ازبکستان ۲۳ سال پس از استقلال

شفقنا افغانستان-بیست و سومین سالگرد استقلال ازبکستان امروز در حالی گرامی داشته می‌شود که در این مدت، سیاست‌های داخلی و خارجی این کشور با فراز و نشیب‌های زیادی مواجه بوده‌ است.

مقامات رسمی دولت ازبکستان سالگرد استقلال این کشور را بزرگترین رویداد در تاریخ نوین این جمهوری عنوان می‌کنند زیرا پس از 31 آگوست بود که ازبکستان به عنوان یکی از کشورهای مستقل جهان به سازمان ملل پیوست و وارد بسیاری دیگر از سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی شد.

** نگاهی گذرا به سابقه تاریخی ازبکستان

نگاه کوتاهی به سابقه تاریخی ازبکستان نشان می‌دهد که براساس اکتشافات باستان شناسان، سرزمین کنونی ازبکستان از گذشته‌های بسیار دور نیز محل سکونت انسان بوده و از آن زمان تاکنون تمدن‌ها و فرهنگ‌های متعدد و متفاوتی در آنجا وجود داشته است.

از گذشته‌های بسیار دور سرزمینی که اکنون ازبکستان نامیده می‌شود تا قرن ششم قبل از میلاد، اطلاعات دقیق و مستندی در دست نیست. در این قرن فرمانروایان هخامنشی بر این ناحیه حکومت می‌کردند و تا حمله اسکندر مقدونی به سال 329 قبل از میلاد این سرزمین در اختیار حکومت‌های ایرانی بود. در این سال اسکندر ازبکستان را تحت سلطه حکومت باکتریا درآورد.

در قرن اول میلادی امپراتوری کوشان ناحیه را تصرف کرد. در اواسط قرن ششم میلادی این کشور را به طور کامل فتح کردند و تا زمان ورود اعراب مسلمان بر آنجا حکم راندند.

با ورود اعراب مسلمان به منطقه در نیمه دوم قرن هفتم میلادی زمینه لازم برای تشکیل حکومت‌های اسلامی فراهم شد. اسماعیل سامانی در سال 873 م ماوراءالنهر و خوارزم را به تصرف خود در آورد و سلسله سامانیه را در بخارا پایه‌گذاری کرد.

در اواخر سده دهم میلادی قبایل سلجوق وارد ماوراءالنهر شدند و تا اوایل قرن میلادی سراسر محدوده فعلی ازبکستان را تسخیر کردند.

در اواسط همین قرن قراختاییان آنان را از حکومت به زیر افکندند ولی خود آنان با حمله مغول در 1219م از قدرت سرنگون شدند. اندکی بعد بابر بر ازبکستان مسلط شد و آنجا را فتح کرد اما ازبک‌ها از یک سو و حکومت شاه اسماعیل از سوی دیگر برای تصرف این سرزمین سال‌ها با بابر جنگیدند تا سرانجام خاندان شیبانی مجدداً حکومت ازبکها را برقرار کرد ولی با مرگ آخرین رهبر این خانواده حکومت متلاشی شد.

سپس روسها وارد میدان شدند. روسها به روشهای مختلف بویژه از طریق ارتباطات سیاسی و اقتصادی بر نفوذ خود در منطقه افزودند و آنگاه شهرها و مراکز مهم این سرزمین را تسخیر کردند.

آنان در سال 1865 م تاشکند و در سال 1868 م سمرقند را به تصرف خود درآوردند. هم زمان با تصرف سمرقند توسط روس ها خانات بخارا تحت الحمایگی روسیه را پذیرفتند.

سال بعد خانات خیوه همین گونه عمل کردند. با ضمیمه شدن خانات خوقند روسیه در سال 1876 م تسلط این کشور بر ناحیه کامل و ولایت ترکستان تشکیل شد که در سال 1886 م به سرزمین ترکستان تغییر نام یافت. پس از آن روسها به سرعت در منطقه نفوذ کردند و با ایجاد خطوط ارتباطی و ارائه خدمات مختلف ناحیه را کاملاً تحت کنترل خود در آوردند.

با پیروزی انقلاب کمونیستی در سال 1917 م نیروهای دولتی روسیه در شهر تاشکند مستقر شدند و یک سال بعد جمهوری خود مختار سوسیالیستی ترکستان تشکیل شد که محدوده آن همان اراضی ترکستان بود.

از این زمان تا سال 1924 م ترکستان محل درگیریهای گروه‌های مختلف بود و در سال مذکور با پیوستن کامل خانات آسیای مرکزی به حکومت سوسیالیستی شوروی طرح مرز بندی جمهوری‌های آسیای مرکزی بر اساس معیارهای قومی و زبانی به مرحله اجرا درآمد.

در نوامبر سال 1924م جمهوری خود مختار شوروی سوسیالیستی ازبک اعلام موجودیت کرد که جمهوری خود مختار تاجیکستان نیز ضمیمه آن بود. در سال 1929م تاجیکستان از ازبکستان جدا شد و در سال 1936 م با الحاق جمهوری خود مختار قراقالپاق و بخشی از ارضی قزاقستان به ازبکستان محدوده سیاسی فعلی ازبکستان تثبیت شد و این روند تا سال 1991 که مقارن با فروپاشی شوروی سابق بود ادامه داشت.

** فروپاشی شوروی و ورود ازبکستان به دوران استقلال

اگر چه اتحاد جماهیر شوروی سابق رسماً در 26 دسامبر 1991 منحل شد، اما چند ماه پیش از آن یعنی در 31 آگوست 1991، حاکمان محلی ازبکستان به پشتوانه حمایت مردمی، استقلال خود را از شوروی سابق اعلام کردند.

در همین راستا پارلمان ازبکستان در آخر ماه اگوست سال 1991 میلادی با تصویب سندی، استقلال این کشور را از شوروی سابق اعلام کرد، اما عمل و اجرای این مصوبه پارلمان، پس از گذشت حدود چهار ماه از اعلام فروپاشی اتحاد شوروی سابق به اجرا گذاشته شد.

تا آن زمان شورای عالی ازبکستان مقرراتی را در مورد پرچم ملی تدوین کرده و متن قانون اساسی جدید را جهت بررسی و ارائه نظرات مردم منتشر کرد.

در 29 دسامبر همان سال یک همه‌پرسی برگزار شد و در دسامبر 1992/ آذر 1371 مجلس عالی ازبکستان قانون اساسی جدید این کشور را به تصویب رسانید و بر پایه تصویب همین مجلس، اسلام کریم اف به عنوان رئیس‌جمهور بر مقام خود ابقا گردید.

“اسلام کریم‌اف” که از آن زمان تاکنون سمت ریاست جمهوری این کشور را بر عهده دارد، ضمن سخنرانی از طریق تلویزیون رسمی این کشور، اعلام استقلال را یک دستاورد مهم در راه شناخت ارزش های ملی عنوان کرد و افزود: تصمیم در مورد اعلام استقلال یک اقدام جدی و قاطع بود که مشکلات و آزمایش‌های سنگینی را در پی خواهد داشت و ملت ما در این زمینه عقب نشینی نخواهد کرد.

** اقتصاد ازبکستان

ازبکستان از دیدگاه اقتصادی یکی از جمهوری‌های مهم آسیای مرکزی است. این جمهوری در دوران حکومت اتحاد شوروی بزرگ‌ترین تولیدکنندۀ پنبه در آن کشور و سومین کشور تولیدکنندۀ پنبه در جهان بود.

ازبکستان اکنون به مقام پنجمین کشور تولیدکنندۀ پنبه در جهان تنزل یافته است. درۀ حاصل‌خیز فرغانه از مراکز کشت پنبه در ازبکستان است. در این کشور پس از پنبه، کشت برنج دارای اهمیت است.

از دیگر محصولات کشاورزی آن می‌توان گندم، جو، ذرت، کنجد، توتون، پیاز، سیب‌زمینی، سبزیجات و انواع میوه را نام برد.

ازبکستان از لحاظ منابع کانی غنی و مرتبط با سازندهای آذرین تیان‌شان میانی است. در بخارا و خیوه مقادیر قابل ملاحظه‌ای منابع گاز طبیعی وجود دارد. از جملۀ مواد معدنی ازبکستان می‌توان به گرافیت، اُزُکریت، گوگرد، کوارتز، سنگ آهک، گچ (ژیپس)، بنتونیت و بسیاری از مواد دیگر اشاره کرد.

ازبکستان از ذخایر طلای قابل ملاحظه‌ای برخوردار است. استخراج سالانه طلا در ازبکستان نزدیک به 70 تن تخمین زده شده است. در ازبکستان ذخایری از نقره، مس، سرب، روی و تنگستن نیز وجود دارد.

ساخت ماشین‌آلات کشاورزی، صنایع نساجی، فولاد، آهن، سیمان و شیمیایی از منابع مهم اقتصادی ازبکستان به‌شمار می‌آیند. ازبکستان دارای صنعت قالی‌بافی نیز هست.

نیروگاههای برق آبی در تولید انرژی جمهوری ازبکستان نقش مهمی دارند. یکی از نیروگاههای عمدۀ ازبکستان نیروگاه تاشکند است. شهر و استان تاشکند بزرگ‌ترین مرکز اقتصادی و صنعتی ازبکستان به شمار می‌رود.

همچنین طبق آمار رسمی، از آغاز استقلال ازبکستان تاکنون در این کشور چهار هزار و 200 کارخانه و شرکت‌ با مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی فعال شده‌اند. در این میان سهم سرمایه‌های وارد شده از شرکت های تولیدی و صنعتی آمریکا چشمگیر بوده و “جنرال موتورز”، تکزاکو” از جمله شرکت‌های معروف و سرمایه‌گذار در اجرای طرح های مشترک در ازبکستان عنوان می‌شوند.

در فهرست شرکت‌های خارجی همکار و سرمایه گذار در ازبکستان شرکت‌های بزرگ آلمان، ژاپن، کره جنوبی، روسیه، ترکیه و چین نیز به چشم می‌خورند.

از سوی دیگر، ازبکستان با اعلام استقلال خود از شوری سابق، نه تنها وارث مشکلات مشترک باقیمانده برای تمام جمهوریها مشترک المنافع از قبیل نزول کیفیت تولید محصولات، رشد تورم و غیره شد، بلکه هم چنین با مشکلات خاص خود از جمله اقتصاد تک محصولی، سطح پائین زندگی، وابستگی شدید به واردات فراورد‌های نفتی مواجه شده بود.

اکنون نیز بر اساس آمار بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول با درآمد سرانه‌ای حدود 1380 دلار، رده 134 و تولید ناخالص داخلی حدود 37 میلیارد دلار رده 81 را در سال 2012 به خود اختصاص داده که بیانگر عدم جایگاه مناسب اقتصادی این کشور در سطح بین‌المللی است.

گرچه نسبت به برخی از کشورهای همجوار خود از جمله قرقیزستان تاجیکستان از وضعیت مناسبتری برخوردار است، اما با توجه به منابع و ظرفیت‌های موجود در این کشور، به نظر می‌رسد که این جمهوری از نظر اقتصادی تا رسیدن به جایگاه واقعی خود راه زیادی در پیش رو دارد.

** تلاش مسلمان برای احیای هویت اسلامی پس از استقلال

پس از اعلام استقلال ازبکستان از شوروی سابق ملت ازبکستان برای احیای مجدد حاکمیت مستقل و بازیابی فرهنگ و هویت ملی و اسلامی خود کوشش‌های فراوانی بکار بستند اما در زمینه احیای هویت اسلامی در ازبکستان پس از استقلال، موانعی در پیش مردم این کشور مسلمان نشین آسیای مرکزی بوجود آمد که مهم‌ترین آن بزرگنمایی خطر افراط گرایی اسلامی در منطقه توسط بدخواهان اسلام، بویژه جهان غرب و نگرانی حاکمان جدید این کشور از این موضوع بود که منجر به اعمال دور جدیدی از فشارها بر ضد جامعه مسلمان این کشور پس از استقلال از شوروی سابق شد.

این در حالی بود که “اسلام کریم‌اف” رئیس جمهور این کشور در آغازین روزهای استقلال این جمهوری از شوروی سابق، خود را یک مسلمان واقعی دانست و توجه به اسلام و احکام اسلامی را یکی از اهداف دولت جدید این کشور بر شمرد.

با گذشت زمان مقام‌های ازبکستان با ابراز نگرانی نسبت به باز کردن فضای سیاسی ای کشور، اعلام کردند که این امر سبب ظهور گروه‌های اسلامی افراط‌گرا خواهد شد. در حالی که به نظر می‌رسد واقعیت برخلاف این مدعا باشد، زیرا فقدان کانال‌های ابراز نظر، سبب سر خوردگی بین مردم و دلیل عمده ظهور گروه‌های سیاسی زیر زمینی است.

این روند تاکنون ادامه داشته و به تدریج با گذشت 23 سال از استقلال ازبکستان از شوروی سابق منتقدان دولت به مخالفان دولت تبدیل شده اند که احزاب منحل شده “ارک”، “برلیک” و “حرکت اسلامی ازبکستان” از مهم‌ترین مخالفان دولت کریم‌اف هستند که کناره گیری یا برکناری کریم‌اف از قدرت را به عنوان مهمترین هدف خود اعلام کرده‌ و همین امر سبب نزدیکی گاه‌ و بیگاه رهبران تاشکند به روسیه و آمریکا شده تا از این طریق بتوانند با افراط‌گرایانی که به نظر می‌رسد از حمایت غرب برخوردارند، مقابله کنند.

اکنون نیز دولتمردان تاشکند به دلیل نگرانی از انجام هر نوع اقدام افرطی از سوی مخالفان، بویژه حرکت اسلامی ازبکستان که عمدتاً در افغانستان و بعضاً در پاکستان مستقر هستند، روز بروز تدابیر امنیتی را در مناطق مختلف کشور بخصوص در وادی فرغانه تشدید می‌کنند و در همین راستا با نزدیک شدن به زمان برگزاری مراسم استقلال این کشور، نیروهای امنیتی ازبکستان، اقدامات امنیتی خود را برای پیشگیری از اقدامات تروریستی تشدید کرده‌اند.

** سیاست خارجی ازبکستان پس از استقلال

جمهورى ازبکستان از آغاز استقلال خود تا زمان انقلاب‌های رنگین به نفع جهان غرب در اوکراین، گرجستان و تا حدودی قرقیزستان، در تلاش بود تا همزمان روابط خود را در سطوح مختلف با آمریکا و روسیه حفظ کند ولی تمایل بیشتری به سوی غرب از خود نشان می‌داد.

پس از بروز انقلاب‌های رنگین در گرجستان اوکراین و وقوع حادثه اندیجان به تغییر رویکرد به سوی روسیه متمایل شد و حتی با روسیه پیمان استراتژیک امضا کرد و بار دیگر در سال 2005 به پیمان امنیت جمعی پیوست.

اما پس از گذشت مدتی از تقویت مناسبات تاشکند و مسکو، ازبکستان به دلایل مختلف از جمله عدم پاسخ مثبت روسیه به درخواست‌های اقتصادی ازبکستان در زمینه افزایش سرمایه گذاری در عرصه‌های مختلف اقتصادی این کشور، سیاست‌های 2 گانه روسیه در قبال بحران و آب و انرژی بین ازبکستان و تاجیکستان و تقویت حضور آمریکا در منطقه که تشدید اقدامات افراط‌گرایان را بدنبال داشت، تاشکند بار دیگر به سوی تقویت مناسبات با جهان غرب، بویژه آمریکا گام برداشته است.

از سوى دیگر، ازبکستان از موقعیت استراتژیکى خاصی در منطقه آسیاى مرکزى برخوردار است و به همین دلیل روسیه و کشورهاى غربى به ویژه آمریکا سعى در حفظ و تقویت ارتباط خود با این کشور مهم منطقه دارند و در تلاشند تا با جلب رضایت مقامات تاشکند، همچنان به همکاری‌های خود با ازبکستان ادامه دهند و به همین دلیل است که روسیه به رغم تداوم همکاری ازبکستان با آمریکا همچنان بدنبال تقویت مناسبات خود با تاشکند است و آمریکا نیز با وجود همکاری‌های نسبتاً گسترده اقتصادی ازبکستان با روسیه، همچنان به دنبال تقویت مناسبات خود با تاشکند است.

انتهای پیام

www.afghanistan.shafaqna.com