسه دیوبند، گرایش سیاسی نمود بیشتری پیدا کرد و جریان هایی در شبه قاره هند به خصوص پاکستان به وجود آمد که نتیجه نگاه سیاسی دیوبندیه بودند.
همان طور که می دانید اصولاً پاکستان تنها کشوری در طول تاریخ است که بر پایه تفکر دینی و اسلامی تأسیس شده، هرچند محمدعلی جناح موسس پاکستان در مدرسه دیوبند درس نخوانده است اما سایر افراد پشت صحنه از تفکر دیوبند متأثر بودند؛ از جمله اقبال لاهوری که خود تحت تأثیر تفکرات دیوبند و شاه ولی الله دهلوی بود.
امروزه در کشورهای هند و پاکستان سازمانهای سیاسی مانند جماعت اسلامی پاکستان مولانا ابوالاعلی مودودی هست که آن هم تحت تأثیر تفکرات شاه ولی الله دهلوی بوده اند یا سازمان جمعیت العلما هم همین طور. شخص مولانا ابوالاعلی مودودی تحت تأثیر اخوانی ها مخصوصا سید قطب و محمد قطب می باشد اما از سویی دیگر تحت تأثیر شاه ولی الله دهلوی و مدرسه دیوبند نیز قرار گرفته است.
پس همان طور که اشاره کردم امروزه مدرسه دیوبند بزرگترین جامعه علمی اسلامی است و اهل سنت از کشورهای مختلف در آن طلبه دارند.
طالبان که داعیه امارت اسلامی داشتند، ادعایشان برگرفته از تفکرات شاه ولی الله دهلوی و همچنین اندیشه های مولانا بشیر احمد عثمانی و مولانا ظفر احمد عثمانی از شخصیت های برجسته و شاخص مدرسه دیوبند بود.
رابطه دیوبندیه و وهابیت
استاد جامعة المصطفی درباره ارتباط دیوبندیه و وهابیت گفت: واقعیت این است که افراد محدودی از دیوبندی ها هستند که وهابی شدند و ادعا کردند که دیگر در مکتب کلامی ماتریدی و اشعری نیستند. اینها تصوف را به کلی قبول ندارند، مکتب وهابیت را قبول دارند و دیگر دیوبندی نبوده و کاملاً جدا هستند. این دسته محدود، به شدت با اکثریت جامعه دیوبند مشکل دارند. علیه آنان ردیه می نویسند و تبلیغات می کنند. نمونه ای از این افراد دکتر شمس سلفی افغانی است. اما اکثریت دیوبندیه به شدت مخالف تفکر وهابیت هستند. به تعبیر دیگر، یک تقابل فکری جدی میان دیوبندیه و علمای وهابیت وجود دارد و بسیاری از نقدهای جدی را دیوبندیه بر وهابیت آورده اند. کتاب بسیار مشهور “المهند على المفند” توسط مولانا خلیل احمد سهارنپوری حدود هشتاد سال قبل در رد وهابیت نوشته شده و بیشتر از بیست تن از عالمان طراز اول دیوبند آن را امضا کردند. این کتاب اخیراً توسط مولانا عبدالرحمن سربازی از دیوبندیان اهل سنت ایران به فارسی ترجمه شده است. در هر صورت، آن تعداد از کسانی که مدعی هستند تابع فقه حنفی بوده و در مکتب دیوبندیه درس خوانده اند و خود را تحصیلکرده آنجا می دانند، به شدت با گفته های وهابیت مخالف اند و از ادعاهای آنها ناراحت می شوند. البته این غیر از حالتی است که کسی تحت تأثیر فکر و عمل وهابی باشد و تعامل و ارتباط با وهابیون داشته و از آنها امکانات دریافت کرده باشد.
پس نباید فراموش کرد که وهابیت بر بسیاری از جریان های سیاسی و غیر سیاسی جهان اسلام تأثیرگذار بوده است؛ اما با همه این گفته ها باید توجه داشت که دیوبندی ها جبهه گیری عمیق و سرسختانه با وهابیت دارند و به لحاظ فکری اختلافات شدیدی میان آنها برقرار است.
انتهای پیام
www.afghanistan.shafaqna.com