شفقنا افغانستان–آفریقا دارای تنوع زیادی به لحاظ دینی و اعتقادات مردمی است و همین امر موجب می شود تا مطالعه پدیده ای به نام دین و بررسی ارتباط آن با تحولات سیاسی و اجتماعی این قاره اهمیتی دو چندان پیدا کند. یک نکته اساسی در مورد پژوهش های دینی قاره آفریقا این است که ادیان سنتی در این قاره به صورت جزایر جداگانه از هم هستند. به این معنا که خارج از حیطه گروه دینی معتقد به خود در حوزه های دیگر فعالیتی ندارند بنابراین هرگز دیدگاه جدیدی را مطرح نمی کنند یا هیچ گاه هدف شان این نیست که از گروه های نژادی خود فراتر رفته و برای مثال اهدافی ملی یا قاره ای را مد نظر قرار دهند. از این گذشته آنها بیش از اینکه به آینده بیندیشند به گذشته و اسلاف شان تعلق خاطر دارند. از این رو هرکس به این ادیان اعتقاد داشته باشد تلاش می کند مدافع وضع موجود بوده و در برابر هرگونه تغییری مقاومت کند. شاید به همین دلیل باشد که قاره آفریقا پیش از آمدن مسیحیت یا اسلام هرگز شاهد جنگ هایی موسوم به جنگ های مذهبی نبوده است و در این قاره ما شاهد جنبش های دینی به منظور احیای یک دین قدیمی نیستیم.
اسلام یکی از فراگیرترین ادیان در قاره آفریقا به شمار آید به نحوی که حتی گاه این قاره را «قاره اسلام» نیز می نامند. در نظر ملت های آفریقایی، اسلام دینی آفریقایی به شمار می رود که به دلیل توانمندی های درونی اش یا ویژگی های پنهانی که دارد به سرعت در حال گسترش است. اسلام در نظر مردمان ساکن این قاره به نسبت سایر ادیان از صلاحیت و توان بیشتری برای تطابق خود با واقعیت های این قاره سیاه برخوردار است. به همین منظور دکتر حمدی عبدالرحمان کتابی منتشر کرد تحت عنوان «گفتمان اسلامی در آفریقا؛ دیالکتیک هویت و نوگرایی و تغییر» که به نوعی رشد اسلام گرایی را در این قاره نشان می دهد. او در کتاب خود پیرامون دلایل رشد اسلام به چند نکته اشاره می کند ازجمله:
1- اینکه به رغم چالش هایی که اسلام در آفریقا بخصوص در کشورهای غیر عرب با آن مواجه است این دین همچنان می تواند به عنوان جوهره یک نظام تمدنی و ارزشمند نقش مهمی را در روند نوزایی و ترقی ملت های آفریقایی بازی کند و از طریق این دین الگوهای توسعه را ارایه نماید. الگوهایی که هم واقعیت ها و هم خواسته ها و آرمان های یک انسان آفریقایی را در ابتدای قرن بیست و یکم بازتاب دهد.
2- از آن گذشته اسلام دینی است که بر ارزش هایی چون عدالت و مساوات تاکید می کند و به همین دلیل آفریقایی ها به آن به عنوان یک دین بیگانه و یا وارداتی نگاه نمی کنند. با این حال یک مساله وجود دارد و آن اینکه برخی جنبش های تجدید دینی با هدف بازگشت به باورهای دوران نخست اسلامی پیدا می شوند که سر از سلفی گری در آورده و دست به اعمال خشونت آمیز می زنند. درمجموع باید گفت رشد اسلام در قاره آفریقا همچنان رو به گسترش است و دلیل اصلی آن نیز نه تلاش و کوشش منادیان دین اسلام بلکه بیشتر روند داوطلبانه پذیرش این درمیان سیاهان است که بیشتر ریشه در واقعیت های این قاره و نحوه زندگی مردم در آن دارد.
3- دلیل این را که نفوذ اسلام به آفریقا از راه های متعدد و متنوعی صورت گرفته است باید در این جست وجو کرد که به جای روحانیون اسلام از طریق تجار و بازرگانان به قاره سیاه راه یافت. علاوه بر تجار باید از طبقات صوفیان یاد کرد که نقش زیادی در گسترش دین اسلام درقاره آفریقا داشته اند. همچنین مجاهدت های ملل آفریقایی طی دو قرن هیجده و نوزده اهمیت ویژه ای در گسترش این دین داشته است. برخی از این مجاهدت ها موجب برپایی دولت هایی اسلامی شده است که بعدها توانسته اند با قدرت در برابر تهاجم اروپایی ها مقاومت کنند. این تلاش ها توانست نخستین نطفه های مقاومت علیه استعمار را در این قاره به وجود آورد.
4- تحلیل پدیده اسلام گرایی در آفریقا تاکنون بارها از سوی نویسندگان اروپایی و آثارشان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است به نحوی که از پایان قرن نوزدهم آنها از پدیده ای به نام « اسلام سیاه » سخن می گفتند. اسلامی که به باور آنها به نوعی بازسازی شده و با خصوصیات مردمان ساکن آفریقا تناسب پیدا کرده است به گونه ای که گویی با نژاد سیاه عجین شده است. برخی از متفکران آفریقایی بخصوص در کشورهای شمال آفریقا می گویند اسلام ریشه در منابع محلی این کشورها دارد و به همین دلیل از نوعی اسلام آفریقایی سخن به میان می آورند.
5- نخبگان حاکم در برخی از کشورهای آفریقایی مسلمان بخصوص بعد از استقلال خود در ادامه جنبش های موسوم به بهار عربی، طی سال های اخیر تلاش کردند با تحمیل قوانین سکولار بین دین و دولت تفکیک قایل شوند تا به این وسیله بر آزادی عقاید مردم تاکید ورزیده باشند. این مساله بدیهی است که گفتمان دینی رسمی در این کشورها تابع نحوه ارتباط بین دولت و گروه های مذهبی است و در مجموع تحت سایه یک پروژه ملی حرکت می کند. بنابراین اگر هم اختلافاتی باشد یا امتیازاتی گرفته یا داده شود همه در چارچوب آن پروژه ملی قابل بررسی است.
برای مثال در سنگال اکثریت جامعه مسلمان هستند اما درعین حال سدار سنگور نخستین رییس جمهور این کشوی یک فرد مسیحی و کاتولیک بود. جالب تر اینکه جانشین او یک مسلمان به نام عبده ضیوف شد که خود او با یک زن مسیحی ازدواج کرده بود. این رواداری مذهبی یکی از نکات مهم و عامل رشد اسلام درکشورهای آفریقایی بوده است.
با این همه درمورد سرنوشت آینده اسلام درقاره آفریقا همچنان پرسش های زیادی مطرح است. ازجمله سرنوشت روند اصلاح گرایی در سودان یا نیجریه، سنگال و زنگبار به کجا خواهد رسید ؟ مساله دیگر نحوه فراخوان به دین اسلام است. طی سه قرن اخیر قاره آفریقا شاهد جریان ها و جنبش های اصلاح طلبانه متعددی بوده است که برخی تلاش می کردند از داخل نظام های حاکم حرکت کنند و برخی درمقابل و برعلیه آن ها تلاش می کردند تا درنهایت موجب سرنگونی برخی از این نظام ها را فراهم کنند. آینده این جریان ها چگونه خواهد بود؟
به هر حال اسلام دینی است که در عین حفظ هویت فرهنگی و ملی کشورهای آفریقایی می تواند موجبات رشد و پیشرفت آنها را فراهم سازد. اسلام دینی است که هم از هویت و ثبوت آن دفاع می کند و هم طرفدار تغییر و همگرایی با هر عصر و دوره ای است.
منبع: الحیات
ترجمه: شفقنا
انتهای پیام
www.afghanistan.shafaqna.com