شفقنا افغانستان – وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان اعلام کرده است که «کمیسیون ارزیابی کتب» این وزارت در جریان سال ۱۴۰۴ خورشیدی، ۹۲۹ جلد کتاب را از کتابخانههای خصوصی افغانستان جمعآوری کرده است.
به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، در اعلامیه طالبان که امروز منتشر شده، آمده است که این کتابها بهدلیل عدم مطابقت با «اصول و معیارها» از کتابخانهها جمع شدهاند. با این حال، مقامهای طالبان توضیح ندادهاند که منظور از این اصول و معیارها چیست و چه مرجعی آن را تعیین کرده است.
نبود شفافیت در مورد معیارهای حذف کتابها، نگرانیهای جدی درباره سانسور فرهنگی را افزایش داده است. بسیاری از نهادهای فرهنگی باور دارند که چنین تصمیمهایی بیشتر جنبه سیاسی و ایدئولوژیک دارد تا حقوقی و علمی.
این نخستین بار نیست که طالبان دست به جمعآوری کتاب میزنند. در سالهای گذشته نیز گزارشهای متعددی از محدودسازی بازار کتاب، نظارت بر کتابفروشیها و توقیف آثار مختلف منتشر شده بود.
بر اساس گزارشهای رسانهای، طالبان پیشتر صدها عنوان کتاب را ممنوع اعلام کرده بودند و به کتابفروشان هشدار داده بودند که از عرضه این آثار خودداری کنند. اکنون خبر جمعآوری ۹۲۹ جلد کتاب نشان میدهد که این روند نهتنها متوقف نشده، بلکه گستردهتر نیز شده است.
جمعآوری کتاب از کتابخانههای خصوصی، بهویژه در کشوری که زیرساخت فرهنگی آن آسیبپذیر است، اقدامی نگرانکننده تلقی میشود؛ این کار نشان میدهد که طالبان کنترل حوزه اندیشه و دانایی را بخشی از سیاست رسمی خود میدانند.
«طالبان چه کتابهایی را جمعآوری کردهاند؟»
طالبان جزئیات دقیقی درباره نام کتابهای جمعآوریشده ارائه نکردهاند، اما گزارشهای تحقیقی پیشین تصویر روشنی از نوع این آثار به دست میدهد. عمده کتابهای توقیفشده شامل آثاری بوده که با دیدگاه رسمی طالبان همخوانی نداشتهاند.
بخشی از این کتابها، آثار انتقادی درباره خود طالبان بوده است؛ کتابهایی که عملکرد این گروه، جنگهای گذشته، ساختار فکری یا رفتار سیاسی آنان را بررسی کردهاند. طالبان این کتابها را جمعآوری و خرید و فروش آن را ممنوع کردهاند.
گروه دیگری از کتابها مربوط به نواندیشی دینی و تفسیرهای متفاوت از اسلام بوده است. آثاری که درباره قرائت معتدل، اصلاحطلبانه یا مدرن از دین نوشته شدهاند، از نگاه طالبان تهدیدی برای قرائت سختگیرانه آنان محسوب میشوند. این کتابها از جمله شامل کتابهای عبدالکریم سروش، علی شریعتی و شماری دیگر از نویسندگان مطرح است.
همچنین کتابهایی درباره حقوق زنان، برابری جنسیتی و نقش اجتماعی زنان نیز در فهرست محدودیتها قرار داشتهاند. این مسئله با سیاست کلی طالبان در محدودسازی آموزش و حضور اجتماعی زنان هماهنگ است و طالبان تلاش میکنند آگاهی در مورد حقوق زنان را در میان مردم افغانستان هرچه بیشتر محدود کنند تا بتوانند سیاستهای زن ستیزانه خود را توجیه کنند.
در سالهای گذشته کتابهای مذهبی شیعیان نیز از بعضی کتابفروشیها جمعآوری شده و یا از واردات آن در نقاط صفری مرزی جلوگیری شده است. این امر نشاندهنده برخورد تبعیضآمیز مذهبی و محدود کردن تنوع فکری و اعتقادی در جامعه است و بخشی از تلاش طالبان در راستای سرکوب مذهبی شیعیان به شمار می رود.
علاوه بر این، حتا برخی رمانها و آثار ادبی مشهور جهان نیز از این روند در امان نماندهاند. این موضوع نشان میدهد که هدف تنها کتابهای سیاسی نیست، بلکه هر اثری که ذهن پرسشگر، تخیل آزاد یا نگاه متفاوت ایجاد کند، ممکن است زیر تیغ سانسور قرار گیرد.
«پیامدهای دشمنی طالبان با کتابها»
نخستین پیامد چنین سیاستی، گسترش ترس و خودسانسوری در جامعه است. وقتی کتابفروشان، نویسندگان و ناشران نگران توقیف باشند، بهتدریج از انتشار آثار مستقل و متفاوت خودداری میکنند.
دومین پیامد، آسیب جدی به فرهنگ مطالعه است. در کشوری که سرانه مطالعه از پیش نیز پایین بوده، محدود شدن دسترسی به کتاب باعث میشود نسل جوان بیش از پیش از منابع دانایی دور بماند.
پیامد سوم، ضربه به صنعت نشر و اقتصاد فرهنگی است. ناشران، چاپخانهها و کتابفروشیها با کاهش فروش و افزایش ریسک روبهرو میشوند و بسیاری از فعالان این حوزه ممکن است کار خود را از دست بدهند.
چهارمین اثر منفی، تضعیف گفتوگو و تحمل اجتماعی است. جامعهای که در آن تنها یک روایت رسمی اجازه انتشار دارد، بهتدریج ظرفیت شنیدن نظر مخالف و تفاوتهای فکری را از دست میدهد.
پنجمین پیامد، مهاجرت بیشتر نخبگان فرهنگی و دانشگاهی است. نویسندگان، پژوهشگران و مترجمان در فضایی که آزادی اندیشه محدود باشد، انگیزهای برای ماندن نمییابند و کشور از سرمایه انسانی تهیتر میشود.
در نهایت، دشمنی با کتاب در واقع دشمنی با آینده است. هیچ جامعهای با بستن کتابخانهها، توقیف اندیشه و ترساندن اهل قلم به توسعه نمیرسد. تاریخ نشان داده است که سانسور شاید موقتاً صداها را خاموش کند، اما نمیتواند نیاز انسان به دانستن و آزادی فکر را از میان ببرد.
