شفقناافغانستان- اکنون قرن هاست از قدم مبارک امام رضا(ع) به ایران می گذرد و برکات حضرتش از بارگاه مقدس او در ایران تا اقصی نقاط عالم جلوه گر شده است. هر نگاهی به بقعه ملکوتی اش از ما می طلبد که داستان کامل سفر آن حضرت از «مدینه تا خراسان» را بدانیم.
پایان سفر
مرو پایان این سفر طولانی و آغاز ماجراهای جدید بود. گزارشاتی از آنچه در طول سفر اتفاق افتاد و خداحافظیِ همراهانِ مسافرت، بخش پایانی این سفر را تشکیل می دهد.
ورود به مرو
کاروان امام رضا(ع) در سال ۲۰۱ هجری سفر دور و دراز خود را به پایان رسانید، و وارد شهر مرو مرکز حکومت عباسی شد، به نظر می رسد با توجه به حرکت عادی کاروان و توقف های حضرت – که در مواردی تا ده روز هم بوده، این سفر بیش از شش ماه طول کشیده باشد؛ چرا که آغاز آن در اواخر ذی قعده سال ۲۰۰ بوده و اولین گفتگوهای امام رضا(ع) با مأمون، ماه رمضان سال ۲۰۱ را نشان می دهد.
گزارش دقیق سفر برای مأمون
مأمون، رجاء بن ابی ضحاک را برای آوردن امام رضا(ع) به مدینه فرستاده بود و به او سفارش کرده بود که شخصاً محافظ حضرت باشد و لحظه ای از برنامه های آن حضرت غافل نماند تا به مرو برسند. پس از پایان سفر، مأمون او را خواست و گزارش احوالات امام رضا(ع) را در طول مسافرت پرسید.
رجاء بن ابی ضحاک گفت: «به خدا قسم با تقواتر از او ندیدم و کسی را ندیدم که مانند او دائماً ذکر خدا بگوید و از پروردگار خوف داشته باشد و آنچه دیده بود برای مأمون توضیح داد. مأمون که از افشای گزارشات رجاء هراس داشت، گفت: آنچه از او دیده ای به کسی مگو، مگر آنچه خودم صلاح بدانم و بگویم.
پیداست که رجاء اخبار استقبال مردم از حضرت و هدایایی که تقدیم می کردند و سؤالات دینی که از آن حضرت می پرسیدند و ایشان پاسخ می داد و معجزاتی که در طول راه از امام رضا(ع) دیده شد و آثار مقدسی که در شهرها و روستاها به یادگار ماند، همگی را به مأمون گزارش داد اما جالب است که تنها گزارش منتشر شده برای مردم از زبان رجاء مربوط به عبادات حضرت است و مطالب دیگر را تاریخ برای ما افشا کرده است.
مشورت برای قتل رجاء
در این سفر توطئه هایی صورت می گرفت که بهانه ای برای مأمون می شد ولی حضرت با آنها برخورد جدی می فرمود. ابوالحسن صائغ از عمویش نقل می کند هنگامی که امام رضا(ع) به سوی خراسان سفر کرد، من نیز با کاروان همراه شدم؛ در بین راه نزد آن حضرت می رفتم و درباره کشتن رجاء بن ابی ضحاک که سرکرده مأموران در این سفر بود – با ایشان صحبت می کردم، اما حضرت مرا نهی می نمود و می فرمود: «آیا می خواهی شخص مؤمنی را در عوض شخص کافری به قتل برسانی؟» کنایه از اینکه اگر او را ـ که کافر است ـ به قتل برسانیم، برای انتقامش جان مؤمنین به خطر می افتد.
روزۀ امام رضا(ع) در مسافرت
رجاء بن ابی ضحاک گزارش مفصلی از عبادات امام رضا(ع) در این سفر داده است. او راجع به روزه های حضرت می گوید: امام رضا(ع) در طول سفر خراسان روزه نمی گرفت مگر در شهرهایی که ده روز توقف داشتیم. در ایامی که حضرت روزه بود هنگام غروب، پیش از افطار به نماز می ایستاد.
سجده امام رضا(ع)
ابوالحسن صائغ از عموی خود چنین نقل می کند: یک ماه در نماز به حضرت اقتدا کردم و ندیدم که غیر از سوره های «حمد و قدر» و «حمد و توحید» سورۀ دیگری در نمازهایش بخواند، روزی شنیدم که در سجده می فرمود: اگر اطاعت تو را کردم، شکرت می کنم و اگر معصیت تو را کردم، هیچ دخالتی نخواهم داشت. من و غیر من در احسان تو هیچ دخالتی نداریم. ای خدای کریم، اگر بدی کردم هیچ عذری ندارم و هر نیکی به من می رسد از توست. مؤمنین و مؤمنات را در شرق و غرب زمین ببخش.
برنامه حضرت از نماز صبح تا ظهر
آغاز روز امام رضا(ع) در سفر خراسان این گونه بود: حضرت نزدیک فجر برمی خاست و دو رکعت نماز نافله صبح می گذارد. در رکعت اول سوره های حمد و کافرون و در رکعت دوم سوره های حمد و توحید می خواند. پس از طلوع فجر، حضرت اذان و اقامه می گفت و نماز صبح را در دو رکعت به جای می آورد.
بعد از سلام نماز می نشست و گفتن تسبیح و تحمید و تکبیر را تا طلوع آفتاب ادامه می داد. سپس به سجده شکر می رفت تا خورشید کاملاً بالا می آمد. امام رضا(ع) پس از سجده شکر می نشست و تا نزدیکی ظهر با مردم به گفتگو و موعظه می پرداخت.
برنامه حضرت از نماز ظهر تا غروب
هنگام ظهر برنامه امام رضا(ع) در این سفر چنین بود که تجدید وضو می کرد و به محل نماز باز می گشت و هشت رکعت نافله ظهر را این گونه می خواند، ابتدا شش رکعت نماز می خواند، در هر دو رکعت سلام می داد و در رکعت دوم بعد از خواندن سوره و قبل از رکوع، قنوت می گرفت. در رکعت اول سوره های حمد و کافرون و در پنج رکعت بعدی سوره های حمد و توحید را می خواند.
سپس اذان می گفت و دو رکعت دیگر نافله را می گزارد و پس از آن نماز ظهر را به جای می آورد. بعد از سلام نماز ظهر، مقداری تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل می گفت و به سجده شکر می رفت و صد بار «شكراً لله» می گفت.
آنگاه بر می خاست و هشت رکعت نافلۀ عصر را چنین می خواند: ابتدا شش رکعت نماز می خواند. در هر رکعت سوره های «حمد و توحید» می خواند و در هر دو رکعت سلام می داد و در رکعت دوم پس از خواندن سوره و قبل از رکوع قنوت می گرفت.
پس از آن اذان می گفت و دو رکعت دیگر نافله می خواند و در رکعت دوم قنوت می گرفت. آنگاه بر می خاست و نماز عصر را به جا می آورد. پس از سلام، مقداری تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل می گفت و به سجده شکر می رفت.
برنامه حضرت از نماز مغرب تا هنگام خواب
هنگام غروب آفتاب برنامه شبانه حضرت در این سفر چنین آغاز می شد: ابتدا وضو می گرفت و نماز مغرب را در سه رکعت با اذان و اقامه به جا می آورد. حضرت در رکعت دوم بعد از سوره و قبل از رکوع، قنوت می گرفت. بعد از سلام نماز در همان جا می نشست و مقداری تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل می گفت و به سجده شکر می رفت. سپس بدون آنکه صحبتی کند بر می خاست و چهار رکعت نافله مغرب را به صورت دو نماز دو رکعتی می خواند و در هر نماز در رکعت دوم بعد از سوره و قبل از رکوع قنوت می گرفت.
در رکعت اول هر دو نماز سوره های «حمد و کافرون» و در رکعت دوم سوره های «حمد و توحید» را می خواند. امام رضا(ع) پس از سلام نماز می نشست و تعقیبات را شروع می کرد تا پاسی از شب می گذشت و آنگاه غذا میل می فرمود.
آن حضرت نماز عشا را چهار رکعت می خواند. در رکعت دوم نماز بعد از سوره و قبل از رکوع قنوت می گرفت، پس از سلام نماز در همانجا می نشست و مقداری ذکر خدا و تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل می گفت، و بعد از تعقیبات نماز سجده شکر به جای می آورد. آنگاه در رختخواب خود جای می گرفت.
نماز شب امام رضا(ع)
برنامه نماز شب حضرت در این سفر چنین بود: آن حضرت در ثلث آخر شب با تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل و استغفار از رختخواب برمی خاست و مسواک می زد سپس وضو می گرفت و به نماز شب می ایستاد. آن حضرت یازده رکعت نماز شب را چنین می خواند، هشت رکعت آن را به این صورت می خواند که در هر دو رکعت سلام می داد و در دو رکعت اول یک بار حمد و سه بار توحید می خواند سپس نماز جعفر را در چهار رکعت می خواند که در هر دو رکعت سلام می داد و در رکعت دوم هر نماز بعد از تسبیح و قبل از رکوع قنوت می گرفت و این نماز جعفر را جزء نماز شب به حساب می آورد.
آنگاه دو رکعت دیگر می خواند که در رکعت اول سوره های «حمد و ملک» و در رکعت دوم سوره های «حمد و انسان» را می خواند. سپس حضرت دو رکعت نماز شفع می خواند که در هر رکعت یک حمد و سه توحید می خواند، و در رکعت دوم پس از سوره و قبل از رکوع، قنوت می گرفت سپس یک رکعت نماز وتر را می خواند و در آن یک بار سوره حمد و سه بار سوره توحید و یک بار سوره فلق و یک بار سوره ناس را می خواند و بعد از سوره و قبل از رکوع قنوت می گرفت و می فرمود:
اللهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اللَّهُمَّ اهْدِنَا فِيمَنْ هَدَيْتَ وَ عَافِنَا فِيمَنْ عَافَيْتَ وَ تَوَلَّنا فيمَنْ تَوَلَّيْتَ وَ بَارِكْ لَنا فيمَا أَعْطَيْتَ وَقِنَا شَرَّ ما قَضَيْتَ فَإِنَّكَ تَقْضِي وَ لَا يُقْضَى عَلَيْكَ إِنَّهُ لا يَذِلُّ مَنْ وَالَيْتَ وَ لَا يَعُزُّ مَنْ عَادَيْتَ. تَبارَكْتَ رَبَّنَا وَ تَعَالَيْتَ. پروردگارا، بر محمد و آل محمد صلوات فرست. خداوندا، ما را در زمرۀ هدایت شدگان و عافیت داده شدگان قرار ده و امور ما را تو در دست گیر. در آنچه به ما داده ای برکت ده و ما را از مقدرات شر دور بدار به راستی که تو مقدر می کنی ولی برای تو مقدر نمی شود. هر کس که تو دوست بداری ذلیل نمی گردد و هر کس که تو دشمنش باشی عزیز نمی شود. خداوندا تو مبارک و بلند مرتبه ای؛ سپس حضرت هفتاد مرتبه می فرمود: «اَسْتَغْفِرُ اللهَ وَ أَسْأَلُهُ التَّوْبَةَ»: «استغفار می کنم و از خداوند توبه می طلبم آنگاه سلام نماز را می داد و تعقیبات را شروع می کرد.
نمازهای واجب امام رضا(ع)
برنامه کلی نمازهای امام رضا(ع) در این سفر چنین بود: حضرت در تمام نمازهای واجب خود در رکعت اول سوره های «حمد و قدر» و در رکعت دوم سوره های «حمد و توحید» را می خواند؛ مگر در نمازهای صبح و ظهر و عصر روز جمعه که در رکعت اول آنها سوره های «حمد و جمعه» و در رکعت دوم سوره های «حمد و منافقین» را می خواند؛ آن حضرت در نماز عشای شب جمعه در رکعت اول سوره های حمد و جمعه و در رکعت دوم سوره های حمد و اعلی را می خواند. در نماز صبح روز دوشنبه و پنجشنبه در رکعت اول سوره های حمد و انسان و در رکعت دوم سوره های حمد و غاشیه را می خواند.
حضرت نمازهای مغرب و عشا و شب و شفع و وتر و صبح را با صدای بلند، و نمازهای ظهر و عصر را آهسته قرائت می نمود. آن حضرت در رکعت سوم و چهارم نمازهای چهار رکعتی، سه بار می فرمود: سبحان الله والحمد لله و لا اله الا الله والله اكبر و ذكر قنوت نمازهای واجب حضرت این بود: رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَ تَجاوَزْ عَمَّا تَعْلَمُ إِنَّكَ أَنْتَ الْاَعَةُ الْأَجَلُ الْأَكْرَمُ. پروردگارا ببخش و رحم کن و از آنچه میدانی گذشت کن که تو عزیز و جلیل و کریم هستی.
امام رضا(ع) در تمام نمازهای شب و روز «بسم الله الرحمن الرحيم» را با صدای بلند می فرمود؛ در طول سفر به خراسان حضرت نمازهای واجب را دو رکعت می خواند مگر نماز مغرب که سه رکعت بود و نافله آن هیچگاه ترک نمی شد.
همچنین نماز شب و شفع و وتر و نافله صبح هرگز ترک نشد، آن حضرت در راه نافله های نماز ظهر و عصر را نمی خواند و بعد از سلام نمازهای ظهر و عصر شکسته سه بار می فرمود: «سبحان الله و الحمد لله ولا اله الا الله والله اکبر و می فرمود: این ذکر به جای آن دو رکعتی است که خوانده نمی شود.
امام رضا(ع) دعاهای خود را با ذکر صلوات شروع می کرد و این ذکر را در نماز و در غیر نماز بسیار می گفت.
تلاوت قرآن امام رضا(ع)
گزارش کاملی از برنامه تلاوت قرآن امام رضا(ع) در این سفر رسیده است: حضرت هنگام شب در رختخواب بسیار قرآن تلاوت می نمود. وقتی آیه ای می خواند که در آن از بهشت یا جهنم نامی برده شده بود، گریه می کرد و از خداوند بهشت و دوری از جهنم را می طلبید. آن حضرت هنگامی که سوره توحید را می خواند «اللهُ أَحَدٌ» را آهسته تلاوت می نمود و پس از اتمام سوره سه بار می فرمود: «كَذلِكَ اللهُ رَبُّنَا؛ این گونه است پروردگار ما.»
هنگامی که سوره کافرون را می خواند «يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ» را آهسته تلاوت می نمود و پس از اتمام سوره سه بار می فرمود: «رَبِّيَ اللهُ وَ دينِيَ الْإِسْلام» پروردگار من الله و دین من اسلام است. هنگامی که سوره «تین» را می خواند، پس از اتمام سوره می فرمود: «بلی و انا عَلى ذلِكَ مِنَ الشَّاهِدینَ» «بلی و من نیز بر این مطلب شهادت می دهم.»
هنگامی که سوره قیامت را می خواند، پس از اتمام سوره می فرمود: «سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ بَلی؛ خداوندا تو منزه هستی و این سخن صحیح است.» هنگامی که سوره جمعه را می خواند و به آیۀ قُلْ ما عِنْدَ اللهِ … می رسید، می فرمود: «قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التَّجَارَةِ – لِلَّذِينَ اتَّقَوْا – وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ». هنگامی که سوره فاتحه را تمام می کرد، می فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ؛ شکر پروردگار عالمیان را». هنگامی که سوره اعلی را می خواند آهسته می فرمود: «سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى؛ منزه است پروردگار بلند مرتبه من». هنگامی که آیه «يَا أَيُّهَا الَّذینَ آمَنُوا» را می خواند، آهسته می فرمود: «لَبَّيْكَ اللهُمَّ لَبَّيْكَ؛ بلی پروردگارا، بلی».
سفره غذا در سفر
درس های اخلاقی که امام رضا(ع) در این سفر به مردم می آموختند، گذشته از فرمایشات، در رفتار حضرت نیز جلوه می کرد.
یکی از اهل بلخ نمونه ای از تواضع و توجه حضرت به ضعیفان را چنین نقل می کند: در سفر امام رضا(ع) به خراسان من نیز همراه حضرت بودم. روزی بر سر سفرۀ غذا غلامان سیاه پوست و دیگران نیز حاضر شدند، من به امام رضا(ع) عرض کردم فدایت گردم، اگر اجازه دهی برای اینان سفره ای دیگر بگسترانیم؟ حضرت با تغیّر فرمود: ساکت باش خدای همه یکی است و پدر و مادر اینان نیز با ما یکی است و پاداش هر کس به اندازۀ عمل اوست.
سؤالات مردم از امام رضا(ع)
یکی از جهات بارز سفر امام رضا(ع) توجه به تشنگان معارف الهی بود که سالهای سال از اهل بیت(ع) پیامبرشان دور نگه داشته شده بودند. چنین مردمی در مسیری که حدود پنج هزار کیلومتر طول آن بود، خود را با امام معصوم و دریای علم نبوی رو به رو می دیدند. استقبال و درخواست و مراجعه مردم – با همه ترس و وحشت از دستگاه حکومتی – به اندازه ای بود که راه هرگونه ممانعت را می بست. مردمی که با نگاهی به جمال مبارک امام(ع) جان تازه می گرفتند چگونه می توانستند خود را قانع کنند که بدون پرسش و آموختن از پیشگاه آن حضرت با ایشان خداحافظی کنند. این بود که امام رضا(ع) در هیچ شهری پیاده نمی شد مگر آنکه مردم نزد حضرت می آمدند و معارف دینی خود را می پرسیدند.
آن حضرت صبح تا ظهر را به این کار اختصاص داده بود، و در این فاصله یکسره به گفتگو و پاسخ به سؤالات مردم می پرداخت. امام رضا(ع) با استفاده از موقعیت پیش آمده برای مردم احادیث بسیاری از پدر و از اجدادش و از امیرالمؤمنین و پیامبر برای مردم نقل می کرد، و این گونه مردم با دستی پُر از حضور حضرت باز می گشتند و حداکثر استفاده را از فرصت پیش آمده می بردند و جلوه های نورانی امامت را بر فکر و قلب خود ثبت می کردند.
دستخطی برای یادگار
یادگاری خواستن همسفران از حضرت مسئله ای نبود که آن را فراموش کنند. شخصی از اهالی «کرمند» که یکی از روستاهای اصفهان بوده به عنوان ساربان همراه امام رضا(ع) به خراسان آمد. او هنگام بازگشت نزد حضرت رفت و عرض کرد یا بن رسول الله، نوشته ای با خط مبارک خود به من دهید تا آن را به عنوان تبرک نگه دارم. امام رضا(ع) حدیثی نوشت و به او داد: كُنْ مُحِبّاً لِآلِ مُحَمَّدٍ وَ إِنْ كُنْتَ فَاسِقاً وَ مُحِبَاً لَمُحِبَيهِمْ وَإِنْ كَانُوا فَاسِقِينَ. محب آل محمد باش اگر چه گناهکار باشی و دوستدار محبین آل محمد باش اگر چه گناهکار باشند.
قطب راوندی در قرن ششم می گوید: این نوشته امام رضا(ع) که به ساربان داد، اکنون نزد یکی از اهالی کرمند از روستاهای اصفهان موجود است.
ای امام هشتم؛ اگر چه دشمنان این سفر طولانی و پر مشقت را بر شما تحمیل کردند و در پایان آن همه آزار شما را به شهادت رساندند ولی دوستانت خیر کثیر و فیض دائم از وجود مبارک تو می برند. اگر آن روز در هر شهر و دیاری مردم از تو یادگاری می خواستند، ما امروز میراث دار آن همه یادگاریم. فرموده های دُرَ ربار تو، حرم باصفای تو، قدمگاه تو، آب های زلالی که به دست مبارکت جوشیده، همه ماندگارهای مبارکی است که از نزدیک با مژه بر آن بوسه می زنیم و از دور قلبمان در آن سو می تپد.
