حقابه نمک سار خواف، دق پترگان و هیرمند بین افغانستان و ایران

شفقناافغانستان- مذاکرات آب هیرمند، نمک سار خواف و دق پترگان یکی از محورهای اصلی گفتگوهای استراتژیک میان ایران و افغانستان به شمار می رود که در ماه رمضان۱۳۹۶ آغاز یافت و قرار است دور دوم این مذاکرات در ماه جاری ادامه یابد.

به گزارش شفقناافغانستان، افغانستان کشوری کوهستانی، محاط به خشکی و تنها منابع آبی آن رودخانه هایی است که شاهرگ حیاتی کشور محسوب می شود. از سویی بیش از سه دهه جنگ و بی نظمی و نداشتن حاکمیت قوی و نبود دولتی مقتدر در افغانستان بسیاری از فعالیت ها و انجام پروژه های زیر ساخت های اساسی از جمله استفاده بهینه از آب های قابل استفاده و در دسترس را غیر ممکن ساخته و مردم از مزایا و ارزش های آن محروم مانده اند.

در این راستا اندک حرکت هایی که افتان و خیزان با وجود ناامنی ها صورت می گیرد به هیچ وجه تا مدت های مدیدی شرایط بهره برداری از پروژه های آبی و سدسازی و حتی سایر پروژه ها را برای مردم مساعد نمی سازد تا در این رابطه برای بهره برداران رود هیرمند (هلمند) موجب نگرانی بشود.

چنانچه از سالیان سال بدین سو بدون بحث های حقوقی حقابه ایران از هیرمند و قراردادها و موافقتنامه های رسمی در رابطه با نحوه استفاده از آب هیرمند، این آب همیشه مورد استفاده قرار داشته، اگرچه بعضا با توجه به شرایط سیاسی کوتاه مدت، موقتا محدود شده، اما اکثراً آزاد بوده و اگر مشکلی پیش آمده به شرایط اقلیمی و وضعیت کلی و منشاء آن ارتباط داشته که نیازمند طرح و برنامه و درایت مناسب است.

منافع ملی هر کشوری اقتضا می کند تا به هر نحوی از کشور صیانت شود و این که حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران در همایش بین المللی مقابله با گرد و غبار گفته است: “خشک شدن دریاچه هامون و گرد و غبار ناشی از آن نه تنها رنج مردم منطقه سیستان و بلوچستان بلکه رنج مردم افغانستان نیز خواهد بود” 

رییس جمهوری ایران افزود: “ما نمی توانیم در برابر آنچه محیط زیستمان را تخریب می کند بی تفاوت باشیم، احداث سدهای متعدد در افغانستان و سدها در کجکی و کمال خان، سلما و دیگر سدها و سدها در شمال و جنوب افغانستان بر استان خراسان و سیستان و بلوچستان ما تاثیرگذار است.” او گفت: «ما نمی توانیم بدون همکاری با کشورهای همسایه و منطقه و جهان در این معضل پیروز شویم. برای آن که بتوانیم با این معضل به خوبی مواجهه کنیم و خطرات این تهدید را مهار کنیم هم نیاز به برنامه ریزی داریم و هم نیاز به سرمایه گذاری داریم و هم نیازمند همکاری منطقه ای و بین المللی هستیم.” بنابراین اختلافات آبی و هیدروپلیتیک (سیاست آب) بین ایران و افغانستان تاثیر بسزایی بر امنیت مرزهای دو کشور خواهد داشت و می توان با رفع تناقض ها تقابل منافع ملی آبی را با درایت حل کرد تا به اظهارات و تذکرات این چنینی بعضی از نمایندگان و مسئولین دو کشور مواجه نشویم.

 متاسفانه رئیس جمهور ایران از احداث دهها سد که مانع ورود آبهای نمک سار خواف و دق پترگان به داخل افغانستان میشد سخنی به میان نیاورد و مشکلات زیست محیطی و قحطی های پی در پی که باعث مهاجرت مردم این مناطق شد را شاید اصلا رئیس جمهور ایران اطلاعی ندارد. 

منافع آبی هر کشوری برایش ارجح تر است تا خشکسالی و تغییرات زیست محیطی کشور های همسایه ، ایران طی این سالها با ایجاد بیش از سیصد سد باعث تغییرات زیست محیطی در نقاط مختلف کشورایران  شده است، حشک شدن دریاچه ارومیه، زاینده رود،باتلاق گاو خونی و موارد بی شمار دیگر. 

 بر اساس قراردادی که بین دوکشور منعقد شد، ایران با اعمارسدهای  متعدد آبهایی را که به طور مشترک باید در حوزه هیرمند سرازیر میشد را قطع نموده است،امروز چگونه مدعی تغییرات زیست محیطی برای تالاب بین المللی هامون میشود در صورتیکه خود ایران مقصر اصلی به خاطر اعمار بیش از ده سد ساخته شده در داخل کشورش برای این حوزه مشترک آبی می باشد و از سرازیر شدن آبهایش به داخل هیرمند جلوگیری نموده است. 

کشور افغانستان طی این سالها به خاطر ناامنی و به درازا کشیدن جنگهای داخلی  از امنیت مناسبی برخورد ار نبود تا شرایطی فراهم شود برای کنترل صحیح آبهای داخل کشور، متاسفانه با اعمار 3 سد در داخل افغانستان این چنین کشور همسایه بر آشفته می شود!

مشکلات زیست محیطی جنوب ایران، گردو غبار خوزستان، خشک شدن آب دریاچه ارومیه و … به خاطر سد سازیهای بی رویه در داخل ایران به وجود آمده است و نتیجه این سد سازیها در داخل خاک افغانستان نیز با مشکلات زیست محیطی و قحطی های پی در پی و مهاجرت ساکنین منطقه بوده است. 

در اینکه کشور افغانستان نا امنی و جنگ هست و شرایط برای ایجاد و اقامه دعوی فراهم نیست این زمینه را مساعد نمی نماید تا کشور همسایه یک جانبه قضاوت نموده و حکم صادر نماید ، در تمامی مصاحبه های مسئولین ایرانی وجود سه میلیون مهاجر که متاسفانه همیشه دو برابر آمار واقعی موجود برای بزرگنمایی ذکر می شود را به عنوان اهرام فشاری برای حکومت اشرف غنی استفاده نماید. طبق اداره ی آمار ایران در سال 1396بر اساس سرشماری خانه به خانه و گردآوری اطلاعات جمعیت کل اتباع خارجی ساکن در ایران حدود یک میلیون شصد هزار نفر ثبت شده است! این سه میلون را بر طبق کدام آمار همیشه مسئولین ایرانی ذکر می نمایند؟ 

استفاده و بهره برداری و مدیریت آب های داخل کشور حق طبیعی افغانستان می باشد و باید دولت افغانستان شرایطی را مهیا سازد تا به بهترین نحو مدیریت آبهای داخل کشور را در دست اجرا بگیرد، زیرا آب منابغ ملی و حیاتی برای افغانستان می باشد.

با ساختن سد می توانیم کشاورزی رامدیریت نموده و زمینهای بایر را آباد نمائیم کشاورزان برای فرار از فقر و ناامنی مجبور به کشت خشخاش نخواهند شد، می توانیم کشاورزان را تشویق به کشت های جایگزین مانند زعفران و سایر محصولات صادراتی در آمد زا که در حوزه افغانستان نتیجه ی خوبی تا کنون داشته اند نمائیم . 

با تولید برق در داخل کشور افغانستان می توانیم  به جای پرداخت بهای گزاف روشنایی به کشورهای ایران و ترکمنستان در داخل کشور به اعمار کارخانه ها و استفاده بهینه از منابع معدنی اقدام نمائیم  و در جهت رشد و شکوفایی کشور گام برداریم .

چندی پیش همایون همایون، معاون اول پارلمان (مجلس)  در این رابطه بیان داشت: “اظهارات مقام های ایرانی در مورد آب های افغانستان بی مورد است، آنها باید کوشش کنند قراردادها را مطالعه کنند. وی همچنان از ایران خواست نه فقط در مسایل آب ها، بلکه در مسایل امنیتی و فرهنگی افغانستان مداخله نکند.” همین طور رئیس مجلس به کمیسیون روابط بین المللی مجلس این وظیفه را محول نموئ تا قرارداد آب با ایران را از وزارت امور خارجه طلب و به تمام وکلا توزیع نمایدتا نقطه به نقطه خوانده شود و وکلا آگاهی داشته باشند.

عبیدالله بارکزی، عضو مجلس نمایندگان هم در این رابطه گفت: “افغانستان حق دارد در خاکش سد بسازد.” همچنین نصرالله صادقی زاده نیلی، عضو دیگر مجلس بر حل مسالمت آمیز آب های افغانستان با کشورهای همسایه تاکید کرد و گفت: “از حکومت تقاضا داریم موضوع آب های افغانستان را با احترام به حاکمیت ملی با کشورهای همسایه حل کند، فقط افغانستان نیست که با کشورهای همسایه سر موضوع آب مشکل دارد؛ بلکه کشورهای دیگر نیز چنین مشکلی دارند و یک راه حلی برایش پیدا کرده اند.” وی افزود: “ما بدون این که باهم درگیر شویم و بدون این که از الفاظ نادرست علیه همدیگر استفاده کنیم، امیدواریم حکومت افغانستان مسئولانه قدم بردارد و این موضوع را حل کند.”

این در حالی است که معاون سخنگوی رئیس جمهوری گفت: “حکومت افغانستان در چند سال گذشته نتوانسته از منابع کشور به خصوص آب ها بهره ببرد، اما اکنون برای این کار به گونه جدی اقدام کرده است.” نجیب الله آزاد گفت: “این حق ماست که باید از آب های کشور خود بهره ببریم، حکومت افغانستان حق دارد که از منابع خود برای منافع ملت خود استفاده کند و این از اولویت های ما است.”
حکومت وحدت ملی، کار بازسازی سد سلما در هرات را به پایان رسانده است و بازسازی سد کمال خان در نیمروز، ساخت سد کجکی در هلمند و سدهای بخش آباد در فراه را از همین تلاش ها می خواند. از سوی دیگر وزارت امور خارجه نیز با تأکید بر این که “افغانستان تعهد جدی بر تطبیق کامل توافق نامه آب هلمند با ایران دارد”، مطرح کرده که مدیریت منابع آب ها از اولویت های حکومت افغانستان است.

معین اداری وزارت امور خارجه در این راستا اظهار داشت : “حکومت وحدت ملی بیش از هر وقت دیگر متعهد به تحکیم و تقویت روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی با ایران در پرتو منافع ملی است و به همین دلیل جلسات و سفرهای متعددی از هر دو جانب صورت گرفته است.” نصیراحمد اندیشه افزود: “ما با ایران متعهد هستیم که روابط بین دو کشور بیشتر تحکیم و گسترش پیدا کند و از چیزهایی که به منافع مشترک هر دو کشور است، استفاده خوب و بهینه کنیم و این تعهدات در طول مذاکرات، همیشه به شکل واضح از طرف مقامات افغانستان به ایران گفته شده است.” وی ادامه داد:” درباره موضوع آب نیز، رئیس جمهور افغانستان تأکید کرده که ما بر تطبیق کامل و همه جانبه موافقت نامه آب هلمند متعهد هستیم و توفیق ما همین است که طرف افغانستان معاهده ای را که امضا کرده، به حیث یک عضو فعال جامعه بین المللی به آن پایبند است و ما به خاطر تطبیق کامل و همه جانبه این موافقت نامه تأکید داریم و متعهد هستیم و به همین اساس در مورد این موضوع ما موقف واضح و روشن داریم.” مذاکرات آب هیرمند، یکی از محورهای اصلی گفتگوهای استراتژیک میان ایران و افغانستان به شمار می رود که در ماه رمضان۱۳۹۶ آغاز یافت و قرار است دور دوم این مذاکرات در ماه جاری ادامه یابد و برگزار شود.

این در حالی است که به گفته وزیرآب و انرژی طبق قرار داد سالهای گذشته آب حوزه نمک سار خواف که وارد خاک افغانستان میشد، در کشور ایران با اعمار چندین سد به طور کامل از ورود به افغانستان جلوگیری نمودند ، به دلیل خشکسالی های متعدد مردم این مناطق در  داخل کشور با مشکلات عدیده ای مواجه و مجبور به مهاجرت  به دلیل قحطی و تغییرات زیستی و محیطی شدند . 

افغانستان و ایران چهار حوزه مشترک آبی دارند. وزیر آب و انرژی کشور گفت که ایران با ساخت بندها، مشکل بزرگی را برای حوزه‌های آبی مشترک بین دو کشور به وجود آورده است.  عثمانی افزود: «در حوزه هریرود در قسمتی که ما بالادست هستیم، تنها بند سلما را اعمار کردیم و دو بند دیگر نیز تحت کار است. در حالی که دوستان ما ده ها بند را اعمار کرده و هیچ آبی داخل حوزه هریرود [که بخشی از آن در داخل افغانستان است] نمی‌شود.»

براساسا اظهارات وزیر آب و انرژی ، ایران با ساخت بندهای آب مانع ورود آب حوزه نمک سار خواف به داخل افغانستان می‌شود، عثمانی افزود دق پترگان حوزه آبی دیگری است که قبلا آب آن در ولایت فراه وارد افغانستان می‌شد ولی ایران با ساخت بندها، مانع ورود آب می‌شود و این  حوزه آبی را در کنترول خود در آورده است.

قرار است افغانستان سه بند را در مسیر حوزه آبی هلمند بسازد. بندهای کمال‌خان، بند کجکی و بند دهله که قرار داد ساخت آن امضا شده است،براساس معاهده‌ای که بین ایران و افغانستان امضا شده، افغانستان می‌تواند به هر شکلی از آب دریای هلمند استفاده کند.

 عثمانی گفت که بندسازی‌های ایران در حوزه آبی هلمند سبب شده است تا تالاب هامون بخشکد،وزیر آب افغانستان خاطرنشان کرد که ساخت بندها در افغانستان مانع رسیدن آب به داخل ایران نخواهد شد و تنها مقدار کمی از آب در داخل افغانستان به مصرف خواهد رسید.