شفقنا افغانستان-گاهی نسل جدید به دلیل قرار گرفتن در مرکز هجمه اطلاعات انبوه روزانه، تصور می کند قرآن برای امروز او برنامه ای ندارد.
این در حالیست که دکتر محمد جواد نجفی، عضو هیات علمی دانشگاه قم به شفقنا می گوید: اگر دشواری های بنیادی زندگی امروز از سوی اندیشمندان دینی با ژرف اندیشی و همه جانبه نگری بازشناسی شود و کارایی قرآن در حل بنیادین این بحران های فکری و اجتماعی که جهان را در امواجی از سرگشتگی فرو برده، نشان داده شود، بی گمان بر گرایش نسل معاصر به قرآن اثر خواهد داشت. اگر قرآن برای بیرون کشیدن انسان از تاریکی های زندگی فردی و اجتماعی آمده است باید اندیشمند امروز بتواند با معرفی واقع بینانه چالش های اصلی زندگی انسان معاصر و چاره جویی مومنانه در لایه های ژرف اندیشه دینی برگرفته از متن قرآن، راهی پیش روی انسان سرخورده از دستیابی به شادکامی و خوشبختی آرام بخش، قرار دهد. نسل جوان تشنه حقیقت و جستجوگر بی قرار عقلانیتی است که گره از زندگی فرساینده و بی روح آنان بگشاید.
متن گفتوگوی شفقنا با دکتر نجفی را می خوانید:
* چرا امروز در پی هجوم اطلاعات نیاز به قرآن به یک فرع در میان گروهی از نسل جدید تبدیل شده است؟
نجفی: پدیده سستی پاره ای از باورهای گروهی از نسل نو به زمینه ها و عوامل گوناگونی وابسته است. پاره ای از این زمینه ها را باید در شیوه های دین ورزی جستجو و بخشی از آن را در نگرش های گوناگون و ناسازگار مسلمانان و دین باوران و تناقض گفتار و کردار آنان پیدا کرد. استاد مطهری در کتاب “علل گرایش به مادیگری” پاره ای از علت های بنیادی در گریز مردمان از دین بر شمرده است؛ این کتاب همچنان خواندنی است زیرا به ریشه های عمومی اندیشگی و رفتاری گریز از دین و گرایش به مادیگری اشاره دارد. این کتاب برای کسانی که دین را پژوهشگرانه می خواهند، آموزنده است بنابراین پرداختن به پاسخ این پرسش که دامنه گسترده ای در تاریخ اندیشه و باور مردمان دارد، در این گفت وگو ساده نیست. در این مجال بهتر می بینم به پاسخی هرچند ابتدایی اشاره کنم و پاسخ دقیق تر را به زمان دیگری موکول کنیم.
بخشی از احساس کاذب بی نیازی از قرآن به چگونگی معرفی مسلمانان از قرآن بر می گردد. نیک می دانید جنبش معاصر بازگشت به قرآن پیشینه چندان بلندی ندارد، هر چه جنبش فکر دینی پویاتر و پاسخ گو تر می شود احساس نیاز به بازگشت ژرف تر و جدی تر می شود، بنابراین یک علت کم اعتنایی به قرآن کریم، رکود فکری حاکم بر کانون های تولید و گسترش اندیشه دینی است؛ خوب بنگرید دانشمندان دینی چه جایگاهی در مرجعیت علمی و حتی اجتماعی دارند؟ عدم شناخت نیاز های فکری نسل کنونی و گریز از قرار گرفتن در مسیر خواسته های آنان یکی از این زمینه هاست.
ناشناختن انتظار های نسل نو از دین کاستی دیگری است که به جدایی راه دانشمندان دینی و نسل جستجوگر کنونی انجامیده است. انتظار های کنونی امروز از دین با دیروز تفاوت پیداکرده است. پرسش های بسیاری در زمینه کارآمدی اندیشه دینی، قلمرو آن، گوهر و ضرورت آن پدید آمده و همین مایه تردید بخشی از جوانان در گرایش به قرآن شده است البته بخش بزرگی هم سخت دلبسته قرآن است و می کوشد با قرآن به زندگی خود ژرفا و معنا ببخشد.
* چگونه می توان به نسل امروزی منتقد ساختار شکن که دین را پاسخ همه سوالاتش نمی داند، پیام قرآن و به روز بودن آن را منتقل کرد؟ آیا زبان نسل جدید با نسل های گذشته متفاوت است؟
نجفی: نمی دانم مفهوم ساختار شکن در اینجا تا چه اندازه مناسب است اما می توان با ترجمه پیام ها، رهنمودها و آرمان پردازی های قرآن به زبان رسا، شیوا و اثربخش نسل نو را به درنگ در قرآن رهنمون شد و دریچه ای به دنیای بیکرانه معارف والای قرآن پیش روی این نسل گشود. اگر دشواری های بنیادی زندگی امروز از سوی اندیشمندان دینی با ژرف اندیشی و همه جانبه نگری بازشناسی شود و کارایی قرآن در حل بنیادین این بحران های فکری و اجتماعی که جهان را در امواجی از سرگشتگی فرو برده، نشان داده شود، بی گمان بر گرایش نسل معاصر به قرآن اثر خواهد داشت، اگر قرآن برای بیرون کشیدن انسان از تاریکی های زندگی فردی و اجتماعی آمده است باید اندیشمند امروز بتواند با معرفی واقع بینانه چالش های اصلی زندگی انسان معاصر و چاره جویی مومنانه در لایه های ژرف اندیشه دینی برگرفته از متن قرآن، راهی پیش روی انسان سرخورده از دستیابی به شادکامی و خوشبختی آرام بخش، قرار دهد.
زبان قرآن نرم، شیوا و گیراست؛ با رفتارهای خشن و خونین مدعیان قرآن در تضاد است، این مدعیان، خود بخشی از چالش دنیای معاصراند، باید رهنمود قرآن به پیامبر را باز ترجمه کرد که: ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه، با سنت دیرپای فراخوان مردم به دانش و بینش راستین و پندآموزی نیکو انسان ها را خطاب کرد، نه با تقدیس خشونت و تحریف حقیقت و گسترش خرافه و بدعت.
* دلیل مهجور ماندن قرآن در بلاد اسلامی به ویژه کشور خودمان ایران با وجود همه احترامی که مردم برای قرآن قائل هستند چیست و چرا حتی برخی آیات قرآن کریم از برخی احادیث و حتی جملات مشاهیر جهان ناشناخته تر مانده اند؟
نجفی: یک دلیل آن هزینه کرد بسیار بالا برای گسترش حفظ قرآن و بی توجهی به فهم و تدبر در سیاست های فرهنگی و تبلیغاتی است. قرآن باید با زبان روز ترجمه و تفسیر شود تا به درون زندگی مردم راه یابد و در پی انس با قرآن و گره خوردن کوشش های روزمره با فهم قرآن ابعاد ناشناخته آن شناسایی می شود؛ با ترجمه های سنتی خواننده احساس جاذبه پیدا نمی کند.
* به نحوه تبلیغات دینی چه اشکالاتی وارد است که نمی تواند جاذب نسل جدید باشد و چرا در روزهایی که شاهدیم داعش با برداشت غلط از اسلام و به طمع ایجاد حکومت جوانان را از نقاط مختلف دنیا جذب می کند، اما پیام رسان یا مبلغان اسلام رحمانی در تبلیغ خود و جذب جوانان به اسلام واقعی با مشکل مواجهند؟
نجفی: تناقض در اندیشه و رفتار مسلمانان انگیزه مهمی برای کاهش رونق دین است. بینش، منش و رفتار قرآنی گیراتر از خواندن قرآن با صدای آهنگین و زیباست. اهل بیت به ما آموخته اند: کونوا دعاه الناس بغیر السنتکم. به چیزی جز زبان (یعنی در عمل) مردم را به دین فرا خوانید؛ چه نیرویی امامان معصوم را به رغم چیرگی سایه ستم بر زندگی آنها، محبوب و جاودانه ساخت؟ جز منش قرآنی آنها؟ قرآن درباره پیامبر رحمت می فرماید: «لوکنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک؛ اگر تو انسانی تندخو و سخت دل بودی مردم از پیرامونت پراکنده می شدند» اگر رفتار پیامبر، والا و نمونه نبود از قرآن با همه جاذبه اش کاری ساخته نبود. با دستان خونین دعوت به حق پرستی و یکتاپرستی ریشخند دین است. مبلغان اسلام رحمانی اگر خود آراسته به خوی و اخلاق قرآنی باشند، با دشواری روبرو نیستند بلکه جاذبه آنها هوش از سر مخاطب می برد.
* این اصل وجود دارد که انسان نمی تواند به كتابي رجوع كند بدون اينكه هيچ انتظاري از آن كتاب داشته باشد یا به عبارت دیگر رجوع به يك كتاب بدون داشتن غرض خاصي خيلي عاقلانه نيست. براساس این مساله ما چه انتظاري از قرآن در عصر كنوني داريم؟
نجفی: باید انتظار از دین را منطقی و عاقلانه کرد، گزافه گویی، تبلیغات پوشالی و غیر واقعی انتظار مخاطب را برآورده نمی کند؛ باید توانایی قرآن در پردازش چهره انسان سرآمد و جامعه آرمانی بر پایه استعداد و شکوفایی همه جانبه انسان ها بازشناسی شود. قرآن زیر غبار قرن ها سلطه ستمکاران در پوستین دین و انبوهی از خرافات و اسرائیلیات به نام دین، پنهان مانده است، خطاب های انسانی، جهانی و سازگار با فطرت قرآن باز خوانی و نشر پیدا کند؛ الهیات جهانی قرآن، زیبایی های معنوی، زبانی و ساختاری قرآن تحلیل و بررسی شود تا بتوان پرده از چهره نورانی قرآن برداشت و درخشش خیره کننده آیات تابناک الهی را در دیدرس جهانیان قرارداد، همین قرآن در عصر چیرگی تمدن های روم و هند و ایران، متن محوری پیدایش تمدن اسلامی شد. امروز با تهدید و کشتار و گسترش شماری از مسلمان نمایان که کردارشان حجاب قرآن می شود، زبان قرآن شناسان مسوول کند می شود.
* برآورده شدن یا نشدن انتظار ما از قرآن به چه عواملی بستگي دارد؟
نجفی: به منطقی نبودن انتظارات، سظحی بودن آن ها و ابهام درخواست های واقعی معنوی و فکری ما بستگی دارد؛ نباید قرآن را به جنگ خرد و دانش برد؛ قرآن پرورش دهنده عقل و برانگیزاننده انسان به سوی فراگیری دانش است. ایجاد ناسازگاری های سطحی میان فراورده های وحیانی و دستاوردهای دانش بشری سدی در برابر برآورده شدن انتظارات است. قرآن کتاب جاوید هدایت با زبان و ساز وکار ویژه خویش است، کتاب علم خاص یا دانش ویژه ای نیست هرچند به تشویق پیوسته انسان به فراگیری دانش پرداخته است اما از راه بکارگیری روش های منطقی، عقلی و تجربی و درونی این راه ها را می گشاید.
* اینکه برخی از جوانان امروز به این نتیجه رسیده اند که قرآن پاسخگوی نیازهای امروز آنان نیست، از چه امری نشات گرفته است، آیا ایمان جوانان ضعیف شده یا مفهوم سازی مطالب قرآن از سوی مفسرین به روز و به آن صورت نبوده که انسان به نیاز خود به این کتاب پی ببرد و آن را در عرصه های مختلف زندگی استفاده کند؟
نجفی: جوانان به نتیجه ویژه ای نرسیده اند، آنان تشنه حقیقت و جستجوگر بی قرار عقلانیتی اند که گره از زندگی فرساینده و بی روح آنان بگشاید. مفسران و دین اندیشان در ایجاد ساختار فکری کارآمد و پیدایش تفکر سیستمی و نگرش کل نگر به دین، تا اندازه ای ناکام مانده اند؛ جنبش مطالعاتی پیرامون قرآن در سراسر کانون های علمی جهان به ویژه نامسلمانان به راه افتاده اند ما باید جایگاه خود را در این جنبش پیدا و تعریف کنیم.
این اشعار سروده اقبال لاهوری دانشمند مسلمان دانش آموخته غرب است:
منزل و مقصود قرآن دیگر است/ رسم و آئین مسلمان دیگر است
در دل او آتش سوزنده نیست/ مصطفی در سینه او زنده نیست
آن کتاب زنده قرآن حکیم/حکمت او لایزال است و قدیم
نسخه اسرار تکوین حیات/ بی ثبات از قوّتش گیرد ثبات
حامل او رحمة للعالمین/ نوع انسان را پیام آخرین
رهزنان از حفظ او رهبر شدند/ از کتابی صاحب دفتر شدند
تا دلش از گرمی قرآن تپید/ موج بی تابش چو گوهر آرمید
گر تو می خواهی مسلمان زیستن/ نیست ممکن جز به قرآن زیستن
از تلاوت بر تو حق دارد کتاب/ تو ازو کامی که می خواهی بیاب
گفت وگو از سمانه معارف- شفقنا
انتهای پیام