شفقنا افغانستان- سقوط حکومت جمهوری و رویکارآمدن طالبان که با تأکید بر تبار پشتون و نادیدهگرفتن اقوام دیگر انجام شد بیانگر شکست و ناکامی جمهوری بیست ساله و حامیان بین المللیاش در پروژه ملتسازی در جامعه افغانستان است. اکنون پرسش است که چرا این پروژه به شکست رسید.
خبرگزاری شفقنا افغانستان در میزگردی تخصصی با حضور «غفران بدخشانی»، «عبدالمنان شیوای شرق»، «غلامسخی احسانی»، «معصومه صابری»، «مرتضی شاهترابی»، «رضا عطایی» و «مژگان نظری» دربارهی چرایی این شکست گفت و گو کردند.
«رضا عطایی»، کارشناس ارشد علوم سیاسی، تأثیر مهاجرتهای درونمرزی و برونمرزی مردم افغانستان در ملتسازی را بررسی کرد و مهاجرتهای برون مرزی را مثبت دانسته، گفت: اگر همین فضا و فرصت مهاجرتی نبود صدای اقوام غیرپشتون به خصوص مردم هزاره شنیده نمیشد.
همیشه میگویم: شهید مزاری را باید نقد کنیم
او به مانند دیگر کارشناسان میزگرد بر خوانش انتقادی از تاریخ تأکید کرد و گفت: به ذهنم آمد انگار ما توی یک سری بتسازیها و شخصیتسازیها ماندیم. همیشه میگویم که این بازخوانی انتقادی مهم است. خودم دبیر همایش سالگرد مزاری در دانشگاه تهران هستم و همیشه میگویم باید نقدش کنیم.
وی در توضیح منظورش از بازخوانی انتقادی تاریخ گفت: همیشه میگوییم 62 درصد هزارهها توسط عبدالرحمان قتل عام شد، لشکر یزیدیه او آمد من را قتل عام کرد، جوالی و بارکش کرد، سوال اینجاست که تو آن زمان کجا بودی؟ چه درکی از فضای بازی قدرت یا چیزی که بازی بزرگ قرن 19 بین روس تزاری و انگلیس بود داشتی و در کجای معادله بودی؟
این تصور که ما هزارهها در 20 سال اخیر خیلی علمگراییم، توهم است
عطایی بازاندیشی دربارهی درستی و نادرستی ادعای علمگرایی هزارهها را یکی از مصداقهای بازخوانی انتقادی برشمرد و گفت: فکر میکنم ما درگیر یک سری توهمات هم هستیم. یک توهم اینکه انگار ما هزارهها در این 20 سال اخیر خیلی علمگراییم. میبینیم وقتی سخن از رتبههای کنکور میآید مردم هزاره از منطقه محروم است. طوری در ذهن میآید که ما هزارهها خیلی علمگراییم. به نظرم ما در همین مشکل داریم. یعنی برای ما یک توهم کاذب میسازد. مفهوم علم وقتی در غرب دوره جدید میآید فرانسیس بیکن حرفش این است که این علم باید منجر به قدرت شود. اگر میگویی من هزاره علمگرایم و رتبههای برتر کنکور برای من است، باید بپرسم: تو چه سهمی از قدرت داری؟ نیاز داریم که در اینها یک بازنگری کنیم.
مهاجرت سبب شد صدای اقوام غیرپشتون شنیده شود
عطایی با مورد انتقاد قراردادن تعبیر نخبگان ستیزهجو و انتقاد از مخرب شمردن نقش آنان که به طور عمده تحصیلکردگان مهاجر در ایران هستند، گفت: اگر همین فضا و فرصت مهاجرتی نبود، همان توهم دانایی هزارهها نبود، با اعلام وجودی که سایر قومیتها دوصد و اندی سال در افغانستان داشتند، هزارهها از کجا صدایشان را بلند میکردند. اگر فضای مهاجرتی نبود ما کجا میتوانستیم، منِ هزاره کجا میتوانستم صدایم را بلند کنم.
او نقش مهاجرت را در پروژه ملتسازی سازنده دانست و تصریح کرد: اگر نقش مثبت و سازندهی مهاجرت نبود من الان در دایکندی ریشقه درو میکردم. درست است من را اینجا شنبه و چهارشنبه میگویند، اما این بستر برای منِ هزاره بوده که اینجا رشد کنم. خصوصا نمیخواهم برای قوم خاصش کنم؛ اما این فضای مهاجرتهای برونمرزی بوده است.
