کتاب‌شناسی ائمه‌اطهار(ع)

شفقنا افغانستان-شناخت و تحقیق درباره زندگانی ائمه معصومین(ع)، متوقف بر شناخت منابع و آثاری است که به شرح‌حال و بیان تاریخ آن بزرگواران پرداخته‌اند. این منابع به دسته‌های مختلفی قابل تقسیم است و هر کدام ویژگی‌های خود را داراست.

بخش اول

چکیده

شناخت و تحقیق درباره زندگانی ائمه معصومین(ع)، متوقف بر شناخت منابع و آثاری است که به شرح‌حال و بیان تاریخ آن بزرگواران پرداخته‌اند. این منابع به دسته‌های مختلفی قابل تقسیم است و هر کدام ویژگی‌های خود را داراست. مقاله حاضر به بیان این دسته‌ها و خصوصیات هر یک پرداخته و کتاب‌هایی را که به طور خاص و یا به مناسبتی از تاریخ ائمه سخن گفته‌اند، معرفی می‌کند. این کتاب‌ها اعم از آثار شیعه و سنی و نیز اعم از منابع دست اول و مطالعات و تحقیقات جدید می‌باشد.

مقدمه

معرفی آثار مکتوب دانشمندان در یک موضوع یا موضوعات گوناگون، از قدیم معمول بوده و نویسندگان مسلمان به این مهم پرداخته‌اند. از این کار در گذشته با عنوان «فهرست‌نگاری» یاد می‌شده و امروزه به آن «کتاب‌شناسی» گفته می‌شود. فهرست ابن‌ندیم، فهرست شیخ طوسی، فهرست نجاشی (که با نام رجال نجاشی شهرت دارد) و فهرست منتجب‌الدین از کهن‌ترین آثار شیعیان درباره تألیفات عالمان شیعی است.

امروزه این‌کار در علوم مختلف رواج دارد و کتاب‌شناسی‌های فراوانی تدوین شده است. درباره زندگانی معصومان یا ائمه اطهار هم کتاب‌شناسی‌هایی چه به صورت کلی ـ یعنی درباره همه آن بزرگواران ـ و چه به‌صورت جزئی ـ یعنی درباره برخی از آنان ـ انجام شده است. این مقاله گزیده‌ای از آثار مرتبط با زندگی آن بزرگواران را معرفی می‌کند، با این تفاوت که اولاً نگاه ما بیشتر به آثار تاریخی است و ثانیاً به کتاب‌های مفقود و همچنین منابع تاریخ عمومی (که در بردارنده تاریخ ائمه نیز هست) توجه خواهیم داشت.

با وجود آنکه آثار فراوانی درباره زندگانی معصومین و خصوص ائمه اطهار نوشته شده است، همچنان به تألیف و تحقیق در این زمینه نیازمندیم. زیرا آثاری که عالمانه و محققانه، زندگی و سیره آن عزیزان را تصویر کرده باشد، زیاد نیست. باید تأسف خورد که غالب کتب تاریخ ائمه به احوال شخصی یا مناقب و معجزات آنان اکتفا کرده و کمتر از سیره و رفتار آنان پرده برداشته‌اند. تحقیق در سیره اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فردی، خانوادگی و مهم‌تر از همه، سیره اخلاقی و تربیتی آن بزرگواران ـ که امروزه نیاز جامعه است و برای الگو گرفتن پیروانشان ضرورت دارد ـ از عرصه‌هایی است که باید به آن توجه کرد.

از آسیب‌ها و آفت‌های تدوین در چنین موضوعات مهمی آن است که برخی از کسانی که به این عرصه قدم می‌گذارند، تخصص و شناخت کافی از شیوه بحث و منابع آن ندارند. تألیف درباره تاریخ زندگانی ائمه معصومین از زمان خود آن بزرگواران آغاز شده و آثار بسیاری دراین‌باره نوشته شده است. با آنکه بخش قابل توجهی از این آثار به‌دست ما نرسیده و به دلایل مختلف در حوادث روزگار از بین رفته است؛ اما در مجموع، کتاب‌های زیادی در قالب حدیث و تاریخ بر جای مانده است.

تقسیم منابع، مآخذ و مطالعات مربوط به زندگانی ائمه اطهار(ع)، از چند جنبه امکان‌پذیر است: 1. یک تقسیم نسبت به کتب موجود و غیر موجود (غیردسترس) است، که این نوشته فقط به معرفی و بررسی کتاب‌های موجود می‌پردازد. درباره آثار مفقود و آنچه به‌دست ما نرسیده است می‌توان به کتاب‌هایی مانند: رجال نجاشی، فهرست شیخ طوسی و فهرست منتجب‌الدین رازی مراجعه کرد.

2. تقسیم دیگر از نظر پرداختن به همه ائمه یا تعدادی از آنان است، بدین‌معنا که دسته‌ای از آثار اعم از تاریخ زندگی دوازده امام است و به شرح زندگانی چهارده معصوم می‌پردازد. دسته دوم اختصاص به تاریخ ائمه دارد و موضوع آن چهارده معصوم نیست. دسته سوم کتاب‌هایی است که زندگی چند امام را شرح داده و از همه ائمه سخن نمی‌گوید. دسته چهارمی هم هست که تنها شرح‌حال یک امام را در بر دارد. نوشتار حاضر از سه دسته اول بحث می‌کند.

3. تقسیم دیگری را نیز می‌توان به‌لحاظ موضوع در نظر گرفت. آثاری هست که فقط به تاریخ ائمه اختصاص یافته و با همین هدف تألیف شده است، اما دسته دیگری از کتاب‌ها، جزو منابع تاریخ عمومی است و با هدف بیان رویدادهای تاریخ اسلام، تاریخ تشیع، نَسَب‌نگاری یا موضوعات مختلف دیگر، تألیف شده است؛ البته به‌دلیل ارتباط این موضوعات با امامان شیعه، بخش‌هایی از زندگی ائمه را نیز آورده‌اند.

این نوشتار متکفل بحث از هر دو قسمت است و به اجمال از مهم‌ترین آثاری که درباره تاریخ اسلام است، ولی به مناسبت، از ائمه معصومین نام برده و مطالبی درباره آن بزرگواران گزارش کرده است، گفتگو می‌کند. در این آثار، که غالباً منابع دست اول تاریخ اسلام به‌شمار می‌روند، اگرچه بخش‌های زیادی از زندگی ائمه ـ برای نمونه: ابعاد فردی، خانوادگی، اقتصادی و فرهنگی ـ به تصویر کشیده نشده است، رویدادهای سیاسی و به تبع آن، روابط ائمه با دستگاه خلافت و به‌طور کلی، زندگی سیاسی آنان گزارش شده است.

با توجه به تقسیم بالا، در اینجا به ترتیب ذیل از منابع تاریخ ائمه، سخن خواهیم گفت: دسته اول منابع تخصصی و به تعبیری منابع اختصاصی تاریخ ائمه است. این دسته خود شامل دو قسم است: منابع کهن و تحقیقات معاصر. درباره منابع قدیم تا حدود سده دهم به تفصیل بیشتری سخن خواهیم گفت، زیرا این منابع از اعتبار و اهمیت بیشتری برخوردارند. معرفی کتاب‌هایی که در دوران اخیر نوشته شده است، به اجمال خواهد بود و نقد و بررسی نخواهد شد. ترتیب همه موارد، به لحاظ تاریخی و به ترتیب زمان تألیف آثار خواهد بود.

دسته دوم منابع عمومی تاریخ و شرح‌حال‌نگاری است که اختصاص به زندگی ائمه ندارد ولی بخش‌هایی از آن به تاریخ ایشان می‌پردازد. در شناسایی این آثار، همراه با معرفی کتاب و نویسنده و بیان جایگاه و اعتبار آن، یادآور بخش‌هایی از کتاب که در ارتباط با تاریخ ائمه است، خواهیم شد.

الف) منابع اختصاصی تاریخ ائمه

پیش از معرفی آثار تخصصی که درباره امامان شیعه نوشته شده است، بیان سه مقدمه ضروری به‌نظر می‌رسد:

1. گونه‌شناسی منابع

منابع اختصاصی تاریخ ائمه، به شکل‌های مختلفی زندگانی آن بزرگواران را ترسیم کرده و به زوایای گوناگونی از آن پرداخته‌اند. این منابع را می‌توان به دسته‌های زیر تقسیم کرد: یک. منابعی که نصوص امامت ائمه را بیان کرده‌اند. این منابع، اخباری را که از پیامبر و ائمه درباره دوازده نفر بودن امامان و نام یکایک آنان رسیده است، بیان می‌کند. این قسم، به نویسندگان امامی‌مذهب اختصاص دارد. دو. منابعی که احوال شخصی ائمه مانند: نام، کنیه و لقب، معرفی مادر، همسران و فرزندان، تاریخ ولادت و شهادت، محل دفن، مدت عمر و مطالبی از این دست را گزارش می‌کنند.

سه. منابعی که به بیان مناقب و فضائل ائمه اختصاص دارد و به شرح حال تفصیلی و سیر زندگانی آنان نمی‌پردازد. در این آثار، فضائلی چون: علم، سخاوت و دیگر اخلاقیات ایشان، و در مواردی، کرامات، معجزات و اخبار خارق‌العاده بیان می‌شود. چهار. برخی منابع، که تاریخ‌نگاری عمومی است، زندگی سیاسی ائمه را گزارش می‌کنند. در این منابع، هدفْ گزارش رویدادهای سیاسی و اوضاع دستگاه خلافت است. مثلاً از زندگی امام حسن(ع) به حوادث خلافت تا صلح، از زندگی امام حسین(ع) به قیام آن حضرت تا شهادت، از زندگی امام رضا(ع) به داستان ولایتعهدی و از زندگی امام هادی(ع) به احضار او به سامرا اشاره می‌کنند. پنج. برخی از کتب تاریخ ائمه به همه این جوانب پرداخته و به فراخور حجم اثر، کوتاه یا مفصل، ابعاد گوناگون زندگانی ائمه را بیان می‌کنند.

همچنین درباره آثار محققان و نویسندگان متأخر و معاصر، باید دانست که برخی از آنان مطالب کتب قدیم را گرد‌آوری و بر آن اساس، به توصیف حوادث زندگانی ائمه(ع) (بیان چگونگی) بسنده کرده‌اند، درحالی‌که برخی افزون بر توصیف، به تحلیل و تبیین زندگانی ائمه(ع) (بیان چرایی) پرداخته‌اند.

به‌لحاظ تنوع مذهبی نویسندگان باید توجه داشت که منابع اختصاصی تاریخ ائمه به‌طور عمده از سوی شیعیان امامی‌مذهب نوشته شده است اما بعضی نویسندگان اهل‌سنت نیز به شرح زندگانی آن بزرگواران پرداخته‌اند.

این مؤلفان، اگرچه دوازده امام را به‌عنوان جانشین پیامبر و حجت خدا نمی‌شناسند، ولی به‌دلیل جایگاه معنوی و علمی آنان و همچنین به‌دلیل توصیه‌های رسول خدا درباره اهل‌بیت و ذریه‌اش، به ائمه دوازده‌گانه محبت داشته و همانند شیعیان به ثبت زندگی آنان پرداخته‌اند. این‌گونه کتاب‌ها از قرن هفتم هجری رواج بیشتری یافت. این آثار شباهت زیادی به کتب تاریخ ائمه به سبک شیعه دارند و تنها از مواردی که در بردارندة تکریم و تقدیس خلفاست، می‌توان تشخیص داد که شیعه نیستند. چنان‌که برخی از محققان، از این افراد با عنوان «سنی دوازده امامی» یاد کرده‌اند.

پیش‌گام این تفکر در میان اهل‌سنت، معتزلیانی بودند که گرایش زیادی به اهل‌بیت پیامبر و شخص امیرمؤمنان داشتند و کتاب‌هایی چون المعیار و الموازنه یا شرح نهج‌البلاغه تدوین کردند. کتاب نخست در بررسی تطبیقی میان فضائل علی(ع) با دیگر خلفای نخست به قلم اسکافی نوشته شده و کتاب دوم از ابن ابی‌الحدید در شرح خطبه‌ها و کلمات امیرالمؤمنین در بیست جلد نگاشته شده است.

2. منابع مفقود

آثار زیادی درباره تاریخ ائمه نوشته شده است که امروزه در دسترس نیست ولی نام تعدادی از این آثار را می‌توان در کتاب‌هایی که به‌منظور فهرست‌نگاری نوشته شده است، یافت. رجال نجاشی، فهرست ابن‌ندیم، فهرست شیخ طوسی، فهرست منتجب‌الدین و الذریعه شیخ آقابزرگ تهرانی نمونه‌هایی از کتب فهرستی‌اند که نام آثار مفقود را برای ما ثبت کرده‌اند.

برخی از این آثار عبارتند از: الانوار فی تواریخ الائمه نوشته اسماعیل بن علی نوبختی، کتابی در همین موضوع از اسماعیل بن علی خزاعی، انساب الأئمه و موالیدهم از حسن بن علی اطروش، موالید الأئمه و اعمارهم از احمد بن محمد عاصمی، اخبار الائمه و موالیدهم از جعفر بن محمد فزاری، تاریخ الائمه از صالح بن محمد صرامی،  و با همین عنوان از احمد بن علی طبرسی (صاحب کتاب الاحتجاج)،  الضیاء فی تاریخ الأئمه از احمد بن ابراهیم صیمری،  الانوار فی تاریخ الائمة الابرار از علی بن هبة‌الله موصلی،  کتاب الآل نوشته حسین بن احمد مشهور به ابن‌خالویه (م 370) که به گفته ابن‌کثیر مشتمل بر زندگانی دوازده امام بوده است.  آنچه جای خوشبختی است اینکه بخشی از روایات کتب مفقوده در آثار متأخرتر آمده و بدین‌وسیله به‌دست ما رسیده است.

3. منابع مرتبط

دسته‌ای از آثاری که دربارة ائمه معصومین نگاشته شده، به زوایای خاصی از زندگی و خصایص آنان پرداخته و از این نظر مرتبط با تاریخ ائمه است. در اینجا با تعدادی از این آثار آشنا می‌شویم: در برخی جوامع روایی، باب‌هایی به زندگانی ائمه اختصاص داده شده که منشأ بسیاری از آثار بعدی در تاریخ ائمه است.

یک. کتاب بصائر الدرجات نوشته محمد بن حسن قمی مشهور به صفار (م 290 ق) از علمای امامیه است. این اثر درباره مقام و منزلت ائمه و خصوصیات آنان مانند علم، عصمت، آگاهی به غیب و مناقب کلی آنان، روایاتی نقل می‌کند. کتاب مشتمل بر ده جزء (قسمت) است که تمامی آن به شیوه حدیثی نوشته شده و سلسله اسناد در آن ذکر شده است. بصائر الدرجات به زبان عربی است. که چندین چاپ از سوی ناشران مختلف دارد و به زبان فارسی هم ترجمه شده است.

دو. مهم‌ترین نمونه این منابع، کتاب الکافی اثر عالم و محدث بزرگ شیعه محمد بن یعقوب کلینی (م 329) است. این کتاب از معتبرترین منابع روایی شیعه امامیه به‌شمار می‌رود و موضوع آن احادیث معصومان(ع) در موضوعات مختلف و شامل سه بخش اصول، فروع و روضه است. در بخش اصول کافی، «کتاب الحجه» در ابواب متعدد به بیان روایاتی درباره خصایص و ویژگی‌های امام می‌پردازد.

همچنین در کتاب الحجه، به دو موضوع مهم نص بر ائمه و تاریخ معصومان(ع) (با عنوان ابواب التاریخ، شامل مباحثی همچون موالید و وفیات و ابعادی از زندگانی) پرداخته شده است. کلینی همه احادیث خود را با سلسله سند کامل آورده است. کتاب کافی ترجمه شده است. قسم فروع کافی به روایات فقهی اختصاص دارد و بیشترین بخش از این کتاب را در بر دارد. کتاب روضه که یک جلد از این مجموعه حدیثی است، با دو قسمت دیگر متفاوت است.

سه. فرق الشیعه نوشته حسن بن موسی نوبختی (قرن 3) از علمای شیعه است که از پیشگامان نگارش در موضوع ملل و نحل و فرقه‌شناسی است. در این اثر از شرح‌حال یا تاریخ زندگانی ائمه سخن گفته نشده ولی نام همه آنان به مناسبتِ معرفی فرقه‌های شیعه به‌میان آمده است. نوبختی اختلاف و انشعاب‌های شیعیان را به ترتیب از زمان علی(ع) تا امام دوازدهم ذکر کرده و به تناسب، گزارش‌هایی را نیز دربارة ائمه ارائه می‌دهد. فرق الشیعه کتابی مختصر به زبان عربی است که در یک جلد چاپ شده و چاپ رایج آن از سوی دارالاضواء بیروت انجام شده است. این کتاب به قلم مرحوم محمدجواد مشکور ترجمه شده است.

چهار. الاحتجاج علی أهل اللِّجاج نوشته احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی از عالمان سده ششم هجری است که زمان دقیق وفات او مشخص نیست. در این کتاب، احتجاج‌ها و استدلال‌های ائمه در گفتگو با مخالفان جمع‌آوری و ارائه شده است. شیوه کتاب حدیثی است اما طبرسی اسناد خود را به‌طور کامل و دقیق ذکر نکرده است. کتاب احتجاج به زبان عربی نوشته شده و بارها به فارسی برگردانده شده است. سه ترجمه مربوط به قرن دهم است که علی بن حسن زواری، نظام‌الدین احمد غفاری و ملا فتح‌الله کاشانی آن را انجام داده‌اند. ترجمه بهراد جعفری مربوط به عصر حاضر است.

پنج. مُهَج الدَّعَوات و مَنْهَج العبادات تألیف عالم مشهور شیعه سید بن طاووس (م 664) است که دعاهای منقول از ائمه و حرزهای آنان را جمع‌آوری و نقل کرده است. ابن‌طاووس غالباً منابع خود را در این کتاب بیان کرده ولی سند روایاتی را که مشتمل بر ادعیه است، حذف کرده و به ذکر نام راوی آخر (از معصوم) بسنده کرده است. مهج الدعوات بارها مستقل و همراه دیگر آثار سید منتشر شده که چاپ کنونی آن در یک جلد توسط دارالذخائر قم عرضه شده است. محمدتقی طبسی هم آن را به فارسی برگردانده است.

شش. کتاب تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة اثر سید شرف‌الدین علی حسینی نجفی (م 940 ق) یکی از علمای امامیه است. این کتاب به آیاتی از قرآن پرداخته که درباره اهل بیت نازل شده است. آثاری از این دست که آیات نازل‌شده در خصوص اهل‌بیت پیامبر را جمع‌آوری و روایات مربوط به آن را ذکر می‌کند، منحصر به این کتاب نیست ولی غالب آنها به آیات نازل‌شده درباره علی(ع) می‌پردازد و گاهی حتی نگاشته عالمان اهل سنت است مانند شواهدالتنزیل از حاکم حسکانی و تفسیر الحبری. اما تأویل الآیات، گذشته از آنکه به قلم یکی از علمای شیعه نوشته شده، آیات تفسیر یا تأویل‌شده درباره همه ائمه را در بر دارد.

ترتیب کتاب بر اساس سوره‌های قرآن است و مؤلف ذیل عنوان هر سوره، آیه‌هایی از آن سوره را که به امامان شیعه یا موضوع امامت و ولایت ارتباط دارد، بحث کرده است. نویسنده محترم فقط به روایات توجه نکرده بلکه به‌گونه‌ای تفسیر باطن آیات را در نظر داشته است. این کتاب به زبان عربی است و در یک جلد از سوی جامعه مدرسین و در دو جلد از سوی مدرسة الامام المهدی منتشر شده است. ترجمه آن در قرن یازدهم به قلم محمدمعصوم استرآبادی و با عنوان لوامع التأویل انجام شده که به صورت نسخه خطی موجود است.

هفت. کتاب تحفة الازهار و زلال الانهار فی نسب ابناء الائمة الاطهار اثر عالم نسب‌شناس شیعه در قرن یازدهم هجری ضامن بن شَدْقَم حسینی مدنی است که به نسل و فرزندان ائمه تا دوره‌های اخیر می‌پردازد. مؤلف در دوازده باب از کتاب به شرح زندگی دوازده امام پرداخته و در پایان از فرزندان و سادات منتسب به هر امام سخن گفته است. این کتاب به زبان عربی است و در چاپ تحقیقی که از سوی دفتر نشر میراث مکتوب منتشر شده، سه جلد است.

هشت. مکاتیب الائمه نوشته عالم معاصر مرحوم آیت‌الله علی احمدی میانجی (د. 1379) است که به نامه‌ها و مکتوبات امامان شیعه می‌پردازد. ایشان پیش از این کتاب، مکاتیب الرسول که مشتمل بر تبیینِ نامه‌ها و پیمان‌های رسول خداست را نیز تألیف کرده بود. مکاتیب الائمه به ترتیب، ذیل نام هر یک از ائمه، نامه‌ها، وصایا و دیگر مکتوبات آنان با ذکر منبع و سند بیان می‌کند. این کتاب به زبان عربی است و در پنج جلد تنظیم شده که دو جلد نخست آن به نامه‌های امیرمؤمنان اختصاص دارد.

نُه. کتاب دیگر در همین موضوع، معادن الحکمة فی مکاتیب الائمة تألیف محمد بن فیض کاشانی (1115 ـ 1039 ق) است که در دو مجلد همراه با تعلیقات مرحوم علی احمدی میانجی از سوی مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین انتشار یافته است. ده. موسوعة زیارات المعصومین تهیه و تنظیم مؤسسة الامام الهادی در هفت جلد منتشر شده و به نقل زیارت‌نامه‌های آن بزرگواران می‌پردازد.

پس از این سه مقدمه، به معرفی منابع اختصاصی ائمه اطهار می‌پردازیم. بدین‌منظور، منابعی که درباره تاریخ امامان(ع) است با توجه به ترتیب زمانی در سه بخش «منابع کهن تا قرن هفتم»، «منابع از قرن هفتم تا سیزدهم» و «آثار و تحقیقات جدید» معرفی می‌شود.

یک. منابع کهن تا قرن هفتم هجری

در این بخش، آثار عالمان شیعه و غیرشیعه درباره تاریخ ائمه که تا قرن هفتم نوشته شده است، معرفی می‌شود. یکی از ملاک‌های اعتبار در مباحث حدیثی و تاریخی، قِدمت کتابی است که روایات و گزارش‌ها در آن نقل شده است. به‌عبارت دیگر، نزدیک بودن نویسنده به زمان حادثه به اعتبار کتاب و روایات آن می‌افزاید، زیرا معمولاً چنین است که هر چه از حادثه دورتر می‌شویم احتمال اشتباه، و احیاناً تحریف یا جعل بیشتر می‌شود. نزدیک بودن به زمان حادثه، نسبی است.

در خصوص تاریخ ائمه که در سه قرن نخست هجری می‌زیسته‌اند، آثاری که تا قرن هفتم نوشته شده است از اعتبار بیشتری برخوردار خواهد بود و آثار دوره‌های بعد، غالباً برگرفته از آنهاست. البته هر اثر تاریخی صرف‌نظر از قدمت و عدم قدمت آن، نیازمند نقد و ارزیابی است. اکنون به معرفی کتب اختصاصی تاریخ ائمه، که بخش اصلی این نوشتار است، می‌پردازیم. ابتدا آثاری که تا قرن هفتم نوشته شده است.

1. تاریخ اهل البیت؛ منسوب به ابن ابی‌الثلج بغدادی (م 325)

استاد سید محمدرضا حسینی جلالی محقق این کتاب در چاپ جدید، ضمن مقدمه مبسوطی، متن آن را از کلمات خود ائمه و نویسنده را یکی از راویان ائمه دانسته است. وی می‌گوید این رساله را به این پنج نفر: امام رضا(ع)، نصر بن علی جهضمی، احمد بن محمد فاریابی، ابن ابی‌الثلج بغدادی و ابن‌خشاب نسبت داده‌اند. علت این اختلاف آن است که مطالب آن در عصر هر یک از ائمه تکمیل شده است.

این کتاب به‌صورت بسیار مختصر و در گزارش‌هایی کوتاه به احوال شخصی چهارده معصوم می‌پردازد. نویسنده مطالب خود را در هفت فصل تنظیم کرده است. این فصل‌ها به ترتیب عبارتند از: 1. مدت عمر، تاریخ ولادت و وفات، 2. نام فرزندان، 3. نام مادران، 4. القاب، 5. کنیه‌ها، 6 . محل دفن، 7. افرادی که باب ائمه بوده‌اند. این اثر به زبان عربی است و پیش از این در کتاب مجموعه نفیسه چاپ شده بود. چاپ کنونی با تحقیق سید محمدرضا حسینی جلالی از سوی مؤسسه آل‌البیت قم منتشر شده است.

2. الهدایة الکبری؛ حسین بن حمدان خصیبی (م 334 یا 358)

خصیبی (یا حضینی) از جمله محدثان کهن شیعی است که در موضوع تاریخ ائمه کتاب نوشته است، اما در میان رجال‌نویسان جایگاه خوبی ندارد. نجاشی او را فاسد المذهب  دانسته و علامه حلی از دروغگو بودن وی  سخن گفته است. افندی می‌نویسد: همه رجالیون به شدیدترین وجه از او بدگویی کرده‌اند.  حسین بن حمدان به غلو درباره ائمه متهم است و برخی او را از فرقه نصیریه می‌دانند که معتقد به نیابت محمد بن نصیر از امام زمان هستند.

این کتاب به شیوه نقل حدیث، زندگانی و مناقب چهارده معصوم را گزارش می‌کند. هر چند بخشی از این روایات در منابع معتبری چون کافی و ارشاد وجود دارد، مطالب دیگری در آن هست که از سوی محدثان امامیه نقل نشده و در این حال با شواهد و معلومات تاریخی نیز ناسازگار است. ازاین‌رو، کتاب الهدایه اثری قابل اعتماد نخواهد بود، مگر برخی از منقولات آن بر پایه شواهد و منابع معتبر دیگر تأیید شود. این اثر به زبان عربی است و چاپ رایج آن از سوی مؤسسة البلاغ بیروت منتشر شده است.

3. منتخب الانوار فی تاریخ الائمة الاطهار(ع)، ابوعلی محمد بن همام بن سهیل اسکافی (336 ـ 258)

ابوعلی محمد اسکافی کاتب، از محدثان موثق و بزرگ شیعه امامیه در عصر غیبت صغراست که روایات او مورد توجه بزرگانی چون طوسی و نعمانی قرار داشته است. این تألیف مختصر فقط به احوال شخصی چهارده معصوم می‌پردازد و از رویدادهای زندگی آنان یاد نمی‌کند. به‌نظر می‌رسد اصل کتاب اسکافی مفصل بوده و به‌دست ما نرسیده است؛ زیرا نجاشی از آن به‌عنوان الانوار نام برده است.  نویسنده، کتاب خود را به 14 باب تقسیم کرده و در هر باب به احوال یکی از معصومان می‌پردازد. این رساله به زبان عربی است و برای اولین‌بار از روی تنها نسخه موجودش از سوی علیرضا هزاز و انتشارات دلیل‌ما چاپ شده است.

4. اثبات الوصیه، علی بن حسین مسعودی

این اثر را به علی بن حسین مسعودی (م 346) مورخ مشهور و صاحب کتاب تاریخ عمومی مروج الذهب نسبت داده‌اند. اما امروزه، محققان این انتساب را نپذیرفته و نویسنده آن را شخصی امامی‌مذهب در همین دوره می‌دانند. از دلایل این مدعا این است که متن و شیوه نگارش این کتاب با دیگر آثار برجای مانده از مسعودی (مروج الذهب، التنبیه و الاشراف) تناسبی ندارد و در این دو کتاب، تشیع امامی وی آشکار نیست، اما اثبات الوصیه بر اساس عقاید شیعه امامیه نوشته شده است. به‌رغم ابهام درباره مؤلف، این اثر در شمار منابع مقبول شیعه است و بسیاری از مطالب آن با دیگر روایات زندگی ائمه، همخوانی دارد.

هدف اصلی نگارش کتاب اثبات الوصیه، تبیین موضوع وصایت و معرفی اوصیای پیامبران از زمان حضرت آدم تا آخرین وصی الهی است. بر همین اساس، نیمی از کتاب به زندگانی انبیاء و اوصیای آنان اختصاص یافته و در قسمت دوم به تاریخ پیامبر اکرم’ و اوصیای آن حضرت یعنی ائمه معصومین پرداخته، آگاهی‌های فراوانی درباره شرح حال ائمه ارائه داده است. هر چند کتاب به شیوه حدیثی نوشته شده است ولی مؤلف چندان مقید به ذکر منابع و سلسله اسناد خود نیست. این اثر به زبان عربی است و به وسیله محمدجواد نجفی با عنوان ترجمه اثبات الوصیه به فارسی برگردانده شده است.

5. شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار؛ ابوحنیفه نعمان بن محمد تمیمی مغربی (… ـ 363)

قاضی نعمان مغربی از علما و بزرگان شیعه است که بر مذهب اسماعیلیه بود و در دولت فاطمیان نفوذ قابل توجهی داشت. وی در خدمت عبیدالله مهدی بوده و در زمان خلیفه معز بالله فاطمی سمت قضاوت را بر عهده داشته است. به‌دلیل نزدیکی افکار وی به امامیه و از آنجا که در آثارش به زندگی امیرمؤمنان و ائمه نخستین همانند امامیه پرداخته است، برخی او را امامی‌مذهب دانسته و معتقدند که وی تقیه می‌کرده است چنان‌که وی با قرار گرفتن در منصب عالی قضایی در دولت فاطمی، توانست زمینه‌ساز پایبندی آنان به شرایع دینی باشد.

حال آنکه گروه‌هایی از اسماعیلیه ـ پیش‌تر و پس از آن ـ گرفتار اباحی‌گری بودند. گفتنی است که راویان مورد اعتماد وی همان راویان مورد اعتماد امامیه هستند و کتب وی در میان امامیه اعتبار خاصی دارد. دراین‌باره بایستی توجه داشت که قاضی نعمان در این کتاب تا امام صادق(ع) را ذکر کرده است.

کتاب شرح الاخبار از منابع مهم تاریخ ائمه است که هر چند به زندگی تمام ائمه نمی‌پردازد، اما یکی از منابع معتبر دراین‌باره به‌شمار می‌رود. شیوه این اثر، حدیثی است و ابواب آن ترتیب تاریخی ندارد. کتاب از شانزده جزء تشکیل شده که ده جزء آن ـ به عبارتی، دو جلد از سه جلد چاپ فعلی ـ به زندگانی و فضائل امام علی(ع) اختصاص دارد. مؤلف در اجزاء بعدی به شرح حال حضرت زهرا و حسنین تا امام صادق(ع) پرداخته و آنگاه به سراغ روایات مهدویت رفته است.

هر چند بخشی از روایاتی که وی در معرفی امام مهدی نقل می‌کند در میان امامیه هم رواج دارد ولی قاضی نعمان، مصداق مهدی را مهدی فاطمی می‌داند. وی ذیل شرح حال امام صادق(ع) با اشاره به فرقه‌های شیعه، اشاره‌ای کوتاه به امامان پس از آن حضرت کرده است.  شرح الاخبار به زبان عربی است و چاپ رایج و برتر آن در سه جلد از سوی انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم منتشر شده است. قاضی نعمان کتاب دیگری به نام المناقب و المثالب دارد که به فضائل بنی‌هاشم و اهل‌بیت پیامبر(ع) و مثالب و بدی‌های بنی‌امیه می‌پردازد. این کتاب نیز در بردارنده شرح حال ائمه با تأکید بر فضائل آنان تا امام صادق(ع) است. این کتاب به زبان عربی و در یک جلد منتشر شده است.

6 . کفایة الاثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر؛ علی بن محمد قمی معروف به خزّاز (ق 4)

مؤلف این کتاب از فقها و محدثان بزرگ امامیه است. کتاب وی شرح حال یا تاریخ زندگانی ائمه نیست بلکه روایاتی را در مورد نص بر امامت آنان نقل می‌کند. نویسنده در ابتدا روایاتی درباره اصل دوازده نفر بودن ائمه و سپس روایات مربوط به جانشینی یکایک آن بزرگواران را گزارش کرده است. این کتاب به زبان عربی است و در یک جلد منتشر شده است.

7. مقتضب الاثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر؛ احمد بن محمد جوهری معروف به ابن‌عیاش (… ـ 401)

این اثر رساله‌ای کوتاه در موضوع نص بر ائمه نظیر کتاب قبلی است. با این تفاوت که در کفایة الاثر روایات نص هر یک از ائمه به امام بعدی خود گرد آمده است ولی در مقتضب الاثر فقط روایاتی آمده است که نص بر کل ائمه است. این کتاب به زبان عربی است و در یک جلد چاپ شده است.

8 . الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ محمد بن محمد بن نعمان مشهور به شیخ مفید (413 ـ 336)

شیخ مفید که گاه از او با عنوان ابن‌المعلم یاد می‌شود، از علمای بزرگ شیعه امامیه به‌شمار می‌رود که در علوم مختلفی چون کلام، فقه و حدیث تبحر داشته و آثار بسیاری را تألیف کرده است. عظمت وی به‌گونه‌ای است که شاگردانی از اهل سنت داشت و علمای این مذهب به نیکی از وی یاد کرده‌اند. ذهبی به نقل از ابن ابی‌طی می‌نویسد: شیخ مفید همه کتب مخالفین را خوانده و حفظ کرده بود، ازاین‌رو به‌خوبی می‌توانست شبهه‌ها را جواب دهد. او در دولت آل‌بویه جایگاه عظیمی داشت.

بزرگانی از شیعه همانند سید مرتضی، سید رضی  و شیخ طوسی شاگرد شیخ مفید بوده‌اند. شیخ‌طوسی درباره او می‌نویسد: ریاست امامیه در این عصر به او منتهی شد. روزی همانند روز وفاتش نبود که موافق و مخالف بر او حاضر شدند و همه می‌گریستند. آثارش حدود 200 کتاب کوچک و بزرگ است.

کتاب الارشاد یکی از آثار تاریخی شیخ مفید و مهم‌ترین اثر جامع در زندگانی ائمه معصومین است. با نگاهی به آثار پیشین در موضوع تاریخ ائمه و صرف‌نظر از آثار مفقود، می‌توان به جرئت گفت کتاب شیخ مفید، نخستین اثر کامل و جامع در این موضوع است و برخلاف آثار پیش از خود که فقط از احوال شخصی ائمه یا نص بر آنان سخن گفته‌اند، به رویدادهای دوران آنان و زندگی سیاسی، اجتماعی آن بزرگواران هم اشاره دارد. احوال شخصی، نص بر ائمه، سیره فردی، سیره سیاسی و اجتماعی، فضائل و مناقب، مباحثی است که در این کتاب به آن پرداخته شده است.

ارشاد در دو جلد تنظیم شده و جلد نخست آن به امیرمؤمنان علی(ع) اختصاص دارد. شیخ مفید به مناسبت تاریخ امام اول، شرحی از دوران رسول خدا را آورده و نیز به حضرت زهرا÷ پرداخته و بدین ترتیب کتاب وی تاریخ چهارده معصوم است. شیوه مؤلف در این کتاب به دو گونه است، گاه مطالب خود را به صورت پیوسته گزارش کرده و سلسله سند خود را بیان نمی‌کند، اما در برخی روایات به سلسله کامل سند توجه داشته و به شیوه حدیثی عمل کرده است.

بخشی از منابع شیخ مفید در این کتاب را منابع غیر شیعی تشکیل می‌دهد که اعتماد وی بر راویان و کتب آنان، تأییدی از سوی یک عالم بزرگ امامی، نسبت به آن گزارش‌ها تلقی می‌شود. این موضوع در مورد تاریخ امامان نخست که گزارش‌های آن در منابع غیر شیعی بوده است، بیشتر صادق است.

به‌نظر می‌رسد هدف شیخ مفید از تدوین الارشاد، کمک به کلام شیعه بوده و خواسته است از تاریخ زندگانی امامان برای اثبات جایگاه امامت در شیعه استفاده کند. از همین روی، می‌توان آن را کتابی تاریخی ـ کلامی به‌شمار آورد. اهمیت این کتاب به‌گونه‌ای است که مؤلفان بعدی، در شرح زندگانی ائمه بسیار از آن بهره برده‌اند.  الارشاد به زبان عربی است و بارها منتشر شده است. چاپ رایج آن در دو جلد از سوی مؤسسه آل البیت تحقیق و منتشر شده است. این دو جلد هم به صورت مستقل و هم در ردیف مجموعه آثار شیخ مفید که به مناسبت بزرگداشت هزاره او منتشر شد، قابل دسترسی است.

علامه ابن‌مطهر حلی (648 ـ 726 ق) کتاب الارشاد را تلخیص کرد و نام المستجاد من کتاب الإرشاد بر آن نهاد. به جهت اهمیت کتاب ارشاد، در دوره صفویه به فارسی برگردانده شد. این ترجمه که تحفه سلیمانیه نام دارد به قلم محمد مسیح کاشانی انجام شده و امروزه به صورت چاپ سنگی موجود است. الارشاد در عصر حاضر نیز دو بار ترجمه شده است: یک بار توسط سید هاشم رسولی محلاتی و ترجمه دیگر از محمد باقر ساعدی خراسانی. کتاب المستجاد هم به وسیله محمد محمدی اشتهاردی ترجمه شده و با عنوان نگاهی بر زندگی دوازده امام در دسترس است.

شیخ مفید آثار دیگری در موضوعات تاریخی داشته که از جمله کتاب الجمل او درباره نبرد جمل است. اثر دیگرش مسارّ الشیعه تقویمی مختصر درباره رویدادهای تاریخی است که زمان ولادت و شهادت ائمه و برخی حوادث دیگر مانند غدیر و ازدواج علی(ع) با فاطمه÷ را در بر دارد. مسارالشیعه به زبان عربی است و از آنجا که رساله‌ای کوتاه است به‌صورت مستقل چاپ نشده است. چاپ قبلی آن ذیل کتابی با عنوان مجموعه نفیسه و چاپ تحقیقی آن ذیل جلد هفتم از مجموعه آثار شیخ مفید منتشر شده است.

9. دلائل الامامه؛ منسوب به محمد بن جریر بن رستم طبری (قرن 5)

در میان نویسندگان اسلامی علاوه بر طبری مورخ و مفسر، شخص دیگری با همین نام و نسب در قرن چهارم بوده که کتاب المسترشد فی امامة علی بن ابی‌طالب را درباره امامت علی(ع) نوشته است.  گفته می‌شود در قرن پنجم هم شخصی به این نام و نسب وجود داشته که دو کتاب دلائل الامامه و نوادر المعجزات به او نسبت داده می‌شود. هر چند برخی خواسته‌اند دو نفر طبری امامی‌مذهب را از همدیگر و از طبری مشهور تفکیک کنند اما برخی محققان معتقدند وجود شخص سومی به این نام محل تردید است و آن که شناخته شده است طبری مؤلف کتاب المسترشد است و مؤلف کتاب‌های نوادر المعجزات و دلائل الامامه مشخص نیست.

کتاب دلائل الامامه در تاریخ زندگانی و کرامات حضرت زهرا و یازده امام از نسل اوست. بخش تاریخ امیرمؤمنان از این اثر به‌دست ما نرسیده است. مؤلف درباره هر امام ابتدا به بیان احوال شخصی شامل نام و نسب، ولادت، کنیه و لقب، مادر، فرزندان و باب‌ها سخن گفته و سپس به بیان تفصیلی کرامات آنان پرداخته است. هدف اصلی مؤلف چنان‌که از نام کتابش پیداست بیان دلائل و نشانه‌های امامت ائمه است.

دلائل‌نگاری برای رسول خدا در میان اهل سنت و برای چهارده معصوم در شیعه معمول بوده و کتاب‌های زیادی به این نام تألیف شده است. شیوه کتاب دلائل الامامه به‌طور عمده حدیثی است و مؤلف اسناد روایات خود را آورده است. این کتاب به زبان عربی است و در یک جلد منتشر شده است. چاپ رایج آن از سوی مؤسسه بعثت قم تحقیق و چاپ شده است.

نوادر المعجزات کتاب دیگر منسوب به طبری شیعی، درباره مناقب و فضائل حضرت زهرا و ائمه(ع) است. با این تفاوت که در این کتاب، به شرح حال آن بزرگواران پرداخته نشده و فقط معجزات آنان نقل شده است. نوادر المعجزات مشتمل بر 13 باب و به شیوه حدیثی است. نام نوادر بدان جهت است که روایات منقول در آن کمتر در منابع دیگر ذکر شده است. این اثر به زبان عربی است و چاپ تحقیقی آن در یک جلد از سوی انتشارات دلیل‌ما عرضه شده است.

10. عیون المعجزات؛ حسین بن عبدالوهاب (قرن 5)

حسین بن عبدالوهاب شخصیتی نه‌چندان مشهور در میان علمای امامیه است که به وسیله افندی عالم رجالی قرن دوازدهم و مؤلف کتاب ریاض العلماء شناخته شد و کتاب او شهرت یافت.  عیون المعجزات همانند دو کتاب پیشین با هدف نقل مناقب و کرامات ائمه تألیف شده و پس از اشاره کوتاهی به زمان ولادت هر امام، از معجزات او سخن می‌گوید. این کتاب فصل‌بندی ندارد و مطالب را به صورت پیوسته و به شیوه نقل حدیث، آورده است. البته ترتیب امامان در نقل مطالب رعایت شده است.

11. روضة الواعظین؛ محمد بن حسن بن علی نیشابوری مشهور به فَتّال (508 ـ …)

فتال نیشابوری از عالمان متکلم شیعه امامی در قرن پنجم و ششم و از اساتید ابن‌شهر آشوب است که به وعظ و خطابه شهرت داشته و سرانجام با شهادت از دنیا رفت. کتاب وی مخصوص سیره ائمه نیست بلکه با مجالسی در توحید و نبوت آغاز شده و در ادامه در مجالس متعددی از آن به تاریخ و مناقب معصومین می‌پردازد. بدین ترتیب حدود نیمی از کتاب به اخبار زندگی و بیان مناقب و فضایل چهارده معصوم اختصاص یافته و رویکردی حدیثی بدون نقل مصادر دارد و گاهی فقط راوی اصلی ذکر می‌شود. مطالب این کتاب برگرفته از آثار پیش از خود مانند ارشاد شیخ مفید است. روضة الواعظین به زبان عربی نوشته شده و چاپ تحقیقی آن در دو جلد از سوی انتشارات دلیل‌ما چاپ شده است. ترجمه آن با همین نام توسط محمود مهدوی دامغانی وجود دارد.

12. الخرائج و الجرائح؛ قطب‌الدین راوندی (573 ـ …)

سعید بن عبدالله راوندی مشهور به قطب راوندی، از عالمان و محدثان سده ششم هجری است که در زمینه‌های فقه، تفسیر، حدیث و تاریخ آثاری بر جای گذاشت. این شخص غیر از سید ابوالرضا راوندی است که او هم از عالمان امامیه و معاصر یکدیگرند.

کتاب الخرائج و الجرائح در موضوع کرامات و مناقب معجزگونه معصومان نوشته شده است و به ابعاد دیگرِ زندگانی ائمه نمی‌پردازد. راوندی به نقل روایاتی پرداخته که قبل و بعد از او کمتر رواج داشته است. شیوه او در این کتاب، روایی است هر چند مقید به ذکر سلسله کامل سندها نبوده است. چاپ رایج کتاب الخرائج به زبان عربی در سه جلد از سوی مدرسه امام مهدی قم عرضه شده و ترجمه‌ای از آن با عنوان جلوه‌های اعجاز معصومین به قلم غلامحسن محرمی انجام شده است.

13. الثاقب فی المناقب؛ محمد بن علی بن حمزه طوسی (ق 6)

ابن‌حمزه طوسی از فقهای امامیه است که آثار زیادی در فقه برجای گذاشته است. کتاب الثاقب وی در مناقب و کرامات ائمه نوشته شده است و همانند آثار دیگری که در موضوع مناقب بود، به زندگی سیاسی و اجتماعی ائمه نپرداخته است. این کتاب در پانزده باب روایاتی از معجزات پیامبران و چهارده معصوم را بیان می‌کند. الثاقب به زبان عربی نوشته شده و در یک جلد چاپ شده است.

14. اِعلام الوری باَعلام الهُدی؛ فضل بن حسن طَبرِسی (حدود 460 ـ 548)

طبرسی، که بنابر مشهور به طبرستان (مازندران) انتساب یافته و به طَبَرسی معروف شده و البته برخی انتسابش را به طَبرِس (تفرش) درست‌تر دانسته‌اند،  از عالمان بزرگ شیعه امامیه به‌شمار می‌رود. شهرت وی به تفسیر مشهور مجمع البیان است. فضل بن حسن طَبرِسی، در بازگشتی به شیوه تاریخ‌نگاری جامعِ شیخ مفید و جمع‌آوری روایات گوناگون برای شرح زندگانی ائمه معصومین فراتر از مناقب‌نگاری، کتاب اعلام الوری را نوشت که می‌توان گفت پس از ارشاد شیخ مفید نقطه عطفی در موضوع تاریخ‌نگاری ائمه بود، زیرا درج روایاتی غیر از آنچه پیشتر آمده بود  همراه با نگاه معتدل وی در نقل مناقب و مثالب، به این کتاب امتیاز ویژه‌ای داد.

البته این اثر زندگانی چهارده معصوم را در بر دارد و حجم مطالب درباره همه ائمه یکسان نیست. تاریخ امام اول و دوازدهم بیشترین حجم کتاب اِعلام الوری را به خود اختصاص داده و پس از آن زندگی امام حسین(ع) حجم بیشتری نسبت به زندگانی دیگر ائمه در بر دارد. شیوه طبرسی مانند شیخ مفید در کتاب ارشاد، گاه تاریخی (بیان گزارش‌ها به‌صورت پیوسته) و گاه حدیثی (نقل روایت با سلسله کامل سند) است. طبرسی در این کتاب، شرح حال معصومان(ع) را در قالب چهار رکن، شامل: رسول اکرم’، امام علی(ع)، ائمه اطهار از فرزندان امام علی(ع) و امامت اثنی‌عشر و امام ثانی‌عشر ارائه کرده است. کتاب اعلام الوری به زبان عربی است و دو ترجمه نیز دارد: زندگانی چهارده معصوم به قلم عزیزالله عطاردی و ترجمه دیگری با عنوان اصلی کتاب از محمد حسین ساکت.

شیخ طبرسی کتاب دیگری با نام تاج الموالید درباره زندگی چهارده معصوم نگاشته که به‌طور مختصر از تاریخ آن بزرگواران سخن می‌گوید. مؤلف ذیل نام هر یک از معصومان پنج فصل گشوده و به ترتیب موارد زیر را آورده است: 1. نام، کنیه و القاب، 2. ولادت، 3. مدت عمر، امامت و مدت معاصرت با خلفای وقت، 4. وفات و مدفن، 5. تعداد فرزندان. این کتاب به زبان عربی است و ذیل مجموعه نفیسه منتشر شده است.

15. مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی سَرَوی مازندرانی مشهور به ابن‌شهر آشوب (588 ـ 489)

ابن‌شهر آشوب از عالمان و محدثان به نام شیعه امامیه است که در زمینه‌های تفسیر، فقه، حدیث، تاریخ و رجال صاحب اثر است.

مناقب کتابی نسبتاً مفصل است که به ابعاد مختلف زندگانی ائمه پرداخته است ولی محوریت آن فضائل و مناقب آن بزرگواران است. گویا اثر موجود منتخبی از اصل کتاب بوده است، چنان‌که در این اثر احوال امام عصر# وجود ندارد. نویسنده بخش قابل‌توجهی از کتاب (نزدیک به سه جلد از چاپ چهار جلدی) را به زندگی امیرمؤمنان و بقیه را به زندگی حضرت فاطمه زهرا÷ و دیگر ائمه تا امام عسکری اختصاص داده و با رویکرد فضیلت‌نگاری، به نقل روایات پرداخته است.

ابن‌شهر آشوب در مقدمه به تفصیل اسانید خود را از منابع شیعه و اهل‌سنت معرفی می‌کند. این کتاب به شیوه نقل حدیث، مطالب را بیان کرده ولی غالباً سلسله کامل اسناد را نیاورده و به ذکر منبع و راوی اصلی اکتفا کرده است. ویژگی مناقب ابن‌شهر آشوب در این است که مطالب را خلاصه و گذرا نقل کرده و به همین جهت کتابی پرمحتوا از نظر گستردگی و فشردگی مطالب تاریخی و منقبتی است. این اثر سال‌ها پیش در چهار جلد در انتشارات علامه قم افست شده و چاپ دیگر آن با تحقیق یوسف بقاعی در بیروت انجام گرفته که آن هم چهار جلد است. البته جلد پنجم آن بدون شماره جلد، در بردارنده فهرست‌های کتاب است.

منابع و مآخذ:

1. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، بیروت، دارالاضواء، بی‌تا.

2. ابن ابی‌الثلج بغدادی، تاریخ اهل البیت، تحقیق سید محمدرضا حسینی جلالی، قم، مؤسسة آل‌البیت، 1410 ق.

3. ابن‌اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، 1385 ق.

4. ابن‌اعثم کوفی، احمد بن علی، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، 1411 ق.

5. ابن‌تیمیه، منهاج السنة النبویة، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1420 ق.

6. ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن، المُنتَظم، تحقیق عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1412 ق.

7. ــــــــــــــ ، صفة الصفوه، بیروت، دارالمعرفه، 1426 ق.

8. ابن‌خَلّکان، احمد بن محمد، وَفَیات الاَعیان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر، 1414 ق.

9. ابن‌سعد، محمد بن سعد بصری، الطبقات الکبری، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1410 ق.

10. ابن‌شهر آشوب مازندرانی، معالم العلماء، قم، افست نجف، المطبعة الحیدریة، 1380 ق.

11. ابن‌طولون، شمس‌‌الدین محمد بن طولون، الائمة الاثنی‌عشر یا الشذرات الذهبیة فی تراجم الائمة الاثنی عشر عند الامامیة، تحقیق المنجد، قم، نشر رضی، بی‌تا.

12. ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبداللّه، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق البجاوی، بیروت، دار الجیل، 1412 ق.

13. ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، 1415 ق.

14. ابن‌کثیر، أبوالفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، 1407 ق.

15. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1415 ق.

16. ــــــــــــــ ، مَقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.

17. ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، بیروت، دار الفکر، 1416 ق.

18. اِربلی، علی بن عیسی، کشف الغُمّة فی معرفة الائمه، قم، نشر رضی، 1421 ق.

19. افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، بی‌تا.

20. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، 1409 ق.

21. امینی، سید عبدالحسین، الغدیر، ترجمه جمعی از نویسندگان، تهران، بنیاد بعثت، بی‌تا.

22. ــــــــــــــ ، الغدیر، قم، مرکز الغدیر، 1416 ق.

23. بحرانی، سید هاشم، حلیة الأبرار، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1411 ق.

24. برقعی، راهنمای دانشوران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1384.

25. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، 1417 ق.

26. جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، قم، انصاریان، 1380.
مصطفی صادقی کاشانی/ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و دانشجوی دکتری رشته تاریخ اهل‌البیت^ جامعة المصطفی العالمیة.

منبع: فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی شماره 1و2
ادامه دارد…..

www.afghanistan.shafaqna.com