شفقنا افغانستان – در تازهترین موج فشار بر رسانهها و خبرنگاران در افغانستان، مرکز خبرنگاران افغانستان اعلام کرده است که طالبان طی روزهای اخیر دستکم سه خبرنگار را بازداشت و چند خبرنگار دیگر را تهدید کردهاند.
به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، بر اساس اعلامیه این نهاد، جاوید نیازی، صاحبامتیاز و خبرنگار «خبرگزاری پیگرد»، همراه با منصور نیازی و عمران دانش، خبرنگاران طلوعنیوز، توسط استخبارات طالبان بازداشت شدهاند.
بازداشت این خبرنگاران در حالی صورت میگیرد که طالبان در نزدیک به پنج سال گذشته تلاش کردهاند فضای رسانهای کشور را به شدت کنترل کنند. بسیاری از رسانهها ناچار شدهاند مطابق دستورالعملها و محدودیتهای حکومت طالبان فعالیت کنند و از نشر گزارشهای انتقادی یا پوشش موضوعات حساس خودداری نمایند.
با این حال، بازداشت اخیر نشان میدهد که حتی رسانههایی که تا حد زیادی مطابق چارچوبهای تعیینشده طالبان عمل کردهاند نیز از فشار و سرکوب در امان نیستند.
مرکز خبرنگاران افغانستان گفته است که جاوید نیازی پس از احضار به اداره استخبارات طالبان بازداشت شده و منصور نیازی نیز از منطقه کارته چهار کابل توسط نیروهای استخبارات بازداشت شده است.
طلوعنیوز نیز بازداشت دو خبرنگار خود را تأیید کرده اما درباره دلیل بازداشت آنان جزئیاتی ارائه نکرده است. در کنار این بازداشتها، گزارشهایی از تهدید چند خبرنگار دیگر نیز منتشر شده که به دلیل نگرانیهای امنیتی، هویت و جزئیات آن علنی نشده است.
«تشدید روند سرکوب خبرنگاران و رسانهها»
این موج تازه سرکوب رسانهای، نشاندهنده افزایش حساسیت طالبان نسبت به فعالیت خبرنگاران و رسانهها است. بسیاری از ناظران معتقدند طالبان با وجود ایجاد ساختار رسمی رسانهای، همچنان نگاه امنیتی و بیاعتمادانهای نسبت به خبرنگاران دارند و هرگونه فعالیت مستقل رسانهای را تهدیدی علیه اقتدار خود تلقی میکنند.
در سالهای اخیر، دهها خبرنگار بازداشت، شکنجه یا مجبور به ترک افغانستان شدهاند. بسیاری از رسانههای مستقل تعطیل شده یا فعالیت خود را به خارج از کشور منتقل کردهاند. خبرنگاران باقیمانده نیز در فضایی آکنده از ترس، سانسور و خودسانسوری فعالیت میکنند. اکنون بازداشت خبرنگاران رسانههایی که پیشتر تلاش کرده بودند با احتیاط و هماهنگی با سیاستهای طالبان فعالیت کنند، نگرانیها را دوچندان کرده است.
موج جدید بازداشت خبرنگاران، تنها یک اقدام امنیتی محدود نیست، بلکه بخشی از روند گسترده محدودسازی آزادی بیان در افغانستان به شمار میرود. روندی که نهتنها رسانههای منتقد، بلکه حتی رسانههای محتاط و همسو با طالبان را نیز در بر گرفته و چشمانداز آینده روزنامهنگاری در کشور را بیش از پیش تیره ساخته است.
در میان خبرنگاران بازداشتشده، نام خبرنگاران طلوعنیوز و خبرگزاری پیگرد بیش از همه توجهها را جلب کرده است. طلوعنیوز در دو دهه گذشته یکی از بزرگترین و تأثیرگذارترین رسانههای افغانستان بوده و پس از بازگشت طالبان به قدرت نیز تلاش کرده فعالیت خود را در چارچوب محدودیتهای جدید ادامه دهد.
طلوعنیوز پس از سقوط نظام جمهوری، بهتدریج سیاست خبری خود را تغییر داد. این رسانه از انتشار بسیاری از گزارشهای انتقادی خودداری کرد و در موارد متعدد، برنامهها و محتوای خود را با سیاستهای طالبان هماهنگ ساخت تا بتواند به فعالیت ادامه دهد. بسیاری از خبرنگاران این رسانه یا مهاجر شدند یا از فعالیت حرفهای فاصله گرفتند.
خبرگزاری پیگرد نیز در سالهای اخیر محتاطانه عمل کرده و مانند بسیاری از رسانههای داخلی تلاش داشته از برخورد مستقیم با طالبان پرهیز کند. با این وجود، بازداشت جاوید نیازی نشان میدهد که حتی رسانههای کمحاشیه و محافظهکار نیز در برابر فشار استخبارات طالبان مصونیت ندارند.
تحلیلگران رسانهای باور دارند طالبان اکنون دیگر تنها به خاموش کردن رسانههای منتقد بسنده نمیکنند، بلکه میخواهند کنترل کامل فضای اطلاعرسانی را در اختیار داشته باشند. به همین دلیل، هر خبرنگار یا رسانهای که خارج از خطوط تعیینشده حرکت کند، حتی اگر انتقاد آشکاری مطرح نکرده باشد، ممکن است هدف بازداشت یا تهدید قرار گیرد.
در ماههای گذشته، بسیاری از رسانههای داخلی ناچار شدهاند برای ادامه فعالیت، دستورالعملهای متعدد طالبان را رعایت کنند؛ از نوع پوشش اخبار گرفته تا انتخاب مهمانان برنامهها و حتی نحوه استفاده از واژگان. این وضعیت باعث شده بخش بزرگی از رسانههای افغانستان عملاً استقلال حرفهای خود را از دست بدهند.
با این حال، بازداشت خبرنگاران رسانههایی مانند طلوعنیوز نشان میدهد که تبعیت از قوانین و محدودیتهای طالبان نیز تضمینی برای امنیت خبرنگاران نیست. طالبان ظاهراً به دنبال ایجاد فضای کاملاً کنترلشدهای هستند که در آن رسانهها صرفاً بازتابدهنده روایت رسمی حکومت باشند و هیچگونه استقلال حرفهای نداشته باشند.
«دشمنی طالبان با رسانهها و خبرنگاران»
طالبان از زمان نخستین حضور خود در قدرت در دهه نود خورشیدی، رابطهای خصمانه با رسانهها داشتهاند. در آن دوران تقریباً هیچ رسانه مستقل و آزادی در افغانستان وجود نداشت و خبرنگاران اجازه فعالیت آزادانه نداشتند. پس از بازگشت دوباره طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ نیز نشانههای همان رویکرد دوباره آشکار شد.
در نزدیک به پنج سال گذشته، طالبان بارها خبرنگاران را بازداشت، تهدید و شکنجه کردهاند. بسیاری از خبرنگاران به دلیل پوشش اعتراضات زنان، بحران اقتصادی، وضعیت حقوق بشر یا حملات امنیتی هدف برخورد قرار گرفتهاند. شماری از خبرنگاران نیز پس از بازداشت مجبور به امضای تعهدنامه و توقف فعالیت رسانهای شدهاند.
طالبان همواره تلاش کردهاند رسانهها را تحت نظارت کامل قرار دهند. وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان دستورالعملهای سختگیرانهای برای رسانهها صادر کرده و خبرنگاران موظف شدهاند پیش از نشر برخی گزارشها با مقامهای طالبان هماهنگی کنند. این محدودیتها فضای رسانهای افغانستان را به شدت بسته و کنترلشده ساخته است.
بسیاری از خبرنگاران معتقدند طالبان اساساً به مفهوم رسانه آزاد باور ندارند. نگاه طالبان به رسانه بیشتر امنیتی و تبلیغاتی است؛ یعنی رسانه باید در خدمت تثبیت حکومت باشد، نه نظارت بر قدرت یا بازتاب مشکلات جامعه. به همین دلیل، فعالیت مستقل خبرنگاری همواره با سوءظن و فشار همراه بوده است.
نتیجه این سیاستها، مهاجرت گسترده خبرنگاران و تعطیلی دهها رسانه در افغانستان بوده است. بسیاری از روزنامهنگاران باتجربه کشور اکنون در تبعید زندگی میکنند و رسانههای باقیمانده نیز زیر سایه سانسور شدید فعالیت دارند. این وضعیت دسترسی مردم به اطلاعات آزاد و مستقل را به شدت محدود کرده است.
موج تازه بازداشت خبرنگاران نشان میدهد که فضای رسانهای افغانستان وارد مرحله دشوارتری شده است. اگر طالبان حتی خبرنگاران رسانههای نسبتاً همسو و محتاط را نیز بازداشت کنند، این پیام روشن به دیگر رسانهها داده میشود که هیچ حاشیه امنی برای فعالیت حرفهای وجود ندارد. ادامه این روند میتواند آخرین بقایای آزادی رسانهها در افغانستان را نیز از میان ببرد.
