ازبکستان و ضرورت تغییر نگاه به ساخت سدهای آبی در آسیای مرکزی

کارشناسان با اشاره به کاهش حجم یخچال‌های طبیعی در کوه‌های «تیان‌شان» غربی، تصریح می‌کنند که اگر ازبکستان نمی‌خواهد در آینده دچار مسئله کم‌آبی شود، باید ضمن تغییر مواضع از ساخت سد در تاجیکستان و قرقیزستان حمایت کند.

به گزارش شفقنا افغانستان، چندی پیش کمیته دولتی حفاظت از طبعیت ازبکستان به قرقیزستان و تاجیکستان پیشنهاد داد تا از کوه‌های یخی عکسبرداری هوایی مشترکی صورت بگیرد تا اطلاعات دقیق‌تری در مورد اندازه‌، حجم‌ و سرعت ذوب کوه‌های یخی به دست بیاورند.

در این خصوص «محمدجان خاجایف» کارشناس این کمیته اعلام کرد که 3 کشور مذکور باید همکاری نزدیکی داشته باشند تا در مورد وضعیت جوی کوه‌های یخی پیش‌بینی دقیق‌تری را انجام دهند.

با اینکه موضوع کوه‌های یخی در این اواخر به شکل فعالی مورد طرح قرار گرفته است، باید گفت که اظهارات نماینده کمیته‌ مذکور در خصوص حفاظت از طبیعت ازبکستان، از نگاه موضع ازبک‌ها نسبت به ساخت نیروگاه‌های آبی در تاجیکستان، جالب به نظر می‌رسد.

به نقل از فارس،همواره موضع ازبکستان در خصوص این موضوع سخت بوده است به طوریکه این کشور سعی می‌کرد تا از ساخت نیروگاه‌های آبی جلوگیری کند و حتی بدون توافق تاجیکستان این کشور را از نظر حمل‌ونقل مسدود کرد تا جریان ساخت نیروگاه برق- آبی آغاز شده را که شبیه نیروگاه آبی «راغون» است، به تأخیر اندازد.

حال در این مقاله ما بررسی می‌کنیم که چرا اظهارات محمدجان خاجایف را می‌توان به عنوان نشانه‌هایی از تغییر موضع‌گیری ازبکستان نسبت به ساختن نیروگاه‌های برق- آبی در تاجیکستان برشمرد.

* ضرورت تغییر نگاه «تاشکند» به مسئله آب

اولا، اگر بخواهیم به طور کوتاه نظر دولت ازبکستان را نسبت به استفاده‌ از منابع آبی ذکر کنیم، باید عنوان کرد که از نگاه مقامات «تاشکند»، آب هدیه‌ خداوند است و باید بدون مانع و آزاد از کوه‌ها به دره‌ها جریان داشته باشد.

البته در این موضع نگاه یک‌جانبه اقتصادی ازبکستان دیده می‌شود و تاشکند برحق خود جهت استفاده از آب تأکید می‌کند و می‌خواهد تا قرقیزستان و تاجیکستان به ثروتی که از خاک آنها می‌گذرد، بی‌تفاوت باشند و برای بهره‌گیری از آن حقی نداشته باشند.

ثانیا، قبل از اظهارات خاجایف، کارشناسان امور یخچال‌های طبیعی ازبک برای این کشور واقعیت‌های نامطلوبی را بازگو کردند که عبارتند از افزایش درجه حرارت حدود 1.5 درجه‌ای، افزایش رطوبت هوا و کاهش یخچال‌های طبیعی در کوه‌های «تیان‌شان» غربی به 23 درصد است.

کمیته‌ دولتی محافظت از طبیعت ازبکستان پیش‌بینی می‌کند که برای سال 2020 مساحت کوه‌های یخی مذکور حدود 30 درصد نسبت به سال 1980 کاهش یابد و برای سال 2050 افت جریان آب «آمودریا» به مقدار 15-10 درصد انتظار می‌رود که کاهش اینچنینی منابع آبی، ضربه‌ای سنگین را به اقتصاد ازبکستان وارد می‎سازد.

ثالثا، پیشنهاد داده شد تا در مورد وضعیت کوه‌های یخی در خاک تاجیکستان و ازبکستان تحقیقات مشترکی انجام شود و این به آن معناست که کارشناسان یخچال‌های طبیعی ازبک می‌خواهند از تمام اوضاع باخبر شوند.

در این خصوص برخی کارشناسان تصریح می‌کنند که اوضاع کوه‌های یخی در تاجیکستان اسفناک است زیرا آنها دارند ذوب می‌شوند و حجم‌ یخچال‌های طبیعی به طور قابل‌ملاحظه‌ای کاهش می‌یابد.

حال می‌بینیم که در این خصوص دیدگاه‌های ازبکستان مورد تجدید ارزیابی قرار گرفتند و آب دیگر نه به عنوان «هدیه» بلکه به عنوان منبعی محدود تلقی می‌شود که میزان آن باید زودتر و دقیق‌تر مشخص شود.

با توجه به آنکه این مسئله در سطح کمیته‌ دولتی محافظت از طبیعت ازبکستان مطرح می‎شود، می‌توان گمان کرد که در تاشکند پیش‌بینی‌های اقتصادی مورد تجدید نظر قرار می‌گیرند و آب در این پیش‌بینی‌ها به یکی از عوامل کلیدی تبدیل می‌شود.

* تبدیل ازبکستان از دشمن سرسخت ساخت سد به جانبداری باوفا

تغییرات جدید در دیدگاه‌های تاشکند نسبت به منابع آبی بخصوص در رویکرد اصلی این کشور برای تبدیل شدن ازبکستان در آینده از دشمنی سرسخت به طرفدار ساختن نیروگاه‎‌های آبی و مخازن‌ سد در تاجیسکتان بر استدلالی قوی متکی می‌باشد.

زیرا در حالی که آب منبعی کلیدی می‌باشد، کوه‌های یخی در حال ذوب شدن می‌باشد و باید روش دیگری را برای حفظ و تأمین آب در مناطق بالادست رودهای آمودریا و سیر دریا پیدا کرد که چاره آن در این وضعیت می‌تواند فقط ساخت سد باشد.

برای اینکه به نقش مخازن‌ سدها پی برد، باید آنها را با حجم کوه‌های یخی مقایسه کرد. در تاجیکستان تقریبا 500 کیلومتر مکعب کوه یخی وجود دارد که اگر آن را به عنوان منابع آبی در نظر بگیریم، به اندازه‌ 470 کیلومتر مکعب آب می‌شود.

این اندازه‌ آب در کوه‌های یخی، جریان پیوسته آب در کل سال را در تمام رودهای تاجیکستان (که حجم سالانه آب آنها 52.7 کیلومتر مکعب است) در طی تقریبا 9 سال تأمین می‌کند.

همچنین این اندازه‎ آب با مصرف کردن 12 کیلومتر مکعب آب در سال برای تاجیکستان، برای مصرف 39 سال در این کشور کافی خواهد بود.

علاوه براین، در تاجیکستان ذخائر آب در دریاچه‌ها از جمله دریاچه‌ معروف «ساریز» به اندازه‌ 46.3 کیلومتر مکعب و همچنین ذخایر آب در مخازن سدهای این کشور حدود 15.1 کیلومتر مکعب است.

در نتیجه، در مخازن سدهای طبیعی تاجیکستان 9.8 درصد و در مخازن‌ سدهای مصنوعی 3.2 درصد از حجم کلی آب‌ها در کوه‌های یخی این کشور ذخیره می‌شود که در مجموع ظرفیت ذخیره حدود 13 درصد از حجم کلی آب‌ کوه‌های یخی را دارا می‌باشند که البته باید اذعان کرد: این میزان رقم کمی هم نیست.

از طرف دیگر، با به اتمام رساندن ساختن نیروگاه برق- آبی «راغون» و مخزن سد آن که حجم نگهداری 13.8 کیلومتر مکعب آب را خواهد داشت، سهم مخازن‌ مصنوعی تا 6.1 درصد از حجم آب در کوه‌های یخی افزایش می‌یابد ضمن آنکه سهم مجموع آب‌های ذخیره شده در سدهای طبیعی و مصنوعی تاجیکستان به حدود 15.9 درصد از حجم کلی آب‌ کوه‌های یخی کشور ارتقاء می‌یابد.

بدین ترتیب در حالی که ذخایر آب در کوه‌های یخی کاهش می‌یابند، ساخت مخازن‌ سدهای جدید که بتوانند آب یخ‌ها و بارش را جمع‌آوری کنند، تنها راه برای حفظ ذخایر آبی در راستای تأمین نیاز به آب می‌باشد.

طبق ارزیابی مرکز «تاجیک‌گیپراودحاز»، در این کشور میزان بارندگی به اندازه‌ 13.1 کیلومتر مکعب در سال می‌باشد و با توجه به اینکه بخش عمده‌ای از بارش‌ها در مناطق کوهستانی (در ارتفاعات بین 3200-1200 متر از سطح دریا) و در بخش نسبتا کوچکی از کشور فرو می‌ریزد، حفظ بخش زیادی از این حجم بارش در مخازن‌ سدها ممکن به نظر می‌رسد.

در این رابطه کارشناسان تأکید می‌کنند که باید چنین مخازن‌ سدهایی را ساخت تا حجم کلی آب‌های ذخیره شده در پشت آنها تقریبا به 273 کیلومتر مکعب برسد (این میزان 58 درصد از حجم آب در کوه‌های یخی تاجیکستان را تشکیل می‌دهد) که این امر باعث می‎شود تا بتوان هر 7-6 سال خشک را بدون کاهش اندازه‌ مصرف آب، گذراند.  

در سال‌هایی که حجم آب زیاد باشد، بخشی از آن باید در مخازن‌ سد ذخیره شود و در سال‌های خشک این آب ذخیره شده، باید در جهت مصرف و تأمین جریان رودخانه‌ها استفاده شود که هم مناطق پایین‌دست تاجیکستان و هم ازبکستان را تأمین می‌سازد.

به نظر کارشناسان، آب را باید خارج از مناطق یخی و برفی اندوخت زیرا ذخایر کوه‌های یخی در طی قرن‌ها اندوخته می‌شوند و با توجه به واقعیت کمبود بارش در آنجا، باید در مناطقی که میزان بارندگی زیاد است، آب را ذخیره کرد.

* ضرورت برنامه‌ریزی بلندمدت برای مصرف آب

شرایط فعلی، داشتن برنامه‌ریزی بلندمدت برای هر 10 سال، توازن در میزان مصرف آب و نزول بارش‌ها، برنامه‌ریزی مصرف منابع آبی و ساخت ابزارهای تنظیم جریان آب و مخازن‌ سد را می‌طلبد.

برای حل این مسئله باید اطلاعات دقیقی نسبت به تمام حوزه‌های سیستم مدیریت آب تاجیکستان داشت مخصوصا باید حجم میزان بارندگی سالانه را روشن و منطقه‌بندی کرد.

همچنین ضروری است از نظر فنی حجم ممکن مخازن‌ سدهایی را که می‎توان در کشور ساخت و حجم آبی که به رودها و کانال‌ها داده‌ می‌شود، حساب نمود.

در این رابطه کارشناسان تصریح می‌کنند: اگر ازبکستان نمی‌خواهد دچار کمبود آب شود، باید با تمام توان خود در کار ساخت سدها مشارکت داشته باشد و قاعدتا باید از نگرش قبلی خود به آب به عنوان «هدیه» دست بردارد زیرا ازبکستان بجز این مسیر چاره‌ دیگری ندارد.

روشن است که در این زمینه برای آب باید هزینه پرداخت شود حداقل در قالب پرداخت‌های ضروری در قالب هر متر مکعب استفاده‌ شده‌ از آب به بنیادی بین‌دولتی که در جهت ساخت و سرویس مخازن‌ سدها مصرف شود.

تحلیلگران بر این باورند که در هر صورت، کشورهای منطقه ناچار هستند سازمان بین‌دولتی منطقه‌ای مشترکی در جهت مدیریت منابع آبی تشکیل دهند و تمام کشورهای منطقه‌ باید دستورات آن را اجرا کنند چراکه بدون این اقدامات، نمی‌توان مشکلات حاد مربوط به منابع آبی را حل نمود.

به عقیده کارشناسان، اگر قزاقستان، قرقیزستان و افغانستان نیز به فهرست ذخیره‌کنندگان و مصرف‌کنندگان کنترل‌شده‌ منابع آبی ضمیمه شوند، در آینده‌ نزدیک می‌توان سیستم منطقه‌ای ذخیره و استفاده‌ از منابع آبی را تشکیل داد که می‌تواند راه‌حلی در مقابل کاهش حجم کوه‌های یخی و مشکلات آبی منطقه باشد.

انتهای پیام

www.afghanistan.shafaqna.com