شفقنا افغانستان-پاکستان یکی از پیچیدهترین کشورهای جهان است؛ نخستین و آخرین کشور هستهای مسلمان، برخوردار از تواناییهای نظامی بیبدیل، درگیر تنشهای پایانناپذیر سنت و مدرنیته و مستعدترین جغرافیا برای رویش و پرورش افراطی ترین گرایشهای ایدئولوژیکی.
از این منظر پاکستان جغرافیای جمع اضداد است؛ در جوار پرمداراترین چشم اندازهای تاریخی، رادیکال ترین نگرشهای سیاسی و مذهبی را نیز در دامن پرورده است؛ در کنار اهتمام و تقلای نیم قرنه برای تحقق دموکراسی، انحصارگراترین و اقتدارگرا ترین نظام های سیاسی را نیز تجربه کرده است.
وجوه گوناگون جمهوری اسلامی در پاکستان
سودای چند گانگی، خود آیینی در کنار خدا آیینی و مواجهه با پدیدههای متعارض، جزو سرشت تاریخی سرزمین اقبال است؛ تنش سنت و مدرنیته بدون تحقق کامل و شکست تام هیچ یک، همواره بخشی از ظرفیتهای درخور توجه این کشور را به معروض تحلیل و فرسایش قرار داده است.
به رغم چالشهای چند سرچشمه های و مجادلات چند بعدی که پاکستان برای منطقه و جهان آفریده است، هیچگاه هشدار جدی و تهدید قابل تامل از سوی جامعه بین المللی که سببساز انزوای کامل آن باشد، دریافت نکرده است؛ این امر نشان از قدرت کنشگری بازیگران و پویایی دیپلماسی در رفتار اسلام آباد در سیاست خارجی است.
آمیختگی سه عامل هویت، مذهب و دموکراسی
از زمان شکل گیری کشوری به نام پاکستان تا اکنون، سه عامل، مذهب، هویت و دموکراسی با هم گره خورده اند؛ هر کدام از این عوامل سه گانه دارای ماهیت، وجوه و ویژگیهای منحصر به فردی است که مفصل بندی تحولات پاکستان، به دور از درک آن امکان ناپذیر مینماید.
اسلام همواره نقش هویت بخش و نقطه عزیمت تحرکات و راهبردهای سیاست ورزان پاکستان بوده است؛ ایدئولوژی اسلامی همچنان منبع مشروعیتبخش به هر دو جریان حاکم و اپوزیسیون در طول حیات سیاسی پاکستان به شمار می رود. تحرک اجتماعی، اعتراضات سیاسی و چانه زنی در تکیه بر سریر قدرت نیز همواره از مجرای اسلام در پاکستان تحقق یافته است.
تفاوت دیدگاه اقبال و جناح در دولت سازی
هرچند که در نحوه نگاه به اسلام و اهتمام به منابع دینی در میان اندیشمندان و کارگزاران مسلمان پاکستان دیدگاه واحدی وجود نداشته است. «علامه اقبال» بیشتر نگرش اسلامی سازی تمامی واحدهای اجتماعی را در سر میپروراند، در حالیکه «قائد اعظم» که از او با عنوان بنیانگذار این کشور یاد میشود، نگاه سکولار به سیاست و رهبری سیاسی کشور داشت.
دموکراسی نیز از همان آوانِ جدایی این بخش از جزیره بزرگ هند، به عنوان اصل جدا ناپذیر مورد اهتمام دولت مردان به ویژه «محمد علی» جناح بوده است. در اولین قانون اساسی پاکستان به اسلام و دموکراسی هر دو تاکید شده بود. هم نشینی اسلام و دموکراسی به مثابه پذیرش حاکمیت مردم در کنار حاکمیت خدا تلقی می شود. این که دولت مردان بتوانند به درستی میان این دو جمع نمایند و پیوند مناسب برقرار نمایند امری بود که گذر زمان آن را به اثبات رساند. هویت که خود یکی از مثلث شکل گیری پاکستان بود، در پرتو دو اصل دیگر، اسلام و دموکراسی معنی پیدا می کرد. از این رو هر پاکستانی فردی دموکرات ولی مسلمان بود.
طیف بندی تجارب جمهوری
برای عملی کردن اسلام و مهندسی دولت اسلامی سه الگوی برجسته در پاکستان و رابطه آن با هویت ملی تجربه شده است. مدل دموکراسی هدایت شده «ایوب خان»؛ مدل سوسیالیسم اسلامی پوپولیسیتی ذوالفقار «علی بوتو» و مدل اقتدارگرایی اسلامی «ضیا الحق». ایوب خان بر این باور بود که مدل دموکراسی ویست منیستر نمی تواند برای جامعه ی اسلامی پاکستان قابل اجرا باشد. برای همین وی با گسترده کردن حوزه اختیارات خویش، نوعی نظام به نام مردمی و در واقع انحصارگرا- را روی کار آورد. نحوه عملکرد ایوب و مداخله گسترده او در حوزه های دینی، مردم و عالمان دینی را در مقابل وی قرار داد.
موجی از نابسامانیها که سبب سقوط ایوب گردید، ذوالفقار بوتو را به قدرت رسانید. بوتو رویکرد سوسیالیستی به اسلام و حکومت داشت. به رغم تلاش او برای اسلامی سازی ابعاد حکومتش، شورش ها و اعتراضات گسترده علمای تندرو را نتوانست خاموش سازد. جنگ «بنگلادش» و شکست ناسیونالیسم در سال 1971 و بحران اقتصادی و سپس اعتراض رهبران دینی و عوام فریبانه خواندن شعارهای اسلام سوسیالیستی، وی را از قدرت خلع کرد. امواج نارضایتی و اعتراضات سیاسی- ضیاء الحق- یکی از اقتدارگرا ترین بازیگران سیاسی و نظامی در تاریخ پاکستان را به قدرت رسانید.
در چنین تاریخ پر اختناق به لحاظ سیاسی و اجتماعی است که رابطه میان پاکستان و آمریکا شیب جدیدی به خود می گیرد. آن چه آمریکا را به داشتن رابطه با پاکستان وا می دارد، مقابله با گسترش نفوذ کمونیسم شوروی در جهان است. روسها در آن زمان در افغانستان بودند و بخشی قابل توجهی از مجاهدین نیز در پشاور پاکستان حضور داشتند. در این زمان پاکستان، برای ایالات متحده آمریکا از ظرفیت اثربخشی قابل تاملی برخوردار بود. به رغم این که در دوران ضیاء الحق، بساط دموکراسی به طور کامل از پاکستان جمع گردید و احزاب سیاسی تعطیل و هرگونه فعالیت سیاسی ممنوع قرار داده شد، با این وصف اما، ایالات متحده آمریکا از پاکستان به غایی ترین شکل ممکن حمایت می کرد.
همپیمانی آمریکا و پاکستان
پس از شکست شوروی از افغانستان نیز این ارتباط استراتژیک از میان نرفت. به نظر میرسد آن چه آمریکا را در برابر پاکستان متعهد نگه می دارد، نه ارزشهای دمکراتیکی است که همواره در پاکستان با چالشها و تهدیدهای جدی مواجه است، بلکه همسویی و همگامی تام و تمام اسلام آباد در راستای اهداف استراتژیک آمریکا در منطقه است.
پاکستان به مثابه عقبه ی استراتژیک آمریکا در جهان اسلام عمل میکند. به بیان بهتر ایالات متحده آمریکا برای تاثیرگذاری و چانه زنی در جهان اسلام نیاز به کشوری دارد که هم دارای قدرت نظامی لازم باشد و هم به لحاظ ایدئولوژیک تاثیرات لازم را در جهان اسلام داشته باشد. نه ترکیه؛ نه عربستان، نه ایران و نه مصر هیچ کدام دارای این چنین ظرفیتی برای آمریکا نیستند.
برای همین از دست دادن پاکستان و جایگزین کردن آن با هند، اگر از سویی میتواند پاکستان را به سمت قدرت بدیل دیگری چون چین و روسیه بکشاند، پشتوانه ایدئولوژیک قدرتمندی را در جهان اسلام از آن جدا خواهد کرد. اگر برای آمریکا، هند حتی بتواند به لحاظ قدرت اتمی و سیاسی در منطقه شرق آسیا بدیلی برای پاکستان باشد، در حوزه ایدئولوژیک، کناره گیری از پاکستان، صدمات جبران ناپذیری برای واشنگتن به همراه خواهد داشت.
چنین بحثی به ویژه با عطف به گفتمان فوکویاما، که پس از کمونیست اسلام را بدیلی برای رقابت های ایدئولوژیک و سیاسی مطرح کرده است؛ اهمیت بیشتری می یابد. پاکستان همچنین ظرفیت لازم برای تیوریزه کردن سنت ها و قرائت های دینی رایج در جهان اسلام را دارد و از این رهگذر نیز گاه میتواند در تعامل خود با آمریکا از آن بهره برداری نماید.
به نظر می رسد، بیش از آنکه برای آمریکا موضوع دموکراسی و برای پاکستان ایدئولوژی مهم پنداشته شود، منافع استراتژیک و ظرفیتهای فراوانی که از رهگذر این همسانی به آنان میرسد، جالب تر و جاذب تر و در هم پیمانی این دو قدرت جهانی و منطقه ای موثر تر است.
از سوی دیگر، پاکستان نیز به خوبی درک کرده است که به جز ایالات متحده آمریکا، هیچ کشوری دیگری در منطقه و جهان قادر نیست به احتیاجات اقتصادی و همگونی های سیاسی اش پاسخ درخور ارایه کند. چین کشور درحال رشدی به لحاظ اقتصادی است، اما کمتر حاضر است ریسک های همنوایی با پاکستان را همچون آمریکا بپردازد، ضمن این که رشد چین به باور بسیاری از کارشناسان حبابی است و نمی تواند به این زودی ها، با رشد نهادینه شده اقتصادی آمریکا برابری نماید.
اجمال سخن اینکه درک ماهیت سیاست خارجی پاکستان، بدون درک ساختارهای سیاسی، تجربیات تاریخی و وجوه نظامهای سیاسی تجربه شده در این کشور ناممکن مینماید؛ امری که در تحلیل و بررسی کنشِ کارگزاران سیاسی پاکستان به ویژه بازیگران سیاست خارجی بسیار درخور توجه است. پاکستان کشور پیچیده به لحاظ تجربیات تاریخی، چند وجهی به لحاظ ساختارهای حکومتی و چند سرچشمهای به لحاظ قرائتهای جمهوری خواهی است. همگونی آن با آمریکا و تداوم سیاست واشنگتن گرایی نیز وابسته به درک دقیق همین ساختارها است.
انتهای پیام