شفقنا افغانستان – رابطه طالبان و پاکستان بر خلاف گذشته، در این چهار سال اخیر با تنش و تیرگی به همراه بوده است. دو طرف در هفتههای اخیر با یکدیگر درگیر شدند، اما با میانجیگری کشورهای قطر و ترکیه، آتشبس کردند و راه مذاکره را در پیش گرفتند.
دور نخست مذاکره طالبان و پاکستان در دوحه برگزار شد و دور دوم آن از روز شنبه در استانبول ترکیه آغاز شده است. تحلیلهای متفاوتی درباره تنش طالبان با پاکستان و مذاکرات دو طرف ارائه میشود. داکتر تقی موسوی آزاد، استاد دانشگاه در گفتوگو با خبرنگار شفقنا افغانستان میگوید که مجموعهای از عوامل در وضعیت رابطه طالبان و پاکستان دخیل بوده است. به گفتهی او، رقابت هند و پاکستان و مسئله مرز دیورند از جمله این عواملاند.
حملات هوایی پاکستان به کابل و پکتیکا که منجر به آغاز درگیری میان طالبان و نظامیان پاکستانی شد، زمانی صورت گرفت که امیرخان متقی، وزیر خارجهی طالبان، در دهلینو به سر میبرد.
داکتر موسوی آزاد میگوید که ممکن است پاکستان به طالبان هشدار داده باشد که اگر به هند نزدیک شود، به نحوی خیانت به پاکستان محسوب شود؛ کشوری که سالها این گروه را پرورش داده است.
او با اشاره به رقابت دیرینه هند و پاکستان گفت که حکومت پیشین افغانستان نیز در ۲۰ سال موفق به برقراری تعادل میان هند و پاکستان نشد.
موسوی آزاد در عین حال افزود که طالبان ممکن است این آمادگی را گرفته باشد که به مرور زمان و آرامی خود را از زیر سلطه پاکستان آزاد کند، که در این حال پاکستان ممکن است نگران باشد که دستپروردههایش در حال خارجشدن از کنترلش است.
حضور گروههای شبهنظامی پاکستانی در افغانستان
مقامهای پاکستانی میگویند که پس از بازگشت طالبان به قدرت، ناامنی در پاکستان افزایش یافته است.
به گفتهی پاکستان، شبهنظامیان پاکستانی از جمله تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی)، در افغانستان پناهگاه دارند و از خاک این کشور علیه پاکستان استفاده میکنند.
این کشور بارها از طالبان خواسته است که علیه تیتیپی اقدام کنند، اما طالبان حضور گروههای شبهنظامی در افغانستان را انکار میکند.
موسوی آزاد میگوید که با توجه به پیوند «خانوادگی» دو طرف، عقل سلیم باور نمیکند که طالبان پاکستانی در افغانستان حضور نداشته باشد.
او همچنین اضافه کرد زمانی که طالبان مرز دیورند را به رسمیت نمیشناسد و بخش پشتوننشین پاکستان را جزو قلمروی افغانستان میداند، در این صورت طالبان پاکستانی در خاک افغانستان حضور دارند. در عین حال به باور او، وقتی که طالبان مرز را به رسمیت نشناسد، طالبان پاکستانی میتوانند بهراحتی رفتوآمد کنند.
دولت پاکستان مدعی است که هند از شبهنظامیان پاکستانی از جمله تیتیپی در افغانستان حمایت میکند.
بهتازگی عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، گفته است که طالبان در افغانستان باید قاطعانه علیه شبهنظامیان نیابتی که از خاک این کشور برای فعالیتهای تروریستی در پاکستان استفاده میکنند، اقدام کنند.
موسوی آزاد میگوید در سیاست چیزی غیرممکن نیست. به گفتهی او، هند ممکن است گروههای مخالف دولت پاکستان را حمایت و تغذیه کند.
بحران مرز دیورند
یکی از معضلات جدی در رابطه افغانستان و پاکستان، خط دیورند است. این خط مرزی بر اساس معاهده ۱۸۹۳ عبدالرحمن خان، پادشاه سابق افغانستان با هند بریتانیایی، به میان آمد.
مقامهای طالبان همانند سایر حاکمان افغانستان (پس از عبدالرحمن) دیورند را «خط فرضی» میخوانند، اما پاکستان و سایر کشورها مرزهای فعلی را رسمی میدانند.
اخیراً وزارت خارجهی قطر در اعلامیهی خود دربارهی آتشبس طالبان و پاکستان از واژه «مرز» به کار برده بود که پس از واکنشها این واژه را حذف کرد.
محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان که رهبری هیأت این گروه در دور نخست مذاکره با پاکستان را برعهده داشت، در یک نشست خبری گفت: «خط دیورند موقف افغانها است و هیچ وقت به سرحد گفته نمیشود و نه ما با آنان توافق کردهایم، و نه کار حکومت است».
با این حال در افغانستان دربارهی مسئله دیورند دیدگاههای متفاوت وجود دارد. برخی دیورند را مرز رسمی میدانند و میگویند که این مناقشه تبدیل به بحران و بهانه برای دخالت پاکستان در امور افغانستان شده است.
موسوی آزاد میگوید که مرز دیورند به یک معضل تبدیل شده است. اما به گفتهی او، این مسئله از لحاظ حقوقی حلشده است. به باور وی، رفتوآمد با پاسپورت به دو طرف دیورند و فعالیت کنسولگری افغانستان در کویته و پیشاور، نشاندهنده رسمیت مرز دیورند است. تقی موسوی آزاد گفت: «داشتن قنسولگری امارت اسلامی یا طالبان در پیشاور، معنیاش چیست؟»
با این حال مناقشه دیورند تاکنون میان افغانستان و پاکستان در مجاری بینالمللی به عنوان دعوای حقوقی مطرح نشده است.
استفاده طالبان از مذاکره با پاکستان
دور دوم مذاکرات طالبان و پاکستان روز شنبه در ترکیه آغاز شده و امروز وارد سومین روز شده است. مقامهای پاکستانی گفتند که طالبان به درخواست پاکستان برای کنترل شبهنظامیان پاکستان مقاومت میکنند.
منابع گفتهاند که پیشرفت به این بستگی دارد که آیا طالبان با جدیت وارد عمل میشود و از لجاجت فعلی خود دست برمیدارد یا خیر.
اما تلویزیون ملی تحت کنترل طالبان چاشت روز دوشنبه گزارش داد که در مذاکرات استانبول روی بیشتر موارد توافق صورت گرفته است و انتظار میرود روی چند موضوع محدود دیگر نیز تا پایان امروز توافق حاصل شود.
به نوشته تلویزیون ملی، قرار است در پایان این مذاکرات یک اعلامیه مشترک دربارهٔ تمدید آتشبس، بازگشایی راهها، آزادی زندانیان، تعیین زمان و مکان نشست آینده و برخی موضوعات دیگر منتشر شود.
موسویآزاد دربارهی این مذاکرات میگوید که او فکر میکند طالبان به نحوی مشروعیت سیاسی کسب میکند. او گفت: «این طور به نظر میرسد که یک دولت مشروع در افغانستان و یک دولت مشروع در همسایگیاش، برای رفع اختلافات خود تلاش میکند».
اما به گفتهی او، تا زمانی که مشکلات دیورند حل نشود، مذاکرات به نتیجه نمیرسد، هرچند ممکن است مقطعی حل شود.
طالبان نمیتوانند تیتیپی را کنترل کنند
در پی پایان دور اول مذاکرات طالبان و پاکستان، وزیر خارجه پاکستان اعلام کرد که این کشور مشتاقانه منتظر ایجاد یک سازوکار نظارتی مشخص و قابل تأیید برای رسیدگی به تهدید تروریسم ناشی از خاک افغانستان به سمت پاکستان است.
اما موسوی آزاد کنترل گروههای جهادی را دشوار میداند و میگوید که طالبان نمیتواند ایدهٔ ایدئولوژیکی را که خود ترویج کرده، از گروههای جهادی بگیرد. به گفتهی او، طالبان نه میتواند و نه میخواهد به گروههای جهادی فشار بیاورد، زیرا ممکن است باعث فروپاشی و انشعاب خود این گروه شود.
موسوی آزاد گفت: «من فکر میکنم، طالبان توانایی کنترل تیتیپی را ندارد.»
او اضافه کرد که ممکن است هدف پاکستان از سازوکار نظارتی، کنترل امنیتی و نفوذ اطلاعاتی در افغانستان باشد.
