شفقنا افغانستان- روز جهانی بشردوستانه امسال در حالی فرا میرسد که افغانستان همچنان یکی از بزرگترین بحرانهای انسانی جهان را تجربه میکند؛ بحرانی که بر اساس برآورد دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا)، حدود ۲۱.۹ میلیون نفر، معادل نزدیک به نیمی از جمعیت این کشور، را در سال ۲۰۲۶ به کمکهای بشردوستانه نیازمند کرده است.
به گزارش شفقنا افغانستان، روز جهانی بشردوستانه همهساله در ۱۹ آگست در سراسر جهان گرامی داشته میشود. این روز یادآور کارکنان بشردوستانهای است که برای رساندن کمکهای انسانی به مردم درگیر بحران و نیازمند، جان خود را به خطر میاندازند و در دشوارترین شرایط به ارائه خدمات بشردوستانه ادامه میدهند.
در افغانستان اما این روز برای بسیاری از کارکنان نهادهای کمکرسان بینالمللی، بیشتر یادآور خطرات و دشواریهایی است که آنان هنگام رساندن کمک به مردم با آن روبهرو هستند. گزارش تازه دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد نشان میدهد که افغانستان همچنان درگیر یک بحران انسانی گسترده است و نیازهای مردم این کشور فراتر از ظرفیت موجود برای پاسخگویی بشردوستانه است.
پس از آگست ۲۰۲۱ که طالبان در افغانستان به قدرت رسیدند، بحران انسانی در این کشور وارد مرحله تازهای شد و بسیاری از نهادهای کمکرسان خارجی بارها نسبت به وضعیت بشری در افغانستان هشدار دادهاند.
خشکسالی، سیلابهای ویرانگر، آوارگی، شیوع بیماریها و بازگشت گسترده مهاجران از کشورهای همسایه از عواملی هستند که بر شدت بحران انسانی در افغانستان افزودهاند. اوچا گفته است که در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۱.۹ میلیون نفر در افغانستان به کمکهای بشردوستانه نیاز خواهند داشت.
ضعف مدیریت طالبان در مهار بحران انسانی و اعمال محدودیت بر کارکنان نهادهای بشردوستانه
مهار بحران انسانی برای طالبان بیشتر یک عنوان ناشناخته در پنج سال گذشته باقی مانده و این گروه عملاً در مهار آن ناکام ماندهاند؛ بهگونهای که وابستگی مردم افغانستان به کمکهای بشردوستانه همچنان گسترده است و زندگی میلیونها نفر به این کمکها وابسته مانده است.
شدت بحران غذایی به جایی رسیده که بر اساس گزارشهای منتشرشده، برخی خانوادهها برای مقابله با ناامنی غذایی، رژیم غذایی خود را به نان و چای محدود کردهاند و شماری از بزرگسالان نیز وعدههای غذایی خود را حذف میکنند تا کودکانشان غذا داشته باشند.
از سوی دیگر، کاهش حضور زنان در بازار کار و محدودیت بر فعالیت کارکنان زن در نهادهای بشردوستانه نیز یکی از موانع مهم در ارائه کمکها و مهار بحران کنونی توصیف شده است.
سازمان جهانی کار در گزارشی که امروز سهشنبه 27 اسد منتشر کرد، گفته است مشارکت زنان در بازار کار افغانستان به ۵.۱ درصد کاهش یافته است؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۶.۵ درصد بود. این نهاد گفته است محدودیتهای اعمالشده بر زنان، در کنار فشارهای گسترده اقتصادی، از عوامل اصلی کاهش مشارکت آنان در بازار کار است.
این وضعیت در بخش بشردوستانه نیز پیامدهای جدی دارد؛ زیرا محدودیت بر حضور زنان در نهادهای کمکرسان، دسترسی کارکنان بشردوستانه به زنان و دختران نیازمند را دشوارتر کرده و روند ارائه خدمات به آنان را با مشکل مواجه ساخته است.
در کنار این، طالبان پس از به قدرت رسیدن زنان را از بسیاری از عرصههای اجتماعی حذف کردند و بسیاری از سازمانها این روند را حذف نظاممند زنان از سوی طالبان توصیف کردهاند. حتی زنانی که در بخشهای صحی و نهادهای بشردوستانه فعالیت داشتند نیز با محدودیتهای بیشتری روبهرو شدند.
طالبان در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲ با صدور نامهای به سازمانهای غیردولتی داخلی و بینالمللی، دستور ممنوعیت کار زنان در این نهادها را صادر کردند. سازمان ملل متحد این تصمیم را محکوم کرد و هشدار داد که چنین محدودیتی میتواند ارائه کمکهای بشردوستانه را با مشکل مواجه کند.
محدودیتهای طالبان بر کارکنان زن تنها یک محدودیت شغلی نیست؛ بلکه در کشوری که میلیونها زن و کودک به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند، دسترسی نهادهای کمکرسان به بخش بزرگی از جامعه را نیز دشوار میکند. سازمان ملل و نهادهای بشردوستانه بارها تأکید کردهاند که حضور کارکنان زن برای دسترسی به زنان و دختران نیازمند و ارائه خدمات به آنان ضروری است.
از این رو، کاهش نیروی انسانی برای رساندن کمکهای بشردوستانه به مردم افغانستان، بحران موجود را پیچیدهتر کرده و دسترسی نهادهای کمکرسان به بخش بزرگی از جامعه، بهویژه زنان و دختران، را دشوارتر ساخته است.
کاهش کمکهای بینالمللی و عمیقتر شدن شکاف میان نیازهای مردم و ظرفیت کمکرسانی
اما بحران انسانی افغانستان تنها به محدودیتهای داخلی و موانع ایجادشده در مسیر فعالیت نهادهای بشردوستانه محدود نمیشود؛ کاهش منابع مالی و کمکهای بینالمللی نیز فاصله میان نیازهای مردم و توانایی نهادهای کمکرسان برای پاسخگویی به این نیازها را بیشتر کرده است.
اوچا برای پاسخ بشردوستانه افغانستان در سال ۲۰۲۶ به ۱.۷۱ میلیارد دلار نیاز اعلام کرده است؛ رقمی که نسبت به درخواست سال گذشته، حدود ۲۹ درصد کاهش یافته است. با وجود کاهش این درخواست، میلیونها نفر همچنان نیازمند کمک هستند.
بر اساس برنامه بشردوستانه سال ۲۰۲۶، از میان ۲۱.۹ میلیون نفری که به کمک نیاز دارند، برنامهریزی شده است که حدود ۱۷.۵ میلیون نفر هدف دریافت کمک قرار گیرند؛ این فاصله نشان میدهد که همه افراد نیازمند الزاماً در پوشش کامل برنامههای بشردوستانه قرار نمیگیرند.
کمبود بودجه در حالی ادامه دارد که بحرانهای متعدد، از ناامنی غذایی و خشکسالی گرفته تا بازگشت گسترده مهاجران و فشارهای اقتصادی، نیازهای مردم افغانستان را افزایش داده است. گزارشهای بشردوستانه نیز نسبت به کاهش منابع لازم برای حمایت از زنان، کودکان و خانوادههای آسیبپذیر هشدار دادهاند.
کاهش کمکهای خارجی همچنین میتواند بخشهایی مانند خدمات صحی، تغذیه، آب و بهداشت و حمایت از خانوادههای آسیبپذیر را تحت فشار بیشتری قرار دهد؛ بخشهایی که میلیونها افغان برای دسترسی به آنها همچنان به حمایت نهادهای بشردوستانه وابستهاند.
در چنین شرایطی، نهادهای بشردوستانه با یک دوگانگی جدی روبهرو هستند؛ از یک سو شمار نیازمندان همچنان در سطح بسیار بالایی قرار دارد و از سوی دیگر، منابع مالی و ظرفیت عملیاتی برای پاسخگویی به این نیازها کاهش یافته است.
بحرانی که تنها با کمکهای بشردوستانه مهار نمیشود
با وجود آنکه کمکهای بشردوستانه در سالهای اخیر توانسته است از تشدید بیشتر وضعیت میلیونها افغان جلوگیری کند، اما ادامه این وضعیت نمیتواند راهحل پایدار بحران افغانستان باشد.
افغانستان برای کاهش وابستگی مردم به کمکهای بشردوستانه، به ایجاد فرصتهای شغلی، تقویت اقتصاد، دسترسی گسترده به خدمات صحی و آموزشی و ایجاد زمینه مشارکت همه اقشار جامعه در فعالیتهای اقتصادی نیاز دارد.
در همین حال، محدودیتهای اعمالشده بر زنان و کارکنان زن، علاوه بر پیامدهای اجتماعی و اقتصادی، فعالیت نهادهای بشردوستانه را نیز دشوار کرده است. کاهش مشارکت زنان در بازار کار افغانستان به ۵.۱ درصد، نشانهای از گستردگی این حذف اقتصادی است.
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، افغانستان همچنان با مجموعهای از بحرانهای اقتصادی، اجتماعی، اقلیمی و بشردوستانه روبهرو است؛ بحرانهایی که همزمان با کاهش منابع بینالمللی، فشار بیشتری بر مردم وارد میکنند.
با این حال، پشت این آمار و ارقام، مسئولیتی نیز وجود دارد که نمیتوان آن را نادیده گرفت. طالبان در پنج سال گذشته با سیاستهای محدودکننده خود، بخش بزرگی از جامعه افغانستان را از کار، آموزش و مشارکت اجتماعی کنار زده و با ایجاد محدودیت بر فعالیت نهادهای کمکرسان، مسیر مقابله با بحران را دشوارتر کردهاند. افغانستان امروز تنها با خشکسالی، فقر و کمبود کمکهای خارجی دستوپنجه نرم نمیکند؛ بلکه با پیامدهای سیاستهایی روبهرو است که به جای کاهش رنج مردم، دامنه آن را گستردهتر کرده است.
از این منظر، ادامه وابستگی میلیونها افغان به کمکهای بشردوستانه را نمیتوان صرفاً نتیجه حوادث طبیعی یا کاهش کمکهای خارجی دانست؛ بلکه سیاستهای داخلی و محدودیتهای اعمالشده از سوی طالبان نیز در تشدید این وضعیت نقش داشتهاند. مردمی که طی پنج سال گذشته با فقر، بیکاری، گرسنگی و بحرانهای پیدرپی روبهرو بودهاند، همچنان هزینه این وضعیت را میپردازند.
روز جهانی بشردوستانه امسال، در حالی فرصتی برای قدردانی از کارکنانی است که در دشوارترین شرایط به کمکرسانی ادامه میدهند که برای میلیونها افغان، پایان این بحران هنوز دور از دسترس به نظر میرسد؛ بحرانی که دیگر تنها با ارسال کمکهای اضطراری حل نخواهد شد و نیازمند تغییرات اساسی در شرایط اقتصادی و اجتماعی افغانستان است.
