درآمد به افغانی، مصرف به دالر

شفقنا افغانستان – هم‌زمان با افزایش بی‌سابقه قیمت دالر در برابر پول افغانی، شهروندان عادی کشور در دادوستدهای‌شان با چالش روبه‌رو شده‌اند. برخی از شهروندان می‌گویند، با مقدار درآمدی که به افغانی دارند، نمی‌توانند مایحتاج زنده‌گی و کرایه‌ خانه‌های‌شان را پرداخت کنند.

به گزارش شفقناافغانستان، در حال حاضر، در برخی ولایات، از جمله کابل، کرایه خانه‌ها به دالر گرفته می‌شود و در عین حال معاملات تجارتی نیز با دالر صورت می‌گیرد. تاکنون نهادهای ذی‌ربط برای حل این مشکل اقدام نکرده و این امر سبب شده است که شهروندان با مشکلات فروانی مواجه شوند. آنان از دولت می‌خواهند که بازار را به نفع مردم عادی و متضرر جامعه تغییر دهد. آگاهان امور اقتصادی به این باور اند که ارزش پول افغانی با تزریق دالر تعیین می‌شود، از این‌رو شهروندان تلاش می‌کنند که تمام دادوستد‌شان را با دالر انجام دهند. هرچند به گفته این آگاهان، شهروندان در چالش اقتصادی و استفاده از ارزهای خارجی خودمختار اند؛ اما دولت، به ویژه بانک مرکزی می‌تواند در استفاده از پول داخلی راهکار مناسبی بسنجد. برخی از این آگاهان امور اقتصادی به بانک مرکزی پیشنهاد می‌کنند که برای تغییر وضعیت به نفع مردم عادی، دادوستد با ارز خارجی را ممنوع اعلام کند. در همین حال، بانک مرکزی می‌گوید که این بانک تلاش دارد تا استفاده از پول افغانی را در معاملات و دادوستدها بیش‌تر کند. مسوولان در این بانک تأکید دارند که به همین منظور کارزاری را از سال‌ها به این‌سو راه‌انداخته‌اند و تاجایی نیز کارساز بوده است.

هم‌زمان با تشدید جنگ‌ و خشونت در کشور، ارزش دالر نیز سیر صعودی پیدا کرده است. بانک مرکزی عامل پایین آمدن قیمت افغانی را وضعیت سیاسی و ناامنی کشور عنوان می‌کند. با این حال، این وضعیت، باعث نگرانی شهروندان شده و برای‌ آنان مشکلات زیادی را به وجود آورده است؛ زیرا در حال حاضر بیش‌تر دادوستدهای تجارتی به دالر است و هم‌چنان در برخی نقاط کشور، کرایه‌ خانه‌ها نیز به دالر گرفته می‌شود. سمیرا، از باشنده‌گان کابل، می‌گوید که یکی از معضل‌های زنده‌گی برای او در این شهر برای، این است که کرایه خانه و خدمات را به دالر می‌پردازد. به گفته او، این مسأله در چنین شرایط دشوار اقتصادی و هم‌زمان با افزایش نرخ دالر، مشکلات متعددی را خلق کرده است. او می‌افزاید: «از یک‌سو سطح پایین درآمد به نرخ افغانی و از سوی دیگر افزایش بی‌رویه دالر سبب شده تا میزان درآمد با هزینه زنده‌گی به شکل ماهیانه هم‌خوانی نداشته باشد و تقریباً از اوسط هر ماه با جیب خالی به امید معاش در ماه جدید مواجه می‌شوم.» سمیرا تصریح می‌کند که گرچند مشکلات دادوستد به دالر از گذشته نیز وجود داشته، اما افزایش نرخ این ارز سبب شده است که قیمت اجناس و مواد خوراکه نیز افزایش پیدا کند. به گفته او، با بلند رفتن ارزش دالر قدرت خرید مردم نیز کاهش پیدا کرده است؛ زیرا تمامی اجناسی که از بیرون کشور وارد می‌شود، به دالر خریداری می‌شود و به همین خاطر با بلند رفتن قیمت دالر، نرخ اجناس نیز تغییر می‌کند.

توحید نیازی، باشنده دیگر کابل، می‌گوید که در بیش‌تر نقاط این شهر، کرایه‌ خانه‌ها به دالر گرفته می‌شود. در عین حال، او تأکید می‌کند که با افزایش ارزش دالر، قیمت مواد اولیه و سایر اجناس نیز افزایش یافته است. نیازی خاطرنشان می‌کند که بیش‌تر مردم معاش‌شان را به پول افغانی دریافت می‌کنند؛ اما زمانی که کرایه خانه را می‌پردازند و یا هم مواد اولیه را خریداری می‌کنند، به ارزش دالر محاسبه می‌شود. او می‌افزاید: «شما می‌دانید که بیش‌تر مردم درآمدشان افغانی است. اما زمانی که در بخش مصرف می‌رسد، با دالر محاسبه می‌شود. مثلاً، کرایه خانه دالری است، اجناس را براساس ارزش دالر محاسبه و بعد بالای مردم به فروش می‌رسانند. این ظلم کلان است. مردم توان خرید را بیخی از دست دادند. در حال حاضر جنگ از یک طرف و کرونا از طرف دیگر بالای مردم فشار آروده است. بی‌ارزش شدن پول افغانی از سوی دیگر بالای مردم فشار وارد کرده است.» با این همه، توحید نیازی از حکومت می‌خواهد که در قسمت فراهم کردن شرایط خوب زنده‌گی به مردم عادی توجه کند. او پیشنهاد می‌کند که دولت باید دادوستد به ارز خارجی را ممنوع و در قسمت بالا بردن ارزش پول افغانی تلاش کند.

معامله به دالر مردم عادی را متضرر می‌کند

در همین حال آگاهان امور اقتصادی نیز معتقدند که با بلند رفتن ارزش دالر، مردم عادی کشور بیش‌تر متضرر می‌شوند؛ اما در مقابل برخی از گروه‌ها، از جمله دولت، در این امر سود می‌کنند. به همین خاطر، این آگاهان اقتصادی می‌گویند که دولت برای ثابت نگه داشتن و بلند بردن قیمت افغانی، کدام کاری نمی‌کند. محمدعلی مشعل، آگاه امور اقتصادی به روزنامه ۸صبح می‌گوید که با بلند رفتن قیمت دالر، دولت و متشبثان بیش‌تر سود می‌برند. او توضیح می‌دهد که دولت برای این‌که بیش‌تر مخارجش با پول افغانی است، در مقابل، تمامی عوایدش را به دالر جمع‌آوری می‌کند. هم‌چنان به گفته او کمک کشورها به افغانستان نیز به دالر است. با این حال، مشعل می‌گوید که در حال حاضر اگر دولت بخواهد دالر را به افغانی صرف کند، به طور قابل ملاحظه‌ای سود می‌کند. مثلاً اگر دولت پیش از این دالر را به ۷۰ و ۷۵ صرف می‌کرد، اکنون آن را به ۸۲ صرف می‌کند و این مفاد قابل توجهی را برای دولت دارد. در حال حاضر، دولت تمامی معاش کارمندان و مصارفش را به پول افغانی پرداخت می‌کند.

هم‌چنان محمدعلی مشعل تصریح می‌کند که در دادوستدهای دالری در کتگوری دوم، دهک‌های پردرآمد سود می‌کنند. به گفته او این طیف کسانی‌اند که معاملات پولی‌شان به دالر است و مصارف اندک‌شان با پول افغانی. این آگاه امور اقتصادی معتقد است که این طیف از جامعه تصمیم‌گیرنده‌گان دست‌اول نظام اقتصادی و سیاست‌های اقتصادی هستند. او اما خاطرنشان می‌کند که تنها دهک‌های کم‌درآمد از پایین آمدن ارزش افغانی و بلند رفتن قیمت دالر آسیب می‌بیند. مشعل می‌افزاید که این طیف کار و بارشان با پول افغانی است و از بلند رفتن قیمت دالر مستقیماً متأثر می‌شوند. او تأکید می‌کند که بلند رفتن قیمت دالر و دادوستد با این ارز، تنها باعث نگرانی دهک‌های کم‌درآمد می‌شود و این نگرانی برای دولت و متشبث محسوس نیست.

دولت باید ارزش پول افغانی را بلند ببرد

از سوی دیگر، این آگاه امور اقتصادی خاطرنشان می‌کند که برای بهبود اوضاع، ارزش پول افغانی باید بلند برده شود. او می‌افزاید که برای این کار مکانیسم‌هایی وجود دارد تا ارزش پول افغانی در مقابل ارز خارجی حفظ شود. محمدعلی مشعل توضیح می‌دهد که کشورها براساس مکانیسم سیاست‌های ارزی، برای حفظ ارزش پول‌شان ابزار دخالتی بسیار دارند. او تشریح می‌کند که این ابزار دخالتی شامل پخش اوراق بهادار، ایجاد بازار مالی و تشویق صادرات از طریق بسته‌های حمایتی یا هم تشویق تولیدات داخلی با استفاده از ارزش کاهش پول است. او این مکانیسم‌ها را هرچند در درازمدت موثر می‌داند؛ اما در شرایط کنونی قابل تطبیق نمی‌داند، به این دلیل که در شرایط کنونی قابل استفاده نیست. به گفته او این مکانیسم تنها در وضعیت سیاسی نورمال اقتصادی قابل استفاده است. او اما تنها راه حفظ ارزش پول افغانی را لیلام اسعار می‌داند. در حال حاضر بانک مرکزی هفته سه بار برای حفظ ارزش پول افغانی، دالر لیلام می‌کند. براساس معلومات، این بانک به طور اوسط ۳۰ تا ۵۰ میلیون دالر را هر بار برای ثابت نگه داشتن ارزش پول افغانی، در بازار توزیع می‌کند.

مشعل اما لیلام دالر را در درازمدت زیان‌بار توصیف می‌کند. به گفته او، این روند ممکن است که در کوتاه‌مدت در حفظ ارزش پول افغانی موثر واقع شود؛ اما در درازمدت برای دولت خسارات هنگفت وارد می‌کند. این آگاه امور اقتصادی تصریح می‌کند که برای حفظ ارزش پول باید کشورها از «نظام ارز شناور» استفاده کنند. نظام ارز شناور به این معنا است که در رژیم ارزی، خود پول مثل یک کالا است و قیمت آن براساس عرضه و تقاضا تعیین می‌شود؛ این‌که چقدر رغبت و تقاضای مردم برای پول افغانی وجود دارد تا براساس آن، ارزش پول تعیین ‌شود. در این نظام صادرکننده‌گان و واردکننده‌گان بدون دخالت عامل خارجی نرخ ارز را مشخص می‌کنند. این در حالی است که دولت افغانستان از طریق یک دخالت، نرخ پول افغانی را تثبیت می‌کند.

با این همه، محمدعلی مشعل می‌گوید که دولت چقدر پول (دالر) دارد که لیلام کند. او می‌افزاید: «لیلام اسعار در بازار حدس می‌زنم در هماهنگی با یک تعداد مافیای پولی صورت بگیرد. باعث قاچاق می‌شود. بیش‌تر افرادی سود می‌برند که ممکن است علیه نظام بجنگند و از این فرصت برای پول‌شویی استفاده کنند. به همین خاطر لیلام اسعار نتیجه‌بخش نیست.»

چرا پول افغانی ارزش خود را از دست داده است؟

سوال اصلی این است که چرا پول افغانی ارزش خود را در مقابل ارزهای خارجی، از جمله دالر از دست داده است. محمدعلی مشعل در این رابطه می‌گوید که پول افغانی در ابتدا براساس تزریق دالر در بازارهای افغانستان ارزش خود را حفظ کرده و دولت نتوانسته است که ‌جای آن را با پشتوانه تولیدات داخلی پر کند. به باور او، به همین دلیل پول افغانی براساس پشتی‌بانی دالر در بازارها «چلش» دارد. در کنار این، او می‌افزاید که عمده‌ترین دلیل کاهش ارزش پول افغانی، تورم پولی، تشدید نگرانی‌ها و خروج سربازان خارجی از کشور است. مشعل تصریح می‌کند که این عوامل سبب شده است تا مردم پول افغانی خود را به دالر تبدیل کنند و این باعث تشدید تورم پولی شده است.

این آگاه امور اقتصادی اما خاطرنشان می‌کند که برای مبارزه با این روند راه‌های اندک و حتا هیچ راهی وجود ندارد. او می‌گوید که اگر ثبات روانی به مردم برگردانده نشود، دولت نمی‌تواند با مبارزه یا جبر، مردم را وادار به استفاده از پول افغانی کند. مشعل بیان می‌کند که در نظام اقتصادی موجود کشور، دولت مطابق قانون صلاحیت این کار را ندارد و شهروندان در استفاده از ارزها خودمختار هستند. به گفته او، مردم در استفاده از ارز، منافع خود را سنجش می‌کنند و زمانی که منافع‌شان در استفاده از پول افغانی تأمین نشود، دولت نمی‌تواند با استفاده از برانگیختن احساسات مردم، این کار را انجام دهد. با این حال، محمدعلی مشعل می‌افزاید، برای‌ این‌که مردم بیش‌تر از پول افغانی استفاده کنند، باید منفعت و انتظارات آنان از پول افغانی برآورده شود.

ذکریا حیدری، استاد دانشگاه و آگاه امور اقتصادی، می‌گوید که قدرت هر کشور به پولش هویت می‌دهد. به گفته او، در طول بیست سال گذشته دولت نتوانسته است که با اتخاذ سیاست‌های درست پولی، ارزش واقعی پول افغانی را برگرداند. به باور این آگاه امور اقتصادی، هر قدر پول ارزش خود را از دست دهد، به همان اندازه قدرت خرید خود را نیز از دست می‌دهد و مردم نیز در مقابل آن بی‌اعتماد می‌شوند. از سوی دیگر، او تصریح می‌کند که در حال حاضر مردم معتقدند که اگر امریکا به صورت قطعی از افغانستان خارج شود، محتمل است که پول افغانی همانند پول «دوران طالبان» ملغا اعلام شود. از این‌رو به گفته حیدری، بیش‌تر مردم کوشش می‌کنند که معادلات تجارتی و کرایه‌ خانه‌های‌شان را به دالر دادوستد کنند. او می‌گوید: «چون دالر یک پول با اعتبار است. یک پولی است که در سطح بین‌المللی هویت دارد. برای‌شان تضمین وجود دارد که پول‌شان اگر به دالر باشد، پابرجا است و هدر نمی‌رود. حتا کسانی که به این بحث بلدیت دارد، می‌فهمند که دالر یک پشتوانه بسیار قوی است. هر روز در حال افزایش است. اگر معاملات به دالر بکنند، فایده کرده می‌روند.»

دولت باید دادوستد را به نفع مردم عام تغییر دهد

حیدری هم‌چنان دلیل بلند رفتن قیمت دالر و پایین آمدن افغانی را اقدامات منفعت‌جویانه برخی صرافان می‌داند. به گفته این آگاه امور اقتصادی، شماری از صرافان کشور به شکل دسته‌جمعی پول دالر را می‌خرند و زمانی‌ که دالر در بازار کم‌یاب شد، قیمت این پول افزایش پیدا می‌کند. علاوه بر این، او تصریح می‌کند، زمانی که بانک مرکزی دالر را به بازار لیلام می‌کند، مافیای دالر، عاجل اقدام به خرید آن می‌‌کند. او می‌گوید که برای ثابت نگه داشتن قیمت پول افغانی، باید روابط صرافان با بانک مرکزی قانونی شود و این بانک دالر را به مردم عام پخش و توزیع کند. با این حال، این آگاه امور اقتصادی می‌افزاید که برای مدیریت اوضاع، دولت باید کنترل بازار را از دست صرافان و مافیای پول بگیرد و جریان تبادله دالر را به نفع مردم تغییر دهد. در ضمن او تأکید می‌کند که بانک مرکزی می‌تواند در چنین شرایطی در بازار مداخله کند و وضعیت را به نفع عامه مردم تغییر دهد. او می‌افزاید که مطابق قانون، بانک مرکزی صلاحیت دارد تا با صادر کردن حکمی، مردم را از معامله به اسعار خارجی منع کند.

عصمت کوهسار، سخنگوی بانک مرکزی، اما می‌گوید که این بانک از چندین سال به این‌سو تلاش کرده است تا استفاده از پول افغانی را در دادوستدها ترویج کند. او به روزنامه ۸صبح می‌گوید که این کار تا جایی موثر بوده است و در مناطق شرق و غرب کشور که بیش‌تر پول کلدار پاکستانی و تومانی ایرانی «چلش» داشت، جایش را به پول افغانی داده است. با این حال، کوهسار تأکید می‌کند که بانک مرکزی در راستای محدود ساختن دادوستد به ارز خارجی، تلاش دارد. او از شهروندان می‌خواهد که برای حفظ ارزش پول افغانی، در دادوستدهای‌شان از ارز داخلی استفاده کنند. او می‌افزاید: «در افغانستان بانک برای این‌که از پول خود ما استفاده شود، کمپاین دارد. شاید زمان‌گیر باشد؛ اما برنامه‌های خود را داریم که کم‌ترین استفاده شود. در کرایه خانه به حد زیاد فعلاً از پول دالر استفاده نمی‌شود.» این در حالی است که بخشی از کرایه خانه‌ها و دادوستدهای تجاری با پول افغانی انجام نمی‌شود. عده‌ای از شهروندان کابل می‌گویند که در بیش‌تر مناطق این شهر، کرایه‌ خانه‌های‌شان را به دالر می‌گیرند.

در همین حال، مالکان خانه‌ها مدعی‌اند که بازار آزاد است و آنان با استفاده از این سیستم، کرایه‌ خانه‌های‌شان را به دالر می‌گیرند. در سیستم بازار آزاد نهادهای دولتی حق مداخله و تعیین تکلیف به کسبه‌کاران و تجاران را ندارند. شهرداری کابل نیز از تعیین تکلیف و تعیین قیمت عاجز است و بارها گفته‌ که بازار آزاد جلو مداخلات این نهاد را گرفته است. در حال حاضر به دلیل بلند رفتن نرخ دالر، قیمت مواد اولیه و سایر اجناس به صورت بی‌پیشینه در کشور افزایش یافته است.