روز جهانی تئاتر؛ نگاهی به فعالیت های گروه نمایشی پرستو در گفت و گوی شفقنا با صالح سپاس

شفقنا افغانستان- در سال ۱۹۶۱ میلادی، انستیتو تئاتر فنلاند با پشتیبانی مراکز تئاتر اسکاندیناوی، طرحی را برای بزرگداشت “روز جهانی تئاتر” ارائه داد. انستیتو بین‌المللی تئاتر (ITI) در همان سال در نهمین کنگره‌ی جهانی خود در شهر وین، پایتخت اتریش؛ این پیشنهاد را به عنوان یک طرح سالیانه و جهانی پذیرفت و روز ۲۷ مارس بنام “روز جهانی تئاتر” به تصویب رسید.

در جامعه افغانستان و به خصوص جامعه مهاجرین هنرمندانی هستند که با تلاش زیادی توانسته‌اند پله‌های ترقی را در حوزه‌های تخصصی خود و به ویژه هنر تئاتر طی کنند.

صالح سپاس یکی از مهاجرین افغانستانی مقیم مالزی است که در عرصه هنر تئاتر با تلاش فراوان و تحمل مشکلات مهاجرت در کشور مالزی به موفقیت‌هایی دست یافته و همچنان در حال پیشرفت می‌باشد. تیم تئاتر پرستو در ژوئن سال 2017 توسط صالح سپاس، پناهجوی افغانستانی در مالزی ایجاد شد. او فارغ التحصیل نویسندگی دراماتیک از دانشکده هنر دانشگاه کابل است.

در این راستا صالح سپاس؛ نویسنده و کارگردان گروه نمایشی پرستو در گفت‌وگوی اختصاصی با شفقنا افغانستان بیان کرد: پرستو، گروهی از پناهندگان هستند که از طریق تئاتر با چالش‌ها، مشکلات و آشفتگی‌های جامعه مقابله می‌کنند. تئاتر پرستو از روش تئاتری ستمدیدگان «آگوستوبوآل» پیروی می‌کند، این میتودلوژی روش خاص تئاتر معاصر است که می‌تواند بستر تغییر، آموزش و گفت‌وگو را پیرامون چالش‌های اجتماعی را هموار و مساعد کند. در ابتدا این تیم توسط خانم کیهان ایرانی، مربی تئاتر ستمدیدگان در ایالات متحده و همچنین خانم لیلان فن، که در زمینه حقوق بشر و پناهندگان در کشورهای جنوب شرقی آسیا فعالیت می‌کند، حمایت می‌شود.

صالح سپاس به تاریخچه گروه نمایشی پرستو اشاره کرد و گفت: پس از پایان تحصیلات، در رسانه‌های افغانستان مشغول بکار شدم و اولین تجربه کاری‌ام را در سال 2004 با رادیو کلید در پروژه‌ای رادیویی “مبارزه با خشونت فامیلی” که توسط اتحادیه اروپا تمویل می‌شد، بعنوان نویسنده و کارگردان آغاز کردم. در افغانستان متأسفانه به دلیل حاکمیت فرهنگ سنتی و جنگ، نگاه مردسالارانه و فقدان آموزش کافی، خشونت علیه زنان- چالش جدی اجتماعی محسوب می‌شود. در اوایل سال 2006 در تلویزیون راه فردا بعنوان مجری و کارگردان در برنامه‌های اجتماعی، آموزشی وخانوادگی فعالیت کرده‌ام. از سال 2008 تا 2016 در رادیو بی بی سی / برنامه‌های تعلیمی برای افغانستان بعنوان نویسنده فعالیت نمودم. برنامه‌های آموزشی در کابل تولید و از لندن از سرویس جهانی بی بی سی برای مردم افغانستان نشر می‌شد.

من، تئاتر را در سال 2010 از استادم، خانم کیهان ایرانی آموزگار آمریکایی آموختم و در سال‌های 2011 و 2012 با همکاری استادم، تیم‌های تئاتر ولایتی افغانستان را در دفتر  برنامه‌های تعلیمی بی بی سی برای افغانستان، آموزش دادیم تا از روش آگوستوبوآل برای مبارزه با چالش‌های اجتماعی بهره‌گیری کنند.

در سال 2016 زمانی که بعنوان پناهجو در مالزی ساکن شدم، کسی را نمی‌شناختم. از شرایط اینجا خیلی آگاه نبودم، فقط می‌دانستم که UNHCR، کسانی را که درخواست پناهندگی دارند، حمایت می‌کند. در مالزی با چالش‌های جدیدی مواجه شده بودم، شرایطی طاقت‌فرسا و دور از انتطار که هرکسی را غافلگیر می‌کند. دولت مالزی کنوانسیون حمایت از پناهندگان را امضا نکرده است؛ به همین خاطر نزدیک به 180 هزار پناهنده از کشورهای روهنگیا، سوریه، افغانستان، ایران، پاکستان، یمن، عراق و…در خلأ قانونی بسر می‌برند و دسترسی به کار، آموزش و امکانات بهداشتی و اولیه را ندارند.

در اوج چالش‌ها از خود می‌پرسیدم  که چه کاری باید انجام دهم تا اوضاع تغییر کند. ذهنم درگیر گذشته به دنبال تجارب و مهارت‌هایی که کسب کرده بودم، معطوف بود. از لابلای گذشته، با توجه به شرایطی که پناهندگان در مالزی با آن مواجه بوند و هستند، تئاتر ستمدیدگان “The Theater of the Oppressed” را گزینه‌ی مناسب و مؤثر یافتم که باید با آن به جنگ چالش‌ها می‌رفتم. همین شد که با استادم کیهان ایرانی مشورت نمودم، با اشتیاق اعلام حمایت نمود. تصور می‌کردم بهتر از این نمی‌شود. فوری روی طرح اولیه تئاتر پرستو – اپریل 2017 کار را آغاز کردم. دلیل تأسیس پرستو در واقع شرایطی بود که من از آن بسر می‌بردم.

چرا پرستو؟

همه می‌دانیم که پرنده‌ی پرستو زیبا و سبک‌بال است. پرواز آن تماشایی و لذت‌بخش است. کوچیدن و جابجایی، وجه مشترک پرستو و پناهندگان است، پرستو می‌تواند به راحتی پرواز کند اما شرایط انسانها بخصوص پناهندگان طوری است که نمی‌توانند پرواز کنند، اما دوست دارند پرواز کنند، اوج بگیرند و چیزی مانع آن نشود. تئاتر پرستو در واقع تمرینی است برای پرواز و رها شدن از چالش‌ها و مشکلاتی که روزمره سبب رنجشان می‌شود.

در ابتدای تأسیس با موانع زیادی روبرو بودم. پناهندگان برای عضویت در پرستو به فراخوان‌ها اهمیت نمی‌داند و علاقه‌ای نسبت به تئاتر نداشتند. آنها تصور می‌کردند تئاتر نه تنها ثمری ندارد بلکه ضیاع وقت است.  بعد از گذشت تقریباً دو ماه، 6 تن حاضر شدند که بعنوان نقش‌آفرین در پرستو عضو شوند. اما آنها هیچ تجربه‌ای از هنر بخصوص تئاتر نداشتند. کار ما سخت بود و باید از الف با شروع می‌کردیم. روش آگوستوبوآل این ویژگی را دارد که در کمترین زمان ممکن به افراد آماتور و تازه‌کار کمک کند تا اصول ابتدایی بازی روی صحنه را زود فرا بگیرند. بعد از گذشت سه ماه تمرین فشرده، اولین اجرای تئاتر پرستو “طعم تلخ تاریخ” بود که در جشنواره پناهندگان 2017 مالزی روی صحنه رفت و سبب شگفتی حضار شد. اولین پیامی که طعم تلخ تاریخ به مخاطبان منتقل کرد این بود که پناهندگان نیز تجربه و مهارت قابل توجهی دارند و اگر فرصتی وجود داشته باشد، می‌توانند نقش مهمی در اجتماع بازی کنند. طعم تلخ تاریخ فراتر از انتظار، توجه حضار را جلب نمود و این امید را شکوفا نمود که هنر پناهندگان نیز می‌تواند مخاطب داشته باشد. بطور کلی اسم پناهنده با محرومیت، ظلم و ستم و کمک خواستن گره خورده است اما طعم تلخ تاریخ تصویر مثبتی ارائه نمود که مهارت و دانش پناهندگان نیز می‌تواند تماشاچی را تحت تأثیر قرار دهد  و هنر آنها در افکار ماندگار شود.

طعم تلخ تاریخ در واقع روایت داستان پناهنده‌ها و قربانیان جنایات جنگی افغانستان بود که صدای آنها شنیده نشده است. آنها در کوچه و خیابان‌ها خسته و درمانده دنبال سایبانی هستند که نفس راحت بکشند اما چنین فرصتی وجود ندارد. کسی فکر نمی‌کند آنها چگونه قربانی شده‌اند و چرا؟ نگاه طبقاتی و ظلم حاکم در جامعه قربانیان را بیشتر به انزوا برده است، طوری که وجود دارند اما اصلاً دیده نمی‌شوند. شش بازیگر طعم تلخ تاریخ خیلی خوب روی صحنه درخشیدند ، طوری که هیچ مخاطبی تصور نمی‌کرد آنها آماتور باشند و برای بار اول روی صحنه ظاهر شده‌اند. اکثراً تصور می‌کردند آنها بازیگران حرفه‌ای تئاتر هستند. در واقع، این ویژگی میتودولوژی بوآل است که بازیگر آماتور می‌تواند شخصیت را درونش جا بدهد؛ نه تنها آن را بازی کند بلکه در آن زندگی کند و نفس بکشد.

کارکردهای تئاتر پرستو

«طعم تلخ تاریخ»، «دمبوره»، «فریادی در سکوت»، «خفه شو میوزیک» نمایش‌هایی است که در سال 2017 – 2020 در دانشگاه‌ها، مدارس ملی و بین المللی، جامعه مدنی، جشنواره‌های بین المللی، فرودگاه، نهادهای دولتی و غیر دولتی اجرا  شده است و تاکنون بیش از 6 هزار مخاطب داشته است. فریادی در سکوت دومین تئاتر بلند پرستو است که با 12 نقش بیش از 21 بار در شهرهای مختلف مالزی برای دانشگاهیان، رسانه‌ها، جامعه زنان مالزی و مخاطبان بین المللی اجرا شده است. فریادی در سکوت داستانی در مورد ازدواج‌های اجباری است که دختران زیر 18 سال بیشترین قربانی آن است. نگاه زن ستیزانه، فساد و جنگ، عدم تطبیق قانون و فقدان آموزش کافی عواملی است که منجر به تولید این چالش شده است. در خیلی موارد حتی قانون نتوانسته پاسخگوی آن باشد. فریادی در سکوت با فورم Forum Theater توانست شکاف اجتماعی میان پناهندگان و جامعه میزبان را به چالش بکشاند؛ زیرا در این فرم ، مخاطبان نیز بازیگر هستند. مخاطبان برای یاری رساندن به ستمدیدگان در قالب کارکترهای مظلوم روی صحنه می‌آیند و راه حل‌شان را برای سایر تماشاچیان بازی می‌کنند. مخاطبان فریادی در سکوت مردمان مالزی یا توریست‌های خارجی بودند، آنها روی صحنه می‌آمدند و نقش دختر ستمدیده‌ی افغانستانی را بازی می‌کردند و به این شکل یک رویداد مشترک هنری بوجود می‌آمد که کسی به مرز و جغرافیا، نژاد وتفاوت‌ها فکر نمی‌کردند. تئاتر فریادی در سکوت باعث شد، همکاران مالزیایی و بین المللی زیادی از پرستو اعلام همکاری و حمایت کند. توجه رسانه‌های سنگاپوری، مالزیایی و تایلندی نیز کمک نمود که پرستو مخاطبان بی‌شماری پیدا کند.

صالج سپاس به برنامه های تئاتر پرستو اشاره کرد و گفت: فعالیت‌های پرستو 3 بخش دارد؛ نمایش ها یا پرفورمنس Art Performance، کارگاه‌های آموزشی Workshops- و آموزش‌ها Trainings.

پرستو بر علاوه اجرای نمایش‌ها، ورکشاپ‌های انگیزشی را نیز برای پناهندگان راه‌اندازی و رهبری نموده که بیش از 120 تن در چند مرحله اشتراک کردند. هدف این کارگاهها، بازنگری مهارت‌های فراموش شده‌ای بود که عده‌ی زیادی از پناهندگان بخاطر مساعد نبودن شرایط در کشور میزبان، آن را نادیده گرفته‌اند. پرستو از طریق این ورکشاپ‌ها در مورد توانمندسازی دوباره پناهندگان توسط دانش و مهارت فراموش شده‌ی آنها کمک می‌نمود که منتظر تغییر و تحول از جانب دیگران نباشد و پناهندگان باید بر اساس توانایی و دانش و تجربه خود، اوضاع و زندگی‌شان را مدیریت کنند. ورکشاپ‌ها باعث شد عده‌ای از پناهندگان شرکت‌کننده اکنون شرایط بهتری داشته باشند. بعضی از آنها توسط تجارت‌های کوچک و خانگی توانسته‌اند اوضاع مالی‌شان را سرو سامان بدهند.

“آموزش‌ها” نیز جز برنامه‌های پرستو است که در سال های 2019 و 2020 به علاقه‌مندان در بخش‌های تحقیق، نویسندگی، کارگردانی و بازیگری تئاتر فرصت یادگیری را مساعد کرد. عده‌ای از جوانان که در برنامه‌های آموزشی شرکت کرده بودند بعد از یک دوره فشرده توانستند تئاتری را تحت نام “خفه شو میوزیک” در جشنواره پناهندگان 2019 در شهر کوالالامپور موفقانه روی صحنه ببرند.

پرستو برای سال 2020 تئاتری بلند جدیدی بنام “و سپس بهار می‌آید” را آماده‌ی اجرا نموده بود ولی بخاطر همه‌گیری ویروس کرونا اجرای آن در اپریل 2020 لغو شد. این تئاتر دو بار دیگر نیز که در آستانه‌ی اجرا بود بخاطر همه‌گیری بیماری کرونا متوقف شد.

در سال 2020 و 2021 بخاطر همه‌گیری شرایط پیش‌بینی نشده‌ای حاکم شد. شرایط بد مالی و خانه نشینی بخاطر کرونا و قرنطین، منجر به افزایش آمار خشونت فامیلی در جوامع پناهندگان شد. طلاق، فرار از منزل، افسردگی و لت و کوب از مواردی است که عده‌ای فامیل‌ها با آن دچار شده بودند. تئاتر پرستو با حمایت مالی دو مؤسسه بین المللی طرح پیشگیری و مقابله با خشونت فامیلی در جوامع پناهندگان را طرح ریزی کردند. ما برای جامعه پناهندگان افغانستان، یمن، پاکستان، سومالی و روهنگیا تئاتر “عبور از سختی در بحران” را در 5 مرحله بصورت فیزیکی و آنلاین اجرا کردیم تا به راه حلی مسالمت‌آمیز در خصوص رفع خشونت‌های فامیلی دست پیدا کنیم. بطور معمول زنان پناهنده کمتر حرف می‌زنند و ساکت هستند، اما در خصوص ارائه راه حل آنها ساکت نبودند، چون خشونت فامیلی رنجی است که سبب آزار آنها می‌شود و بی‌تفاوتی نسبت به آن به معنای تسلیم‌پذیری است؛ اما مخاطبانی که اکثرشان زنان بودند بطور شگفت‌انگیزی شرکت کردند و راه حل‌های مؤثر ارائه کردند. پرستو به زودی جزییات این راه حل را با مؤسسات، نهادهای حامی پناهندگان شریک خواهد کرد تا با همکاری همدیگر برای مقابله با خشونت فامیلی در جامعه پناهندگان اقدام مؤثر صورت بگیرد.

اهداف پرستو

صالح سپاس در ادامه گفت: پرستو بصورت کلی سه هدف عمده دارد: اول اینکه پناهنده ها از هر کشوری که هستند، بجای گوشه‌نشینی،  خوب است که به افراد فعال در جامعه میزبان تبدیل شوند و به سهم خود نقش اجتماعی‌شان را اجرا کنند. ما می‌توانیم الگو باشیم و به همدیگر کمک کنیم تا براساس توانایی و دانش‌مان شرایط را به نفع‌مان تغییر بدهیم، مخاطب داشته باشیم و صدای‌مان را به گوش دیگران برسانیم.

دومین هدف پرستو این است که پناهنده‌ها مهارت‌های جدیدی یاد بگیرند و بر اساس آن می‌توانند با افسردگی و چالش‌های فرارویشان مقابله کنند. آموزش می‌تواند به ما کمک کند. در مالزی پناهندگان نمی‌توانند در مدارس دولتی و بین المللی درس بخوانند؛ دانشگاهها نیز بخاطر محدودیت قانونی نمی‌تواند دانشجوی پناهنده جذب کنند، به همین خاطر پناهندگان فرصت برابر آموزشی ندارند، بی‌سوادی و فقدان فرصت‌های آموزشی می‌تواند آینده‌ی جوانان پناهنده را تاریک نگه دارد و تهدید محسوب شود. به همین خاطر پرستو دوره‌های آموزشی تئاتر را برای جوانان پناهنده مساعد نمود که از آن طریق مهارت را کسب کنند.

هدف سوم پرستو، همکاری و تعامل با جامعه میزبان است. ما از طریق روی فعالیت‌های هنری و فرهنگی می‌توانیم شکاف میان جوامع پناهنده و جامعه میزبان را به حداقل برسانیم. ارتباط حرفه‌ای، بخصوص هنری و فرهنگی می‌تواند به خیلی از سؤالات در خصوص پناهندگان پاسخگو باشد. تعامل و ارتباط جامعه پناهنده با جامعه میزبان می‌تواند شکاف و فاصله را از بین ببرد و سو تفاهمات را حل کند. در خیلی از کشورها و در مالزی همچنان تصویر پناهنده با محرومیت، افسردگی، خشونت و نداشتن‌ها پیوند خورده است. کسب مهارت و استفاده از  آن می‌تواند تصویر بهتری از پناهندگان ارائه کند و روزنه‌های جدید را بگشاید. پرستو معتقد است که باید از طریق فرهنگ و هنر با جوامع مختلف کار شود، تا صدای پناهندگان شنیده شود. هنر این پتانسیل را دارد که مرزهای دست و پاگیر شکسته شود و یک تعامل فرهنگی همه جانبه میان پناهندگان و جوامع میزبان شکل بگیرد.

خبرنگار: سید مرتضی حسینی