شفقناافغانستان- در میان تصاویر طبیعت خیرهساز افغانستان، لبخندهای اجباری زنان در حجاب مشکی، و ویدئوهای ماجراجویانهٔ گردشگران خارجی، داستانی ناگفته مانده است: داستان یک ملت در تاریکی.
به گزارش شفقناافغانستان؛ سالها پس از بازگشت طالبان به قدرت، در حالی که بسیاری از چهرههای شبکههای اجتماعی با دوربین به کابل، بامیان و مزارشریف سفر میکنند و از «آرامش» و «زیبایی» این سرزمین میگویند، زنان افغان به خانههایشان محصور شده، دختران از مدرسه دور افتاده، و مردان در بیکاری و فقر به سر میبرند.
این تضاد بین تصویرِ نمایشیِ مجازی و واقعیتِ تلخِ زمین نه تنها مرز بین گردشگری و اخلاق را مخدوش کرده، بلکه سؤالی بنیادین را مطرح میکند: آیا میتوان در کشوری که بحران انسانی دارد، بدون اشاره به درد مردمش، عکس گرفت و محتوا ساخت؟
تضاد بین تصویر و واقعیت
در ماههای اخیر، حضور چهرههای مشهور شبکههای اجتماعی و گردشگران خارجی در افغانستان، بهویژه در شهرهای کابل، بامیان و مزارشریف، موجی از بحث و اعتراض را در فضای مجازی و جامعه بینالمللی برانگیخته است. این افراد پس از سفر به افغانستان، از طریق پستها، استوریها و ویدئوها، تصاویری از آرامش، زیبایی طبیعت، میهماننوازی مردم و عادیبودن زندگی روزمره منتشر کردهاند، در حالی که این تصاویر، با واقعیت تلخ زندگی مردم، بهویژه زنان و دختران، در تضاد آشکاری قرار دارند.
در حالی که این سفرها اغلب به عنوان “گردشگری ماجراجویانه” یا “کنجکاوی فرهنگی” توجیه میشوند، بسیاری از منتقدان، فعالان حقوق بشر و افغانهای مقیم خارج از کشور، این حرکت را بیعدالتی بصری (Visual Injustice) و نادیدهگیری سیستماتیک از حقوق بشر میدانند.
واقعیت افغانستان تحت سلطه طالبان: چارچوبی برای درک تضاد
از زمان بازگشت طالبان به قدرت در اوت 2021، افغانستان با یکی از سختترین بحرانهای انسانی و حقوقی در تاریخ معاصر خود روبهرو شده است. بر اساس گزارشهای سازمان ملل متحد، هیومان رایتس وچ، گزارشگران بدون مرز و سایر نهادهای بینالمللی، زنان و دختران از دسترسی به آموزش عالی، بسیاری از مشاغل، و حتی آزادی حرکت محروم شدهاند.
دستورالعملهای طالبان شامل پوشش کامل چهره، محدودیت در سفر بدون محرم، و تعطیلی مراکز فرهنگی و ورزشی برای زنان است.
بحران اقتصادی شدید منجر به فقر گسترده، بیکاری و قحطی شده است. بیش از 97 درصد جمعیت زیر خط فقر زندگی میکنند (بر اساس گزارش بانک جهانی، 2024- 2023).
آزادی بیان به شدت سرکوب شده؛ روزنامهنگاران، فعالان مدنی و هنرمندان تحت فشار، دستگیری و تهدید قرار دارند.
در این میان، سفر گردشگران خارجی و اینفلوئنسرها بدون اشاره به این شرایط، ممکن است بهنحو غیرمستقیم، به عادیسازی طالبان و نادیده گرفتن رنج مردم افغان منجر شود.
چرا این سفرها انجام میشوند؟ دلایل و انگیزهها:
کنجکاوی مجازی و محتواگرایی
برخی اینفلوئنسرها به دنبال محتوای “منحصر به فرد” و “شوکهکننده” برای جذب مخاطب در پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، یوتیوب و تیکتاک هستند. سفر به افغانستان، به عنوان یک مقصد تقریباً ممنوعه، فرصتی طلایی برای جلب توجه و افزایش فالوور است.
گردشگری سیاه
برخی گردشگران به مناطق درگیر جنگ یا بحران انسانی سفر میکنند تا “تجربههای تاریخی” یا “واقعیتهای خام” را تجربه کنند. اما این نوع گردشگری بدون حساسیت اخلاقی، میتواند به استثمار درد دیگران تبدیل شود.
فشارهای سیاسی و اقتصادی از سوی طالبان
طالبان در ماههای اخیر تلاش کردهاند تا تصویر مثبتی از افغانستان ارائه دهند و به دنبال معتبرسازی بینالمللی هستند. اجازه دادن به سفر گردشگران خارجی و دعوت از رسانهها، بخشی از این استراتژی است.
نمونههایی از سفرها و واکنشها
در سال 2023، یک گردشگر اروپایی با انتشار ویدئویی از کابل، نوشته بود: “افغانستان زیباتر از آن است که تصور میکنید!” بدون اشاره به محدودیتهای شدیدی که مردم محلی، بهویژه زنان، با آن روبهرو هستند.
در سال 2024، یک اینفلوئنسر ایرانی-آمریکایی پس از سفر به بامیان، از “میهماننوازی مردم” و “آرامش شهر” سخن گفت، در حالی که در همان روز، گزارشهایی از دستگیری فعالان زن در کابل منتشر شده بود.
این محتواها در شبکههای اجتماعی بین افغانهای مقیم خارج از کشور و فعالان حقوق بشر واکنش شدیدی ایجاد کرد:
“شما به یک کافه سرگرمی میروید، ما هر روز برای خرید نان مبارزه میکنیم.”
“شما عکس میگیرید، ما خانوادهمان را از گرسنگی میبینیم.”
انتقادات اخلاقی و انسانی:
بیعدالتی نسبت به زنان افغان
سفر به افغانستان و عکسبرداری از زنان در حجاب اجباری، بدون اشاره به فشارهای آنها، یک نوع استثمار بصری است. این زنان نه تنها نمیتوانند آزادانه در فضای عمومی حضور یابند، بلکه اغلب نمیتوانند بدون اجازه از تصاویرشان استفاده شود.
عادیسازی طالبان
انتشار محتوایی که افغانستان را عادی یا آرام نشان میدهد، ممکن است به طالبان کمک کند تا ادعای “ثبات” خود را تقویت کنند، در حالی که این ثبات بر سرکوب و نقض حقوق بشر استوار است.
بیاحترامی به رنج مردم
در حالی که بسیاری از افغانها در فقر، ترس و بیآینده زندگی میکنند، حضور گردشگران خارجی با دوربین و لباسهای گرانقیمت، نمادی از نابرابری جهانی و بیتفاوتی انتخابی است.
آیا سفر به افغانستان اشتباه است؟ یک دیدگاه متوازن
سفر به افغانستان به خودی خود لزوماً اشتباه نیست. اما چگونگی سفر و نحوه بازتاب آن حیاتی است. اگر گردشگران و رسانهها از وضعیت حقوق زنان و بحران انسانی اطلاع داشته باشند،با فعالان محلی و مقیمین افغان گفتوگو کنند و در محتوای خود به واقعیتهای سخت اشاره کنند، به جای “عکس از بام کلیسا”، به “داستان یک دختر محروم از تحصیل” بپردازند.
آنگاه این سفرها میتوانند به ابزاری برای افشاگری و آگاهیبخشی تبدیل شوند، نه صرفاً یک بازی مجازی.
سفر به افغانستان در دوران طالبان، فقط یک اقدام گردشگری نیست بلکه یک اقدام سیاسی و اخلاقی است. تصاویر منتشر شده در فضای مجازی نه تنها بازتابی از یک سفر هستند، بلکه بیانیهای درباره عدالت، همدلی و مسئولیت اجتماعی محسوب میشوند. در حالی که طبیعت افغانستان واقعاً زیبا است و مردم آن میهماننوازند، زیبایی واقعی تنها زمانی معنا دارد که بر پایه آزادی، عدالت و کرامت انسانی بنا شده باشد.
