شفقنا افغانستان- بازنشر: شب یلدا، طولانی ترین شب سال از جمله آیین هایی است که در ایران باستان(منظور خراسان بزرگ) بعنوان یکی از جشنهای تاریخی همواره گرامی داشته می شده و مردم از غروب خورشید در ۳۰ قوس(پایان پاییز) تا طلوع خورشید در اول زمستان به دور هم نشینی می پرداخته اند.
استاد سیدابوطالب مظفری، شاعر، نویسنده و پژوهشگر کشورمان در گفتگو با خبرگزاری شفقنا افغانستان درباره جشنهای شب یلدا در افغانستان اظهار کرد: از دیرباز رسم شب یلدا در مشرق زمین و حتی مغرب زمین وجود داشته است، منتها در طول تاریخ با نامهای دیگر هم شناخته می شود، در افغانستان شب یلدا بیشتر با نام شب چله شهرت دارد، در هزاره جات به چهل روز اول زمستان «چله بزرگ» و بیست روز بعد از آن را «چله خُرد» نامیدهاند.
وی افزود: اصطلاح دیگری که در این باره استفاده می شود، روزبازگشت است، که به معنای بازگشت روز یا بازگشت خورشید می باشد. مردم معتقد بوده اند که در صبح روز اول دیماه خورشید که تا آنزمان کوتاه شده بوده و میسرش به سمت شمال را طی می کرده است، به مسیر قبلی خود بازمیگردد و این بازگشت خورشید با طولانی شدن روز همراه بوده و ازینرو برای مردم روزبازگشت نام گرفته است.
استاد مظفری گفت: در این شب مردم دور هم می نشینند و از آنجایی که در این فصل میوه تر در هزاره جات وجود نداشته است، بیشتر با میوه خشک، گندم بریان و جواری(ذرت) تفت داده شده به دورهم نشینی می پرداخته اند و در محافلی که بزرگان و اهل ادب حضور داشته اند، به شاهنامه خوانی، حافظ خوانی و داستان گویی سپری می شده است.
وی با بیان اینکه کلمه یلدا ریشه سریانی دارد، تصریح کرد: مردمان ایران باستان برای ایام و روزهای خاص، اسمهایی می گذاشتند که شب چله یا شب یلدا هم یکی از این روزها و شبهاست. معنای کلمه یلدا به معنای تولد، زایش و میلاد است، البته به معنای تولد دوباره خورشید و از سوی دیگر در گذشته این روز بعنوان میلاد حضرت مسیح(ع) نیز مشهور بوده که بعدا تغییر کرده است.
استاد مظفری عنوان کرد: روز میلاد خورشید در آیین میترایی(مهرپرستی) نیز وجود داشته و ریشه بسیار قدیمی دارد که به مرور زمان تغییراتی در آن بوجود آمده است. در ایران باستان شب یلدا که طولانی ترین شب سال است و به طلوع دوباره خورشید منتهی می شود را جشن می گرفته اند.
وی بیان داشت: اکثر فرهنگهای امروز در واقع ریشه آیینی/مذهبی دارند و رفته رفته به یک فرهنگ و سنت تبدیل شده اند. آیین ها بدلیل اینکه ریشه در باورها و اعتقادات دیرینه مردم دارند، به نوعی حفظ می شوند اما به مرور از آن حالت آیینی و مذهبی خارج شده و به شکل یک رسم، فرهنگ و سنت در می آیند. شب یلدا مثل جشن نوروز، مهرگان و سایر جشنها و مراسمات، چنین سرنوشتی را طی کرده است.
استاد مظفری با بیان اینکه این فرهنگ در افغانستان بومی است، عنوان کرد: آنطور که خودم به یاد دارم، این رسم در ارزگان بصورت بسیار جدی در میان مردم نبود، آنهم به این دلیل است که روستاها مشکلات خاص خود را داشتند، لیکن در شهرها چنین مراسماتی رواج داشت و برگزار می شد.
وی با بیان اینکه شب یلدا در ادبیات فارسی زیاد استفاده شده است، گفت: هم با ترکیب شب یلدا و هم درباره کلمه یلدا به مفهوم شب دیجور و شب طولانی استفاده شده است. شاعران گاهی از بلندی شب چله گله کرده اند و این شب را شب فراق دانسته اند، از طرفی گاهی شب وصال را طولانی خواسته اند و از این تعبیر استفاده کرده اند، از سوی دیگر شب یلدا در شعرهایی با درونمایه اعتراضی نسبت به حکومتهای ستمگر نیز استفاده شده و شاعر دوران ظلم و ستم را به شبی بی پایان(یلدا) تشبیه کرده اند.
استاد مظفری با اشاره به قصیده شب دیجور علامه شهید بلخی، تصریح کرد: در ادبیات معاصر قصیده بلندی از شهید بلخی با عنوان قصیده شب دیجور داریم که بصورت بسیار بدیع و استثنایی سالهای ستم شاهی را به شب دیجور تشبیه کرده و این قصیده از آن جهت خاص تر می شود که در زندان دهمزنگ سروده شده است، این قصیده از ماندگارترین قصاید در ادبیات فارسی معاصر است.
بخشی از قصیده بلند شب دیجور، از علامه شهید سیداسماعیل بلخی:
بس شگفت است به ما حالت زندان امشب
کنج تنهائی و سرمای زمستان امشب
جرم عشق وطن و حق طلبی یک ز هزار
می دهم شرح بر ملت افغان امشب
اولا یک نظری کن به جهان و پس از ان
نظری کن به جهان داری غولان امشب
قرن مشهور مشعشع بود و عصر اتم
صحن گیتی به بشر گشته چراغان امشب
شرق تا غرب به کاشانه و اطراف زمین
علم و تکنیک بود شمع فروزان امشب
سیر کشتی به هوا پرش طیاره ز بحر
شده از بار سبک شانه ئ حیوان امشب
لندن و مسکو و واشنگتن و برلین و پکن
همچو فامیل خود از هم شده جویان امشب
بر اعظم شده پر ز گوهر و صحرای کبیر
رسته گلها عوض خار مغیلان امشب
به اروپا و به امریکه و چین و جاپان
مالک منقل برقی شده دهقان امشب
همه افراد ممالک ز خوشی بهره ورند
باز هم در صدد سبقت و رجحان امشب
جمله ازاد و ز انواع نعم بر خوردار
هست یک ملت پس مانده هراسان امشب
نه حیاتی و نه علمی و نه ازادی رای
مانده در فکرت پوشاک و غم نان امشب
کفن مرده ز کاه است و ز خاشاک زمین
نیست بر زنده دگر چیز جز ارمان امشب
هیچ دانی که کجا گفتم و ان ملت کیست
ان که مرکز بودش کابل باستان امشب
منزلش دامن کوهسار و زمستانش سخت
اتشش نیست مگر اتش حرمان امشب
چوب محروق نیابند به کوپان امشب
شدت فقر و زمستان خراب شب دی
وضع کابل شده وادیی خموشان امشب
ننگری هیچ کسی را به خیابان لیکن
چند موتر به تکاپو و شتابان امشب
ملت بی خبر از اصل سخن می گویند
مانده اندر غم ما جمع بزرگان امشب
فاش گویم که نیابی ز بزرگان اثری
جلسه دارند به هم کهنه فروشان امشب
هستی و مال دکان یکسره بفروخته اند
چشم دارند کنون بر خود دکان امشب
