شفقنا افغانستان-نابودی روزافزون طبیعت سبز، افزایش آلودگی و تغییرات آب و هوا، افزایش امراض گوناگون ناشی از آلودگی هوا همه از خطرات جدی برای زندگی انسانها بهشمار میرود. این مساله در سالیان اخیر به طرزی فزاینده گسترش یافته است. افغانستان نیز از این تهدید جهانی در امان نیست. براساس بررسیها در حال حاضر افغانستان با خطرهای جدی ناشی از محیطزیست آلوده روبهرو است. با وجود تغییرات اقلیم و تخریب محیطزیست بهصورت طبیعی، گفته میتوانیم که در جهان کنونی، بحران محیطزیست، در حقیقت، بحرانی اخلاقی نیز است که این امر به تعهد و مسوولیتشناسی ما برمیگردد. از اینرو، با بهوجود آمدن بحران، نخست باید بهدنبال راهحل اخلاقی گشت؛ یعنی بشر امروز، نیازمند اصول و اخلاقی است که چگونگی عملکرد وی را در استفاده از محیطزیست مشخص کند. شاید اساسیترین سوالی که در مورد اخلاق ویژه زیستمحیطی بپرسیم این است که چه وظایفی در ارتباط با محیطزیست طبیعی بر دوش ماست؟ در جواب میتوانیم بگوییم که انسان هم در برابر همنوعانش و هم در برابر طبیعت مسوول است. داشتن حس انسان دوستی و انس با طبیعت نمایانگر اخلاق پسندیدهی انسان است.
اخلاق زیستمحیطی شامل رفتارهایی است که رعایت آنها در شیوه زندگی، تولید و تمامی موارد زندگی کمترین مشکلات محیطزیستی را سبب میشود. تنها با رعایت اخلاق زیستمحیطی است که میتوان از محیطزیست حفاظت کرد؛ زیرا در غیر این صورت، پیشرفتهترین پژوهشها نیز نمیتواند جوامع را در درازمدت بهسوی توسعه پایدار رهنمون سازد. حفاظت از محیطزیست مسوولیت همگان در یک کشور است. ضرورت است تا موضوعات محیطزیستی را شامل برنامههای آموزشی کنیم. از این طریق میتوانیم اخلاق و فرهنگ حفاظت از محیطزیست را ترویج دهیم. برای حفظ محیطزیست ما نیازمند اصولی هستیم که به آرمانهای اخلاقی مشترک میان همه آدمیان نظر داشته باشد و توسعه و رفاه مادی را نیز در نظر بگیرد. برای ارایه راهکارهای عملی برای نجات از بحران کنونی محیطزیست، لازم است به آن اصول اخلاقی که در متون دینی آمده است و در فطرت آدمی و ماورای طبیعت ریشه دارد، توجه داشته باشیم.
اصول و موازینی که بتواند از یکسو مقام بلند آدمی را در حکومت بر طبیعت شناسایی کند و از سویی هم، به کردار وی و تصرفی که در محیط طبیعی خود میکند، نظم دهد، باید برگرفته از منبعی بالاتر و والاتر از ماده و طبیعت باشد. تعهد انسان به اخلاق و ارتباط او با طبیعت، بر پایهی این نگرش است که مالک و خالق یگانه طبیعت و مخلوقات، خداست و چون انسان اشرف مخلوقات است، خدا او را خلیفهی خود در زمین قرار داد تا زمین را آلوده نسازد و در حفاظت آن تلاش کند.
دین اسلام بیشتر از همه ادیان بر پاکی و حفظ محیطزیست تاکید کرده است. اسلام برای نظافت و بهداشت اهمیت فوقالعادهای قایل است و آن را از نشانههای ایمان میداند. قوانین الهی، وظایف انسانها را در برابر نظم طبیعت و محیطزیست، مشخص کرده است. براساس احکام شرعی، انسان وظیفه دارد به انسانهای دیگر کمک کند، نیازهای بینوایان را بر آورد و از آلوده کردن آب و خاک بپرهیزد. او همانگونه که موظف است با پدر و مادر خود به مهربانی رفتار کند، باید به طبیعت نیز محبت ورزد، بهگونهای که درخت بکارد، حیوانات را نیازارد و با مهربانی از آنها نگهداری کند. از دیدگاه اسلام، محور کلی رابطه انسان با طبیعت، آن است که همواره باید در آبادانی آن بکوشد نه آنکه به تباهیاش بپردازد. در آیه ۶۱ سورهی هود آمده؛ «ترجمه: خداوند شما را از زمین خلق کرد و شما را مامور آبادانی آن ساخت.» بنابراین ما در برابر تمامی آفرینش مسوول هستیم. همه باید در برابر ارادهی خداوند تسلیم بوده و همواره در راه حفظ و سلامت طبیعت بکوشیم. ترویج فرهنگ و اخلاق محیطزیستی از وظایف همهی ماست.
نورالله کوثر، کارشناس امور اسلامی و استاد دانشگاه میگوید که حفاظت از محیطزیست از مسوولیتهای اسلامی ما است. به باور کوثر امروزه یکی از عوامل عمدهی افزایش آلودگی محیطزیست در کشور ما نداشتن اخلاق محیطزیستی و عدم مسوولیتپذیری اکثریت ما در برابر محیطزیست است. بهنظر استاد کوثر، ترویج فرهنگ حفاظت از محیطزیست از طریق آموزش موثرترین راه است. تبلیغ در مورد حفاظت از محیطزیست از طریق ملا امامان در مساجد، آموزگاران مسایل اسلامی در مراکز آموزشی، و سایر مسوولان آموزشی در کشور میتوانند تاثیر خوبی در ترویج اخلاق و فرهنگ محیطزیستی در کشور شود.
وزارت حج و اوقاف و همچنان شورای علما موضوع حفاظت از محیطزیست را شامل برنامههای ملا امامان سازند تا مردم مسوولیتهایشان را در برابر محیطشان درک کنند.
وزارت محترم اطلاعات و فرهنگ کشور نیز با سازماندهی سیمینارها، نشستها و برنامههای هنری و فرهنگی میتواند نقش بهسزایی در ترویج فرهنگ حفاظت از محیطزیست کشور دارد. بلند بردن سطح آگاهی مردم در مورد حفظ محیطزیست نقش کلیدی را در ترویج فرهنگ پاک زیستن و حفاظت از طبیعت زیبای کشور دارد.
سید آصف سعادت، استاد دانشکدهی محیطزیست دانشگاه کابل میگوید که بهترین راه ترویج فرهنگ حفاظت از محیطزیست در کشور ما، گنجانیدن موضوعات حفاظت محیطزیستی از طریق برنامههای آموزشی است. سعادت میگوید که موضوع حفاظت از محیطزیست یکی از مسایل بسیار مهم در اکثریت کشورها بوده، اما در افغانسان کمترین توجه به آن صورت میگیرد. او میگوید، در حال حاضر مردم افغانستان بهشکل روزافزون از آلودگی هوا آسیب میبینند و با خطرات جدی در آینده روبهرواند. از این لحاظ افغانستان نیاز به کارهای موثر و تلاشهای جدی در زمنیه حفاظت از محیطزیست دارد. به باور سعادت آموزگاران، عالمان دین، رسانهها و سایر فعالان اجتماعی و فرهنگی میتوانند نقش موثری در ترویج فرهنگ حفاظت از محیطزیست در کشور ادا کنند. و نیز هر فرد افغان باید حفاظت از محیطزیست را مسوولیت فردی خود دانسته تلاش کند میحطزیستش را آلوده نسازد.
اقدامات موثر برای گسترش فرهنگ زیستمحیطی، گنجاندن مسایل مربوط به محیطزیست در برنامه آموزش قبل از مکتب، کتابهای درسی، برنامههای فرهنگی و اجتماعی برای شهروندان از جمله استفاده از رسانههای ارتباط جمعی، تربیت کارشناسان محیطزیست و بالاخره، گنجاندن آن در دروس دانشگاهی است. برای ایجاد فرهنگ دوستی با محیطزیست و حفاظت از محیطی که در آن زندگی میکنیم، باید از آموزش و تربیت افراد بهویژه کودکان آغاز کرد. آموزش و تربیت کودکان بهگونهای که آنها دوستدار محیطزیست و طرفدار حفظ آن باشد، منجر به ایجاد نسلی میشود که در جهت حفظ محیطزیست اقدام میکند.
آموزش افراد جامعه و تلاش برای ایجاد فرهنگ باید طوری باشد که افراد با اهمیت محیطزیست آشنا شوند و بیاموزند که در زندگی از محیطزیست محافظت کنند، از عهدهی یک یا دو نهاد و سازمان خارج است. بنابراین برای فرهنگسازی در زمینه حفظ محیطزیست سازمانها و نهادهای مرتبط باید فعالیتهای خود را در ابعاد مختلف و در زمینههای گوناگون آغاز و با برنامهریزی و هماهنگی با یکدیگر اقدام کنند. برای تحقیق چنین هدفی لازم است تا این فعالیتها در سطوح مختلف و هماهنگ با یکدیگر بهگونهای که اقدام در سطحی مکمل و مقوم اقدامات در سطحی دیگر باشد آغاز شود و بهصورت مستمر ادامه یابد. نگاهی عمیق به چگونگی رفتار ما با محیطزیست نه تنها بر زندگی امروزی ما تاثیرگذار است، بلکه روی زندگی آیندگان ما تاثیر خواهد گذاشت. به همین ترتیب خانوادهها نیز میتواند نقش مهم در فرهنگسازی حفاظت از محیطزیست داشته باشند. هر فردی درآغاز زندگی خود و تا زمانیکه بهعنوان فردی مستقل جذب جامعه شود بهشدت تحت تاثیر خانواده قرار داد. به آموزشهای مستقیم و غیرمستقیم خانواده و اعضای آن میتواند افراد مسوول در برابر محیطزیست را تربیت کند.
نبیله هورخش-8صبح
انتهای پیام
www.afghanistan.shafaqna.com