بی ثباتی بازار ؛ افزایش شدید بهای تیل

راننده‌گان موترهای لینی در شهر کابل از عدم کنترل نرخ تیل در بازار شکایت دارند. آن‌ها می‌گویند که هیچ نهاد پاسخگو وجود ندارد که جلو گران‌فروشان را بگیرد. این راننده‌گان می‌افزایند که افزایش بهای تیل، آنان را ناگزیر به بلند بردن کرایه موترهای‌شان از ۲۰ به ۳۰ افغانی و حتی بالاتر از آن ساخته است. در حال حاضر کرایه موترهای بزرگ لینی از ۱۰ به ۱۵ و حتا ۲۰ افغانی بلند رفته است.

راننده‌گان موترهای لینی در شهر کابل می‌گویند که باور دارند این کار از توانایی مردم و مشتریان همیشه‌گی آنان بالا است، اما تاکید می‌کنند که به دلیل بلند رفتن نرخ تیل، به این کار مجبورند‌. این راننده‌گان می‌افزایند که از صبح تا شام کار می‌کنند، ولی نمی‌توانند نانی به سفره فرزندان‌شان ببرند و تمام زحمت‌های یک‌روزه آنان مصرف تیل و مشکلات تخنیکی موترهای‌شان می‌شود.

در همین حال یکی از تاجران تیل که نمی‌خواهد نامش در گزارش ذکر شود، می‌گوید که در گذشته ۱۴ فابریکه، مواد خام را از بیرون وارد و به بازار عرضه می‌کردند. به گفته او، عرضه به‌موقع مواد خام، در کنترل نرخ تیل نقش عمده دارد. از نظر این تاجر تیل، ریاست عمومی مواد نفتی و گاز مایع، عرضه مواد خام را انحصاری کرده است و خودش نمی‌تواند به فابریکه‌های تصفیه تیل مواد خام عرضه کند. او دلیل اصلی افزایش تیل در بازارهای افغانستان را عدم عرضه به‌موقع مواد خام می‌داند. این سرمایه‌گذار عرصه مواد نفتی تصریح می‌کند که عدم انتقال پول از بانک‌های افغانستان، مشکل دیگر آنان است. او تاکید می‌کند که تاجران تمام پول‌هایی که در خارج داشته‌اند را مصرف کرده‌اند و اکنون نمی‌توانند از بانک‌های افغانستان پول انتقال بدهند.

او دلیل دیگر افزایش بهای تیل را سخت‌گیری اداره نورم ‌و استندرد عنوان می‌کند. این تاجر تیل می‌افزاید که در زمان نظم جمهوریت نورم تیل براساس استندردهای امریکایی تعیین شده بود، ولی با آن‌ هم دولت نورم‌های منطقه‌‌ای و آسیایی را که تقریباً چهار درجه پایین‌تر از استندرد امریکایی است، می‌پذیرفت؛ اما در حال حاضر این اداره نورم‌های آسیایی را نمی‌پذیرد. به گفته او، از یک ماه به این سو صدها واگن در بندر آقینه انتظار ورد به بازار تیل را می‌کشند، اما اداره نورم‌ و استندرد اجازه نمی‌دهد. این سرمایه‌گذار تصریح می‌کند که این موارد بر افزایش بهای تیل تاثیر گذاشته است. به گفته او، در صورتی که عرضه مواد خام از انحصار چند شرکت خاص بیرون نشود و نورم‌های آسیایی مورد پذیرش قرار نگیرد، بهای تیل سیر صعودی خود را همچنان خواهد پیمود.

نقیب‌الله، یک‌ تن از راننده‌گان موترهای لینی در شهر کابل، گفت که از صبح‌ تا شام کار می‌کند، اما در آخر روز نمی‌تواند انتظار کودکانش را بر‌آورده کند. او تصریح می‌کند که شب‌ها ناوقت به خانه می‌رود تا کودکانش خوابیده باشند، زیرا با دست خالی می‌رود و یأس آنان برایش ویرانگر است. او تاکید می‌کند که صبح‌ها نیز وقتی آنان در خواب‌اند، بیرون می‌شود. این راننده می‌افزاید که صرف روزهایی علاقه ‌دارد کودکانش را در بیداری ببیند که پولی اندک از تیل موتر و نان خانه پس‌انداز می‌کند و می‌تواند آرزوهای کودکانش را بر‌آورده سازد.

نقیب‌الله چشم‌دیدها و سرگذشت‌های تلخ دیگر را نیز روایت می‌کند. این راننده تاکسی می‌افزاید که همه‌روزه با جوانانی بر‌می‌خورد که از پرداخت کرایه موتر عاجزند. او تصریح می‌کنند که بارها با جوانانی برخورده است که گفته‌اند ۱۰ افغانی دارند و بیشتر از آن ندارند.

احمدالله، یکی از ماموران حکومت پیشین که در حال حاضر کیله‌فروشی دارد، می‌گوید که کرایه موتر بلند است و نمی‌تواند تا مارکیت پول کرایه موتر را بپردازد. به گفته او، ساعت‌ ۴:۰۰ بامداد از خواب بلند می‌شود، کراچی خویش را می‌گیرد و از چهار‌راهی قمبر تا مارکیت میوه‌فروشی را با چرخ کراچی می‌پیماید. این مامور پیشین حکومت می‌افزاید که بعد از دو ساعت به این مارکیت می‌رسد و از یک دکان کیله را به قرض فردا می‌گیرد، از آن‌جا به فروش آغاز می‌کند و آهسته‌آهسته به طرف چهار‌راهی قمبر می‌رود.

او می‌گوید که در اوایل کراچی کیله‌اش تا چهار‌راهی قمبر خلاص می‌شد و حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ فایده می‌کرد و با آن غذای شب می‌خرید، اما اکنون یک کراچی کیله دو تا سه روز به فروش نمی‌رسد و بعد از نه ماه تاکنون این مسیر را با موتر طی نکرده است. این مامور حکومت پیشین می‌گوید اگر پول می‌داشت، صبح وقت تاکسی دربست می‌کرد، کیله می‌خرید و می‌آورد، اما اکنون توانایی پرداخت کرایه موتر را ندارد. این مامور حکومت پیشین افزود: «اداره ما لغو شد و فعلاً همه بیکارند. از این‌که کار پیدا نتوانستم، با ۵۰۰ افغانی کیله‌فروشی را آغاز کردم.» به گفته او، حالا ماموران زیادی راه‌های نسبتاً طولانی را روزانه پیاده طی می‌کنند، چون به گفته او دو طرف کرایه موترشان از مرز ۱۰۰ افغانی بالا می‌رود و آنان با این مقدار پول می‌توانند نان خشک خانواده خویش را تامین کنند.

امید بهروز، یکی دیگر از کارمندان حکومت پیشین که در حال مصروف کار شاقه است، می‌گوید که همه‌روزه وقتی به شهر می‌رود، با جوانان و مردانی بر‌می‌خورد که کرایه کامل موتر را ندارند. او می‌افزاید که راننده‌گان پرخاش می‌کنند، زیرا آن‌ها نمی‌توانند با این پول مسافران را انتقال دهند. آقای بهروز می‌گوید: «روز گذشته وقتی از ده‌افغانان طرف سرای شمالی می‌رفتم، جوان یک جوان بلند‌قامت در موتر بالا شد و به دریور گفت که استاد ۲۰ افغانی دارم. دریور او را از موتر پایین کرد و گفت کرایه ۳۰ افغانی اس، موتر مه او نمی‌خوره، تیل می‌خوره.» او می‌افزاید که راننده در مسیر راه از کار‌ش پشیمان شده و گفته است که او چاره‌ای ندارد، چون تیل قیمت است و نمی‌تواند از پس مصارف تیل موترش براید.

این در حالی است که طالبان بعد از تسلط بر افغانستان، پیوسته از بهبود امنیت خبر داده‌اند. در سخنان منسوب به رهبر این گروه نیز آمده است که وقت امنیت تامین شود، اقتصاد را خود خداوند خوب می‌کند؛ اما برنامه و راهکاری برای بهبود وضعیت اقتصادی مردم و زدودن فقر ارایه نمی‌کند.