شفقنا افغانستان- در روز جهانی آموزش، سازمانهای بینالمللی یونیسف و یونسکو با صدور بیانیهای مشترک، افغانستان را در معرض یکی از عمیقترین بحرانهای آموزشی تاریخ معاصر خود اعلام کردند.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ بر اساس آخرین یافتههای این دو نهاد، ۹۳ درصد از کودکان افغان پس از پایان دورهٔ ابتدایی قادر به خواندن جملات ساده نیستند، عددی که فراتر از حد «بحران یادگیری» تعریف شده توسط بانک جهانی است و نشاندهندهٔ فروپاشی ساختاری نظام آموزشی در کشور است.
این هشدار در حالی مطرح میشود که ۲.۲ میلیون دختر نوجوان معادل تقریباً تمام دختران در مقطع متوسطه و دبیرستان از سال ۱۴۰۰ به اجبار از دسترسی به آموزش محروم شدهاند. تصمیم طالبان برای ممنوعیت تحصیل دختران بالای ۱۲ سال، نهتنها یک نقض آشکار حقوق بشر محسوب میشود بلکه طبق ارزیابیهای اقتصادی یونسکو، هزینهٔ اقتصادی این سیاست در دههٔ آینده میتواند به بیش از ۵ میلیارد دالر برسد، مبلغی معادل چندین برابر کمکهای بشردوستانهٔ سالانه به افغانستان.
آموزش بدون یادگیری: شکست سیستماتیک
بر اساس یافتههای اولیهٔ پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ توسط یونسکو در مناطق مختلف افغانستان انجام شده، تنها عاملی که بهطور معناداری عملکرد تحصیلی دانشآموزان بهویژه در مهارتهای زبانی را بهبود میبخشد، حضور معلمان دارای تحصیلات دانشگاهی است. در مدارسی که بیش از ۶۰ درصد معلمان، مدرک لیسانس یا بالاتر دارند، دانشآموزان تا ۴۰ درصد عملکرد بهتری در خواندن و درک مطلب نشان میدهند. اما در شرایط فعلی، بیش از ۷۰ درصد معلمان افغانستان فاقد حداقل مدرک تحصیلی مورد نیاز برای تدریس هستند. وضعیتی که با کاهش بودجهٔ آموزشی و عدم پرداخت مستمر حقوق معلمان، روزبهروز تشدید شده است.
بحران دختران: از محرومیت تا پیامدهای چندبعدی
سوهیون کیم، نمایندهٔ یونسکو در افغانستان در بخشی از بیانیهٔ مشترک گفت: «محرومیت دختران از آموزش، تنها یک مسئلهٔ اخلاقی نیست؛ این یک سرمایهگذاری ناموفق در آیندهٔ ملی است. هر دختری که از مدرسه محروم میشود، نهتنها حق خود را از دست میدهد، بلکه کشور نیز یک نیروی بالقوهٔ تولیدی، فکری و اجتماعی را از دست میدهد.»
این محرومیت، پیامدهای چندبعدی دارد: افزایش ازدواجهای زودهنگام، کاهش دسترسی به خدمات بهداشتی، تضعیف نقش زنان در اقتصاد خانواده و تثبیت چرخهٔ فقر نسلبهنسل. بر اساس گزارش بانک جهانی، اگر دختران افغانستان به مدرسه بازگردند، رشد اقتصادی کشور در دههٔ آینده میتواند تا ۱۸ درصد افزایش یابد.
پاسخ جامعهٔ بینالمللی: حمایت بدون تسلیمشدگی
یونیسف و یونسکو اعلام کردهاند که به حمایت از «رویکرد جامع برای بازسازی آموزش در افغانستان» ادامه خواهند داد، اما تأکید دارند که این حمایتها مشروط به بازگشایی مدارس برای دختران است. در همین راستا، برنامههای آموزشی غیررسمی، کلاسهای خانگی و پلتفرمهای دیجیتال در حال گسترش هستند، اما ظرفیت آنها تنها برای پوشش کمتر از ۱۰ درصد از دختران محروم کافی است.
همزمان، کشورهای اروپایی و کانادا در بیانیههای جداگانهای خواستار تحریمهای هدفمند علیه مقامات طالبان شدهاند که در اجرای سیاستهای ضدآموزشی نقش دارند. اتحادیهٔ اروپا نیز اخیراً ۴.۷ میلیون یورو برای برنامههای سوادآموزی نوجوانان با تأکید بر جنسیتهای هر دو اختصاص داده است.
و در آخر
افغانستان دیگر تنها با «کمبود آموزش» مواجه نیست بلکه در حال گذر از فروپاشی شناختی نسلی است. بحران یادگیری فعلی، ترکیبی از سیاستهای طالبان، فروپاشی اقتصادی، ضعف زیرساختها و کاهش حمایتهای بینالمللی است. بدون اقدام فوری از جمله فشار سیاسی برای بازگشایی مدارس دخترانه، سرمایهگذاری در آموزش معلمان و گسترش برنامههای جایگزین این کشور در دههٔ آینده با نسلی از جوانان مواجه خواهد شد که نهتنها نمیتوانند بخوانند بلکه نمیتوانند فکر کنند، تصمیم بگیرند یا در بازسازی جامعه مشارکت کنند. این، تعریف دقیق «نسل گمشده» است، نسلی که نه به جنگ بلکه به سیاستهای تاریکاندیشانه از دست رفته است.
