شفقنا افغانستان- با یک دستور بالادستی از رهبر طالبان دیگر حتی فضای محدود باقیمانده برای استقلال فکری در سیستم آموزشی افغانستان هم از بین رفته است.
وزارت تحصیلات عالی طالبان اعلام کرده که از این پس هیچ نهاد آموزشی از جمله مراکز دینی حق ندارد خارج از چارچوب نظارتی دولتی آزمون برگزار کند یا اسناد تحصیلی صادر نماید.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ بر اساس اعلام وزارت تحصیلات عالی طالبان از این پس هیچ مدرسه دینی یا حوزه علمیهای نمیتواند بدون اخذ نمره از آزمونهای عمومی رسمی وزارتهای معارف و تحصیلات عالی فارغالتحصیلان خود را ارزیابی یا بهعنوان «ممتاز» معرفی کند. همچنین تمامی اسناد تحصیلی صادره از این مراکز ملزم به درج نتایج رسمی آزمونهای دولتی خواهد بود و تنها همان اسنادی معتبر تلقی میشوند که توسط وزارتخانههای مربوطه تأیید و ثبت شده باشند.
ندا محمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی طالبان در بیانیهای این اقدام را «ضروری برای جلوگیری از سوءاستفاده و گسترش اسناد جعلی» خواند و تأکید کرد:
«از این پس هیچ فرد یا نهادی نمیتواند بدون اخذ نمره از آزمونهای رسمی بهطور خودسرانه درجه تحصیلی صادر کند. اعتبار اسناد تحصیلی مستلزم تأیید دولتی است.»
این تصمیم که با استدلال «مقابله با اسناد جعلی» ارائه شده در عمل گامی جدی در جهت خنثیسازی هرگونه فضای خودگردان آموزشی و تبدیل تمامی مراکز یادگیری به شاخههای تحت کنترل دستگاه امنیتی-اداری طالبان است. در این نظام جدید نه شایستگی محلی، نه قضاوت استادان و نه سنتهای آموزشی بلکه فقط و فقط اجازه دستگاه مرکزی است که میتواند مشروعیت علمی یک فرد را تأیید یا رد کند. تصدیقی آشکار از اینکه طالبان دیگر تنها به کنترل خیابانها بسنده نمیکنند بلکه در حال کنترلِ خودِ دانش هستند.
زمینه تصمیم: از خودگردانی به کنترل متمرکز
پیش از این مدارس دینی بهویژه حوزههای علمیه وابسته به طالبان یا سایر گروههای مذهبی بهصورت کاملاً مستقل آزمونهای داخلی برگزار میکردند و بر اساس معیارهای خود فارغان را رتبهبندی یا با عنوان «عالی» یا «ممتاز» معرفی مینمودند. این استقلال هرچند از نظر فقهی و آموزشی ریشهدار بود اما در عمل منجر به ناهماهنگیهای گسترده در سطح کیفیت و معیارهای ارزیابی شده بود. گزارشهای متعددی از صدور اسناد بدون امتحان واقعی یا با پرداخت رشوه نیز از سوی رسانهها و فعالان آموزشی مطرح شده بود.
تصمیم کنونی طالبان در ظاهر با هدف استانداردسازی و جلوگیری از فساد اما در باطن فراتر از یک اصلاح آموزشی است؛ بلکه بخشی از یک استراتژی گستردهتر برای همسوسازی فضای فکری-آموزشی کشور با دیدگاه رسمی حکومت است. با کنترل فرآیند ارزیابی و صدور اسناد طالبان نهتنها کیفیت را نظارت میکنند بلکه دسترسی به درجات علمی و در نتیجه موقعیتهای اجتماعی، اداری و دینی را نیز در اختیار خود میگیرند.
واکنشها و چالشهای پیشرو
تاکنون، واکنش رسمی از سوی مدارس دینی مستقل یا حوزههای علمیه شهرهای بزرگ مانند کابل، قندهار یا جلالآباد منتشر نشده است. با این حال برخی از معلمان دینی و فضلا با ناشناس ماندن به رسانهها گفتهاند که این اقدام «ضربهای به استقلال علمی حوزههاست» و ممکن است منجر به کاهش انگیزه دانشآموزان جدی شود، بهویژه در مناطق دورافتاده که دسترسی به آزمونهای مرکزی محدود است.
از سوی دیگر این سیاست در صورت اجرای مؤثر، میتواند به افزایش شفافیت و کاهش فساد در سیستم آموزش دینی کمک کند. مطلبی که خود طالبان در جریان جنگ بر علیه دولت سابق به آن استناد میکردند. اما سؤال کلیدی این است که آیا طالبان قادر خواهند بود زیرساختهای لازم برای برگزاری منصفانه، شفاف و دسترسیپذیر آزمونهای عمومی را در سطح همه ولایات فراهم کنند یا این متمرکزسازی تنها به تقویت کنترل سیاسی-ایدئولوژیک آنها ختم خواهد شد.
این در حالیست که این تصمیم نشان میدهد که طالبان از مرحله «ادعای بازگشت به امنیت و اخلاق» وارد مرحله «ساختاردهی ایدئولوژیک متمرکز» شدهاند؛ جایی که نهتنها امنیت بلکه علم، اعتبار دینی و مشروعیت فکری نیز تحت نظارت مستقیم حکومت مرکزی قرار میگیرد.
با کنترل فرآیند صدور اسناد دینی که در فرهنگ افغانستانی نمادی از اعتماد اجتماعی و اقتدار مذهبی است، طالبان در حال ساخت یک طبقه دینی وفادار به خط رسمی حکومت هستند؛ طبقهای که در آینده نهتنها مبلغ بلکه نخبه سیاسی و اداری کشور خواهد بود.
