شفقنا افغانستان- رشد سریع شهرها در افغانستان به یکی از مهمترین چالشهای توسعهای این کشور تبدیل شده است. سازمان اسکان بشر ملل متحد (UN-Habitat) با اشاره به گسترش شتابان شهرها، تأکید کرده است که توسعه شهری بدون برنامهریزی دقیق میتواند مشکلات موجود در زمینه مسکن، خدمات عمومی، حملونقل، آب و فاضلاب را تشدید کند. نمونهای از این تغییرات، شهر محمودراقی، مرکز ولایت کاپیسا است که طبق اعلام این نهاد طی ۲۱ سال چهار برابر بزرگتر شده است.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ این تحول نشان میدهد که شهرهای افغانستان با سرعتی بیشتر از ظرفیت مدیریتی و زیرساختی خود در حال گسترش هستند؛ روندی که اگر مدیریت نشود، میتواند به افزایش فقر شهری، گسترش سکونتگاههای غیررسمی و کاهش کیفیت زندگی شهروندان منجر شود.
شتاب شهرنشینی در افغانستان؛ پدیدهای تازه اما پرچالش
افغانستان برای دههها کشوری عمدتاً روستایی بوده است، اما جنگهای طولانی، مهاجرتهای داخلی، بازگشت مهاجران و تغییرات اقتصادی باعث شده است شهرها به مقصد اصلی جمعیت تبدیل شوند.
گزارشهای UN-Habitat نشان میدهد که آینده افغانستان بهشدت با روند شهرنشینی گره خورده است و مدیریت این انتقال جمعیتی نیازمند دادههای دقیق، برنامهریزی شهری و سرمایهگذاری در زیرساختها است.
بانک جهانی نیز پیشتر اعلام کرده بود که رشد جمعیت شهری افغانستان از سریعترین نرخها در منطقه بوده و گسترش مناطق شهری در برخی دورهها حتی سریعتر از رشد جمعیت شهری اتفاق افتاده است؛ موضوعی که نشاندهنده گسترش پراکنده و کمبرنامه شهرها است.
محمودراقی؛ نمونهای از تغییر چهره شهرهای کوچک افغانستان
رشد چهار برابری شهر محمودراقی در کمتر از دو دهه، تنها یک تحول جمعیتی نیست بلکه نشانهای از تغییر الگوی سکونت در افغانستان است.
شهرهای کوچک و مراکز ولایات که پیشتر ظرفیت محدودی داشتند، اکنون با افزایش جمعیت، نیازمند خدمات گستردهتر هستند؛ از شبکه آب و برق گرفته تا راههای شهری، سیستم فاضلاب، مراکز درمانی، مدارس و فرصتهای اقتصادی.
اما بسیاری از این شهرها بدون داشتن طرحهای جامع شهری توسعه یافتهاند و همین مسئله باعث شده است رشد فیزیکی شهرها از توسعه زیرساختها پیشی بگیرد.
چالشهای اصلی شهرنشینی در افغانستان
۱. کمبود زیرساختهای شهری
یکی از بزرگترین مشکلات شهرهای افغانستان، فاصله میان رشد جمعیت و ظرفیت خدمات شهری است.
بسیاری از مناطق شهری با مشکلاتی مانند:
کمبود آب آشامیدنی سالم، ضعف شبکه فاضلاب، نبود سیستم حملونقل عمومی کارآمد،کمبود فضای سبز و ضعف مدیریت زبالهها روبرو هستند.
UN-Habitat تأکید کرده است که بخش بزرگی از جمعیت شهری افغانستان در مناطق غیررسمی زندگی میکنند که دسترسی محدودی به خدمات اساسی دارند.
۲. بحران مسکن و گسترش سکونتگاههای غیررسمی
افزایش جمعیت شهری، تقاضا برای مسکن را بالا برده است، اما نبود برنامههای گسترده مسکن شهری باعث شده بسیاری از خانوادهها به مناطق حاشیهای و غیررسمی روی بیاورند.
این مناطق معمولاً با مشکلاتی مانند:
مالکیت نامشخص زمین، نبود خدمات عمومی، آسیبپذیری در برابر سیلاب و حوادث طبیعی و تراکم بالای جمعیت مواجه هستند.
۳. مهاجرت داخلی و فشار بر شهرها
جنگ، ناامنی، خشکسالی و مشکلات اقتصادی باعث شده شمار زیادی از مردم از مناطق روستایی به شهرها مهاجرت کنند.
همچنین بازگشت مهاجران افغان از کشورهای همسایه در سالهای اخیر فشار بیشتری بر بازار کار، مسکن و خدمات شهری وارد کرده است.
۴. ضعف مدیریت شهری
رشد شهر بدون مدیریت قوی، باعث ایجاد مشکلات پیچیده میشود.
مدیریت شهری نیازمند:
طرحهای توسعه بلندمدت، سیستم اطلاعات شهری دقیق، قوانین روشن برای ساختوساز و سرمایهگذاری پایدار است.
اما افغانستان با کمبود منابع مالی، ضعف ظرفیتهای فنی و مشکلات مدیریتی روبهرو است.
پیامدهای ادامه شهرنشینی بدون برنامه
ادامه روند کنونی میتواند پیامدهای گستردهای داشته باشد:
افزایش فقر شهری
وقتی شهرها فرصتهای اقتصادی کافی ایجاد نکنند، مهاجرت به شهرها میتواند به افزایش بیکاری و فقر منجر شود.
فشار بر منابع طبیعی
افزایش جمعیت شهری، مصرف آب و انرژی را بالا میبرد. بحران آب کابل نمونهای از این فشار فزاینده است که کارشناسان آن را نتیجه ترکیبی از رشد جمعیت، تغییرات اقلیمی و ضعف مدیریت منابع میدانند.
افزایش نابرابری اجتماعی
رشد نامتوازن شهرها میتواند شکاف میان مناطق برخوردار و محروم را بیشتر کند.
چالشهای شهری؛ چرا طالبان بحران را تشدید میکنند؟
نابودی نهادهای فنی و تخصصی
پس از بازپس گیری قدرت در اوت ۲۰۲۱، طالبان وزارت شهرسازی را منحل کردند و جای آن را به «اداره کل امور شهری» در وزارت امور داخله سپردند، نهادی بدون صلاحیت فنی. بیش از ۸۰٪ مهندسان شهرساز، برنامهریزان و متخصصان زیرساختی افغان مجبور به مهاجرت شدند.
عدم وجود هرگونه طرح جامع شهری
هیچ شهری در افغانستان امروز دارای طرح جامع بهروز نیست. تصمیمگیریهای ساختوساز بر اساس سلیقهٔ فرماندهان محلی یا ولایتداران طالبان صورت میگیرد نه بر اساس استانداردهای مهندسی یا نیازهای جمعیتی.
کاهش کمکهای توسعهای و فروپاشی بودجه شهری
به دلیل سیاستهای ایدئولوژیک طالبان بهویژه ممنوعیتهای جنسیتی بیش از ۷۰٪ کمکهای بینالمللی مستقیم به شهرداریها قطع شده است. شهرداری کابل در سال ۲۰۲۴ تنها ۱۲٪ از بودجهٔ عملیاتی خود را دریافت کرد.
گسترش بیرویه سکونتگاههای غیررسمی
بدون نظارت زمینهای دولتی، فضاهای سبز و حتی کنارههای رودخانهها به مسکن غیرقانونی تبدیل شدهاند. در کابل بیش از ۳۰۰ محله خودساخته وجود دارد که فاقد سیستم فاضلاب، آبرسانی و خدمات اورژانسی هستند.
فرصتهای شهرنشینی برای افغانستان
با وجود مشکلات، شهرنشینی تنها یک تهدید نیست بلکه میتواند فرصتی برای توسعه اقتصادی باشد.
شهرهای برنامهریزیشده میتوانند:
فرصتهای شغلی بیشتری ایجاد کنند، دسترسی به آموزش و خدمات درمانی را افزایش دهند و زمینه رشد تجارت و سرمایهگذاری را فراهم کنند.
اما استفاده از این فرصت نیازمند سیاستگذاری درست و سرمایهگذاری هدفمند است.
چه باید کرد؟
برای مدیریت آینده شهرهای افغانستان، کارشناسان بر چند محور تأکید دارند:
تدوین طرحهای جامع شهری برای مراکز ولایات، سرمایهگذاری در آب، انرژی و حملونقل، توسعه مسکن ارزانقیمت، جلوگیری از ساختوساز بیرویه، تقویت ظرفیت شهرداریها و استفاده از دادههای دقیق برای تصمیمگیری.
و در آخر
رشد چهار برابری محمودراقی تنها یک نمونه از تغییر سریع سیمای شهری افغانستان است. این تحول نشان میدهد که شهرهای افغانستان وارد مرحلهای تازه از رشد شدهاند؛ مرحلهای که اگر با برنامهریزی همراه نشود، میتواند بحرانهای تازهای ایجاد کند.
هشدار سازمان ملل درباره ضرورت توسعه شهری هوشمند در واقع زنگ خطری برای آینده شهرهای افغانستان است؛ زیرا مدیریت نکردن این روند، هزینههای اجتماعی و اقتصادی سنگینی برای نسلهای آینده خواهد داشت.
این در حالیست که شهرنشینی در افغانستان اجتنابناپذیر است، اما تفاوت میان فرصت و بحران، به نحوه مدیریت این تغییر بستگی دارد. اگر سرمایهگذاری و برنامهریزی شهری تقویت نشود، رشد شهرها به جای موتور توسعه، میتواند به عامل افزایش مشکلات اجتماعی تبدیل شود.
