توحید؛ از باور ذهنی تا سبک زندگی؛ درس امام حسن عسکری(ع) برای عبور از نفرت و دشمنی

شفقنا افغانستان- استاد وحیدی در نوشتاری با عنوان« توحید؛ از یک باور ذهنی تا شیوه‌ای برای زیستن به بهانه میلاد امام حسن عسکری(ع)» این گونه آورده است:

می‌توان از آن حضرت نه فقط به‌عنوان امامی که بخش مهمی از عمر خود را در محاصره و محدودیت حکومت عباسی گذراند، بلکه به‌عنوان انسانی سخن گفت که حضورش، حتی در زندان، می‌توانست مناسبات خصمانه را دگرگون کند.اما پیش از پرداختن به این سیره، شاید لازم باشد یک گام به عقب برگردیم و درباره مفهومی سخن بگوییم که در مرکز همه تعالیم توحیدی قرار دارد: توحید.توحید؛ فقط یک گزاره درباره خدا نیست«توحید» مصدر باب تفعیل از ریشه «وحد» است و در کاربرد لغوی و کلامی، به معنای یگانه دانستن و یکتا شمردن است. از این جهت، نباید معنای دستوریِ «توحید» را با «شدن» یکی گرفت؛ اما ساخت فعلی این واژه می‌تواند ما را به یک تأمل مهم برساند: توحید، اگر در زندگی انسان تحقق پیدا نکند، صرفاً یک گزاره ذهنی باقی می‌ماند.توحید فقط این نیست که بگوییم جهان یک خالق و پروردگار دارد. توحید باید در نحوه نگاه ما به جهان، انسان‌ها و روابط میان آنها نیز خود را نشان دهد.اگر خداوند واحد است، اگر ربوبیت نهایی عالم از آنِ اوست و اگر همه انسان‌ها در برابر یک حقیقت مطلق قرار دارند، پس توحید باید بتواند دل، عقل و جان انسان را از پراکندگی به سوی وحدت بکشاند.البته این سخن به معنای نفی کثرت نیست.جهان الهی، جهانی یک‌رنگ و یک‌شکل نیست. انسان‌ها متفاوت‌اند؛ فرهنگ‌ها، زبان‌ها، آیین‌ها، سلیقه‌ها و شیوه‌های زندگی متفاوت‌اند. این کثرت، فی‌نفسه دشمن توحید نیست.چه زیباست آن تعبیر فروغی بسطامی:با صد هزار جلوه برون آمدی که من
با صد هزار دیده تماشا کنم تو رااین بیت به‌خوبی می‌تواند دریچه‌ای برای فهم نسبت وحدت و کثرت باشد: یکی بودن حقیقت، لزوماً به معنای یکی شدن همه جلوه‌ها نیست.مسئله از جایی آغاز می‌شود که کثرت‌ها به جای آنکه در یک افق بزرگ‌تر با یکدیگر زندگی کنند، به تقابل، نفرت، حذف و دشمنی تبدیل شوند؛ وقتی «دیگری» دیگر یک انسان نیست، بلکه به دشمنی تبدیل می‌شود که باید تحقیر یا حذف شود.در چنین شرایطی، انسان به جای آنکه کثرت را در افق وحدت ببیند، وحدت را بهانه‌ای برای جنگیدن با کثرت قرار می‌دهد.توحید، اما دعوت به دیدن آن حقیقت واحدی است که می‌تواند انسان‌های متفاوت را، بدون از میان بردن تفاوت‌هایشان، در یک افق مشترک قرار دهد؛ افقی که در آن خداوند، ربّ همه است: رحمان، رحیم، علیم، خبیر و قادر متعال.امام حسن عسکری(ع)؛ توحید در مقام عملشاید یکی از زیباترین نمونه‌های این معنا را بتوان در داستانی از دوران زندان امام حسن عسکری(ع) دید.در الارشاد شیخ مفید نقل شده است که گروهی از عباسیان نزد «صالح بن وصیف»، که مسئول نگهداری امام بود، رفتند و از او خواستند بر امام سخت بگیرد و عرصه را بر ایشان تنگ کند.صالح در پاسخ گفت: من دو نفر از بدترین افرادی را که می‌شناختم بر او گماشتم تا مراقبش باشند؛ اما این دو نفر چنان تحت تأثیر او قرار گرفته‌اند که به نماز و روزه و عبادت روی آورده‌اند.آن دو زندانبان را احضار کردند و از آنان پرسیدند: چرا بر حسن عسکری سخت نمی‌گیرید؟پاسخ آنان شگفت‌انگیز بود: با مردی که روزها روزه است و شب‌ها به عبادت می‌گذراند و جز به عبادت خدا مشغول نیست، چه کنیم؟ وقتی به او نگاه می‌کنیم، چنان تحت تأثیر عظمت و هیبت او قرار می‌گیریم که اختیار خود را از دست می‌دهیم.این روایت را می‌توان فقط یک گزارش تاریخی درباره عبادت امام دانست؛ اما می‌توان در آن معنای عمیق‌تری نیز دید.دو نفر با مأموریت دشمنی و آزار وارد زندان شدند؛ اما مواجهه با امام، رابطه آنها را تغییر داد.قرار بود زندان، محل تقابل باشد؛ اما حضور امام، تقابل را به تأمل تبدیل کرد.قرار بود خشونت، خشونت تولید کند؛ اما امام با خشونت پاسخ نداد.قرار بود «دیگری» در برابر او به دشمن تبدیل شود؛ اما آن دو زندانبان، در مواجهه با حقیقتی که در رفتار امام می‌دیدند، خود دگرگون شدند.اینجاست که می‌توان از توحید به‌عنوان یک حقیقتِ زیسته سخن گفت.موحد فقط کسی نیست که درباره خدای واحد سخن می‌گوید؛ بلکه کسی است که در زندگی خود، نشانه‌های آن وحدت را آشکار می‌کند: در رفتار، در اخلاق، در مواجهه با مخالف، در کنترل خشم، در پرهیز از تحقیر دیگران و در توانایی تبدیل کردن رابطه خصمانه به رابطه انسانی.توحید، نفی دیگری نیستاگر قرار باشد توحید را به معنای حذف همه تفاوت‌ها بفهمیم، آنگاه از توحید چیزی جز یکسان‌سازی باقی نمی‌ماند؛ در حالی که جهان، خود، سرشار از کثرت و تفاوت است.

مسئله این نیست که همه مثل هم باشند.مسئله این است که متفاوت باشیم، اما دشمن یکدیگر نشویم.اختلاف داشتن، طبیعی است؛ اما دشمن‌سازی یک انتخاب است.کثرت طبیعی است؛ اما کینه‌سازی طبیعی نیست.نقد کردن ممکن است؛ اما تحقیر و نفرت‌پراکنی ضرورتی ندارد.از این منظر، هر اختلافی «شرک» نیست؛ اما می‌توان گفت تلاش آگاهانه برای شکستن پیوندهای انسانی، دامن زدن به نفرت و تبدیل تفاوت‌ها به دشمنی، با روح توحید ناسازگار است.زیرا توحید می‌خواهد انسان را از پراکندگی به سوی وحدت بازگرداند؛ نه اینکه او را در هزاران مرز نفرت‌آلود محبوس کند.خدا را چگونه در زندگی خود حاضر می‌کنیم؟شاید یکی از مهم‌ترین پرسش‌های توحیدی همین باشد:اگر می‌گوییم خداوند رحمان و رحیم است، این رحمت در رفتار ما با دیگری کجا دیده می‌شود؟اگر می‌گوییم خداوند علیم و حکیم است، سهم ما از دانایی و حکمت در برخورد با مخالف چیست؟اگر می‌گوییم خداوند واحد است، این وحدت چگونه در شیوه مواجهه ما با انسان‌های متفاوت خود را نشان می‌دهد؟و اگر تمام شب و روز از توحید سخن بگوییم، اما حاصل حضور ما در جهان، افزایش کینه و دشمنی و شکاف میان انسان‌ها باشد، باید از خود بپرسیم: توحید در کجای زندگی ما تحقق یافته است؟امام حسن عسکری(ع) در زندان، خطابه‌ای برای زندانبانان خود نخواند؛ آنها را با خشونت مجبور نکرد؛ با نفرت پاسخ نفرت نداد.او چنان زیست که دیگری در برابر او تغییر کرد.شاید این یکی از عمیق‌ترین معناهای «دعوت به توحید» باشد:خدا را فقط با زبان معرفی نکنیم؛
چنان زندگی کنیم که دیگری در مواجهه با ما، چیزی از رحمت، آرامش، کرامت و حقیقت او را ببیند.در چنین نگاهی، توحید دیگر صرفاً یک گزاره درباره ساختار هستی نیست؛ شیوه‌ای برای بودن در جهان است.و شاید بتوان گفت یکی از بزرگ‌ترین درس‌های امام حسن عسکری(ع) همین است:گاهی بهترین راهِ دعوت انسان‌ها به حقیقت، این نیست که با آنان درباره حقیقت بجنگیم؛ بلکه آن است که حقیقت را چنان زندگی کنیم که در ما دیده شود.میلاد آن امام بزرگ، میلاد انسانی است که حتی در زندان نیز نتوانستند او را در منطق زندان و دشمنی محصور کنند؛ زیرا کسی که در افق توحید زندگی می‌کند، می‌تواند در بسته‌ترین زندان‌ها نیز راهی به سوی آزادیِ انسان‌ها باز کند.

اشتراک این مقاله

آخرین اخبار