شفقنا افغانستان-روشنفکری از دیرباز از جمله مباحثی بوده است که همواره مورد بحث و کنکاش واقع شده است، بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی تعاریف مختلفی از این مفهوم داشته اند.
سید شفیق هدایتی، کارشناس علوم اجتماعی، فارغ التحصیل از دانشگاه فردوسی مشهد که فعلا در کشور نروژ زندگی می کند در گفتگو با خبرگزاری شفقنا افغانستان به طرح موضوع روشنفکری و تعاریف آن و همچنین اندیشه و دین در روشنفکری پرداخته است.
هدایتی : روشن فکری از زمانی که در دیار ما سکه رایج شد، مباحث فراوانی را در پی داشت؛ برخی چنان بر آن تاختند که گویی همه مشکلات عالم در آن جمع شده است؛ برخی نیز چنان شیفته آن شدند که گویی جامع همه زیبایی ها و جذابیت هاست.
برخی نیز مثل همیشه در برخورد با مسایل، عصای احتیاط را پیشه خویش ساختند. ابهام در این واژه، بیش تر از آن جا ناشی شده که بسیاری آن را بالذات، غیردینی، بلکه ضددینی و کالایی غربی پنداشته اند. ما در این نوشتار کوتاه، به دنبال پاسخ این پرسشیم که آیا روشن فکری، کالایی الحادی و غربی است و یا این که می توان آن را بومی سازی کرد و روشن فکر دینی و راستین داشت؟
مفهوم روشن فکر
واژه روشن فکر، در لغت به معنی کسی است که دارای فکری روشن است، با روشنایی ها اتصال دارد، واقعیت ها را درک می کند و فردی واقع بین است؛ یعنی تاریک بین نیست؛ بلکه نور دارد و تاریکی ها و جهالت ها را می زداید. بنابراین، این تعریف به همه افراد و اقشار مختلف جامعه که شرایط یاد شده را دارند، قابل اطلاق است؛ کسانی که ضمیری روشن دارند، واقع بین اند، قضایا و وقایع و حوادث روزگار را خوب و درست تحلیل می کنند و رخدادهای آینده را نیز با توجه به تحلیل های درست، پیش بینی می کنند؛ حوزویان، دانشگاهیان، فرنگ رفته ها، فرنگ نرفته ها، جوانان، بازاری ها، کارگرها و… می توانند روشن فکر باشند.
روشن فکران در اصطلاح رایج، کسانی هستند که دارای تحصیلات جدیداند و ترجیحا، بلکه حتما به فرنگ رفته اند. کسانی که کار اصلی شان کار فکری است؛ خوب فکر می کنند و از دیگران بهتر و بیش تر می فهمند. اما دین و مذهب را کهنه می پندارند و در نتیجه، آن را ناتوان از اداره جامعه می دانند. بیش تر به نظریه های – به اصطلاح – علمی دل خوش کرده و بدان متّکی اند و ملاک بحث های آن ها هم همین نظریه ها است و بر این باورند که دوران دین، سپری شده و بی خدا و دین هم می توان زیست. روشن فکران، در اساس، به ارزش های دینی و اخلاقی خود پایبند نیستند و آن را به تمسخر می گیرند و به آداب، رسوم و سنن غربی روی آورده اند و به طورکلی، به قابلیت ها و خلاقیت های نسل جوان کشور خود بدبین هستند و به دنبال یافتن هر چیز نواند. روشن فکر، به معنی غربی آن، هنوز نیز تاحدودی در جامعه ما سکه رایج است و افراد تحصیل کرده، به فرنگ رفته، کت و شلواری و کراواتی که کمی هم انگلیسی می دانند و ادای غربی ها را در می آورند…، روشن فکر شمرده می شوند؛ ولی باید گفت، روشن فکر دو نوع است: واقعی و غیر واقعی و هریک دارای اوصافی است.
ویژگی های روشن فکران
در این بخش، اوصاف هر دو گروه از روشن فکران – واقعی و غیرواقعی وابسته – را به صورت مقایسه ای بیان می کنیم:
مهم ترین شرط روشن فکری را می توان عقل و بصیرت دانست. هرگز کسی انسان کم عقل و یا از نظر عقلی نامتعادل و بی فکر و یا کوتاه فکر را روشن فکر نمی خواند. در واقع، چیز فهمی و اهل تأمل و تدبّر و عاقبت اندیشی و پایبندی به لوازم عقل و تقلید کورکورانه و بی دلیل از دیگران نکردن، از ابتدایی ترین شرط روشن فکر واقعی است. در عین حال، اینان به تقلیدِ برخاسته از روی برهان و منطق ملتزم اند؛ برخلاف به اصطلاح روشن فکرانی که چشم به دیار فرنگ دوخته و هر چیزی را چشم بسته و گوش بسته گرفته و با جان و دل پذیرا هستند که بهره ای جز از لفظ روشن فکری نبرده اند. اینان، تاریک بینانی اند که جز تقلید بوزینه وار، چیزی نمی دانند. نه تنها با خرافه ها و اندیشه های پوچ و باطل در ستیز نیستند، که به نوعی مروج خرافات از نوع فرنگی اند.
آزادی اندیشه
از دیگر شرایط روشن فکران واقعی، آزادی اندیشه است. درست اندیشی و از قید هواهای نفسانی رهایی یافتن و در قید و بند تعصبات گروهی و حزبی نبودن و چشم طمع به نشخوار دیگران نداشتن و نیز از قید هر نوع استعمار و استحماری رها شدن و استقلال در فکر و رأی و نظر داشتن و…، از ویژگی های و صفات روشن فکری واقعی است.
البته رهایی از جمود و انجماد فکری، تحجر و پرهیز از قشری نگری نیز از لوازم آزادی اندیشه است. بر خلاف روشن فکران تاریک بین که در قید و بند هوای نفسانی خویش گرفتارند و در پی یافتن آزادی به معنی مبتذل غربی آن و رهانیدن خویش از هر نوع فکر، عقیده و قید و بندی، در حوزه اندیشه اند.
تجزیه و تحلیل
روشن فکر واقعی اهل کتاب، درس، مدرسه و علم و دانش اند. به طورکلی، شغل اصلی روشن فکر، کار فکری است. دست کم تخصص و یا نیمه تخصصی در یکی از علوم دارد، به مسایل روز و کشور خویش آگاه است، قدرت تجزیه و تحلیل درست مسائل جاری را دارد، متکی به فرهنگ خویش و مطلع از آن است؛ بر خلاف، به اصطلاح روشن فکران وابسته ای که نه اعتقادی به تمدن و غنای فرهنگ ملی و یا دینی خویش دارند و نه مطلع از آنند؛ در تجزیه و تحلیل نیز پیش از این که از فکر خویش بهره جویند، به رادیوها و رسانه های غربی متکی اند.
ایمان و عقیده
داشتن ایمان و عقیده و پایبندی تا پای جان که به فرد، جهت، انگیزه و حرکت می دهد و وی را از آرمان های بلند بشری بهره مند می سازد، از دیگر شرایط روشن فکر واقعی است. در واقع، تعهد، روحیه مسئولیت پذیری، در بند جاه و مقام و مال و شکم نبودن، از ویژگی های یک روشن فکر متعهد و مؤمن است. ایمان، به فرد، جرئت، شهامت و انگیزه برای دفاع از عقیده خویش می دهد. یک روشن فکر واقعی، دست کم باید آن قدر شهامت داشته باشد که بدون کوچک ترین واهمه ای، به اهداف و آرمان بلند دینی و ملی خویش پایبند باشد و تا پای جان از آن دفاع کند. بر خلاف روشن فکر غیرواقعی و غیر اصیل که به تقلید از روشن فکر غربی، با هرگونه تقدسی مبارزه می کند؛ هرچند این تفدس، برخاسته از ایمان خالص و خردپسند و معقول باشد! خود نیز به هیچ عقیده ای مؤمن و متعهد نیست و طرفدار هر نسیم و بادی است که از مغرب زمین می وزد.
دین شناسی
سرانجام، روشن فکر واقعی، دین شناس است و درد دین دارد؛ یعنی در عمل به دین، ملتزم و پایبند است و در دل، بر این باور است که دین، گره گشای بسیاری از نابسامانی ها و مشکلات جامعه است. دین، قادر به اداره جامعه است و به این اعتقاد خویش باور تفصیلی و اذعان و یقین قلبی دارد. برخلاف روشن فکر غیراصیل که بر این باور است که دین، افیون توده هاست و باید میان دنیا و آخرت، سیاست و دیانت و دین و دنیا، مرز قائل شد و آن ها را از هم تفکیک کرد و اگر هم به مذهبی پایبند و معتقد است – که نیست – ایمان وی، تقلیدی و بوزینه وار است. در مقابل، روشن فکر واقعی، اعتقادهای خویش را نه از روی تقلید، که از روی اجتهاد و باور تفصیلی به دست آورده، معتقد به ارتباط تنگاتنگ دیانت و سیاست است. سیاست را بخش جدایی ناپذیر دیانت می داند و این دو را از هم تفکیک ناپذیر و تنها حاکمیت مشروع در زمین را حکومت خدا می داند؛ چرا که حاکم واقعی اوست.
خلاصه سخن
حاصل آن که ما بر این باوریم که هرچند روشن فکری، نخست، کالایی غربی بود و در زمین شوره زار مغرب زمین رشد کرد ـ مانند بسیاری از کالاهای دیگر؛ اما این کالا را می توان در زمین حاصلخیز دیگری غرس نمود و از آن محافظت و مراقبت کرد و آفت ها را از آن زدود و درختی پرثمر به بار آورد. هم چنین بر این باوریم که همان کالای غربی را می توان در زمین شوره زاری غرس کرد و بسان همان درختی بی ثمر، پژمرده و… بار آورد. روشن فکری نیز از همین مقولات است. روشن فکران وابسته ای که به تعبیر آل احمد،1 ادای غربی ها را در می آورند، لباس، کلاه و کفش فرنگی می پوشند، ریش می تراشند و کراوات می زنند و لفظ فرنگی به کار می برند، در هر مجالی از فرنگ مثال می زنند، سهل انگار نسبت به دین اند و متظاهر به بی دینی، به مسجد و معبد نمی روند؛ اگر هم به کلیسا می روند، برای ارگی است که در آن می نوازند، دارای مدرکی معتبر از فرنگ و یا… هستند؛ اینان انسان های لاابالی، لاقید، سهل انگار، بی درد، لامذهب، وابسته و… هستند که مستحق مذمت اند و از روشن فکری تنها اسم آن را به ارث برده اند و بویی از روشن فکری نبرده اند.
در عین حال، هستند روشن فکرانی که درد دین دارند، عاشق علم، فکر، قلم اند، مسایل را تجزیه و تحلیل می کنند، جلوتر از زمان حرکت می کنند، در هر علمی که وارد می شوند، سرآمد روزگارند؛ اگر عالم دینی اند، در فهم مسایل دینی، همراه با زمان پیش می روند. عالمان غیردینی نیز مسایل روز را خوب می فهمند و تجزیه و تحلیل می کنند؛ بنابراین، بسیاری از روحانیون، دانشگاهیان، فرهیختگان و حتی جوانان همین مرز و بوم، از جمله روشنفکرانند.
تهیه و تنظیم : سید شفیق هدایتی، کارشناس علوم اجتماعی
انتهای پیام