شفقنا افغانستان- برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) در افغانستان اخیراً از اجرای موفقیت‌آمیز یک طرح گسترده بهداشتی در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ (از ماه اپریل تا جون) خبر داد.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ بر اساس این گزارش، حدود ۱۷۹ هزار و ۸۴۵ نفر در سراسر کشور تحت غربالگری بیماری سل (Tuberculosis) قرار گرفته‌اند. این اقدام که در چارچوب پروژه‌های حمایتی «صندوق جهانی» (Global Fund) اجرا شده، با هدف فراهم‌سازی دسترسی عادلانه به خدمات شناسایی فعال موارد بیماری، تشخیص دقیق و درمان جامع طراحی شده است. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که پایداری این دستاوردها در گرو حل ریشه‌ای چالش‌های ساختاری و اقتصادی در نظام سلامت کشور است.
جزئیات عملیات غربالگری و نقش نهادهای بین‌المللی
آمار منتشرشده توسط UNDP نشان‌دهنده یک تلاش متمرکز و هدفمند برای شناسایی موارد پنهان بیماری سل در میان جمعیت‌های آسیب‌پذیر است. رویکرد «شناسایی فعال» (Active Case Finding) به این معناست که تیم‌های بهداشتی به جای انتظار برای مراجعه بیماران به کلینیک‌ها، به صورت میدانی و در سطح جوامع محلی به جست‌وجو و آزمایش افراد می‌پردازند. این استراتژی در کشورهایی که سیستم ارجاع پزشکی ضعیف است، حیاتی محسوب می‌شود. صندوق جهانی با تأمین مالی و پشتیبانی فنی، نقش ستون فقرات این مداخلات را ایفا کرده و امکان ارائه درمان رایگان و جامع را برای هزاران نفر فراهم ساخته است.
سل: بیماری خاموش و تهدیدی پنهان در بستر فقر و سوءتغذیه
بیماری سل یک عفونت باکتریایی است که عمدتاً ریه‌ها را درگیر می‌کند و از طریق ذرات معلق در هوا (هنگام سرفه، عطسه یا صحبت کردن فرد مبتلا) به شدت واگیردار است. در افغانستان، این بیماری تنها یک چالش پزشکی نیست، بلکه یک بحران اجتماعی-اقتصادی است. فقر گسترده، سوءتغذیه مزمن، ازدحام جمعیت در سکونتگاه‌های غیررسمی و کمبود آگاهی بهداشتی، سیستم ایمنی بدن را تضعیف کرده و محیط را برای تکثیر باکتری سل مساعد می‌سازد. تحقیقات نشان می‌دهد که افراد دچار سوءتغذیه تا چندین برابر بیشتر در معرض ابتلا به سل فعال و شکل‌های مقاوم به درمان این بیماری قرار دارند. بنابراین، هرگونه تلاش برای ریشه‌کنی سل بدون پرداختن همزمان به امنیت غذایی و کاهش فقر، محکوم به شکست نسبی است.
چالش‌های سیستم بهداشتی و وابستگی به کمک‌های خارجی
اگرچه غربالگری ۱۸۰ هزار نفر دستاوردی قابل تقدیر است، اما این آمار تنها بخش کوچکی از نیاز واقعی جمعیت چند ده میلیونی افغانستان را پوشش می‌دهد. نظام بهداشتی کشور سال‌هاست که با چالش‌های عمیقی از جمله کمبود نیروی متخصص پزشکی (به‌ویژه پس از موج مهاجرت کادر درمان)، فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی و وابستگی شدید به بودجه‌های کمک‌های خارجی دست‌وپنج نرم می‌کند. هرگونه نوسان در تأمین مالی نهادهای بین‌المللی یا تغییر در اولویت‌های کمک‌های بشردوستانه جهانی، می‌تواند زنجیره تأمین داروهای ضدسل را قطع کرده و دستاوردهای به‌دست‌آمده را به سرعت از بین ببرد.
اهمیت تشخیص زودهنگام و پیشگیری از شیوع گسترده
تشخیص زودهنگام و آغاز به‌موقع درمان، کلید طلایی کنترل بیماری سل است. وقتی درمان به تأخیر می‌افتد، نه تنها احتمال مرگ‌ومیر بیمار افزایش می‌یابد بلکه دوره واگیردار بودن بیماری نیز طولانی‌تر شده و خطر انتقال آن به اعضای خانواده و جامعه بیشتر می‌شود. علاوه بر این، درمان ناقص یا دیرهنگام، یکی از عوامل اصلی ایجاد «سل مقاوم به دارو» (MDR-TB) است که درمان آن بسیار پرهزینه‌تر، طولانی‌تر و با عوارض جانبی شدیدتری همراه است. بنابراین، تداوم برنامه‌های غربالگری و تضمین دسترسی بدون مانع به داروها، یک ضرورت فوری برای جلوگیری از یک فاجعه بهداشتی تمام‌عیار است.
این در حالیست که آمار غربالگری ۱۸۰ هزار نفر، اگرچه نشان‌دهنده حیاتی بودن نقش نهادهای بین‌المللی در پر کردن خلاءهای سیستم درمانی افغانستان است، اما وابستگی مطلق کشور به کمک‌های خارجی برای مبارزه با بیماری‌های واگیردار، یک آسیب‌پذیری استراتژیک و بلندمدت محسوب می‌شود.
برای تبدیل این مداخلات مقطعی به یک دستاورد پایدار، ضروری است که سیاست‌گذاری‌های بهداشتی از رویکرد «درمان‌محورِ وابسته به دونر» به سمت «تقویت زیرساخت‌های بومی، ادغام خدمات سل در مراقبت‌های اولیه بهداشتی و مقابله ریشه‌ای با فقر و سوءتغذیه» تغییر مسیر دهد؛ در غیر این صورت، با هرگونه کاهش بودجه جهانی، موج جدیدی از شیوع این بیماری خاموش، جان آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه را تهدید خواهد کرد.
