مهاجران افغانستانی؛ «آواره از وطن، طرد شده از ایران و پاکستان» / گزارش شفقنا

شفقنا افغانستان – حضور گسترده مهاجران و پناهجویان افغانستانی در ایران و پاکستان، این روزها بحث های زیادی را در سطح دولت ها، جوامع، رسانه ها و شبکه های اجتماعی این دو کشور ایجاد کرده است.

در پاکستان، دولت تصمیم گرفته است که بیش از یک میلیون مهاجر و پناهجو به «اجبار» اخراج کند و در ایران، موجی از آنچه که «مهاجرستیزی» و «نفرت پراکنی» علیه مهاجران و پناهجویان گفته می شود، به راه افتاده است و مواردی از خشونت علیه مهاجران نیز اتفاق افتاده است.

اما آنچه که در بحث های رسانه و موج های که شبکه های اجتماعی ایجاد شده، کمتر به آن توجه می شود، ریشه ها و عوامل اصلی مهاجرت شهروندان افغانستان به کشورهای ایران و پاکستان است.

بسیار مهم است که مسئله مهاجرت و پناه گرفتن شهروندان افغانستان در ایران و پاکستان، با نگاه به شرایط ویژه این کشور پس از حضور طالبان در قدرت، مورد بررسی قرار گیرد و از زوایای مختلف اخلاقی، دینی، حقوقی و قانونی به آن پرداخته شود.

در این یادداشت تلاش بر این است که مسئله حضور مهاجران افغانستانی در ایران و پاکستان، با استناد به دستورات اسلامی بررسی اجمالی شود.

در ابتدا به اهمیت مهاجرت از دین اسلام پرداخته شده، سپس عوامل مهاجرت شهروندان افغانستان به ایران و پاکستان در چارچوب دستورات اسلامی بررسی شده و در نهایت به حقوق مهاجران و پناهجویان از نگاه اسلامی و مکلفیت ها و مسئولیت های آنها در برابر قوانین و مقررات کشور میزبان پرداخته شده است.

اهمیت مهاجرت در اسلام

مهاجرت در زندگی بشر، در پیشرفت و ترقی جامعه بشری و به وجود آمدن تمدن ها نقش تعیین کننده و بسزایی داشته است.

اسلام به عنوان آخرین و کامل ترین دین الهی، مسئله مهاجرت و پناهندگی را در ابعاد مختلف آن مطرح کرده و در مورد آن دستوراتی را صادر کرده است.

اهمیت مهاجرت در دین اسلام به حدی است که قرآن کریم در 14 آیه با عبارت ها و شیوه های مختلف، دستور به مهاجرت داده است و مبدأ تاریخ اسلام نیز هجرت حضرت محمد (ص)، پیامبر اسلام، از مکه به مدینه است.

قرآن کریم در سوره نساء با زبان ملامت انسان را خطاب قرار می دهد و می فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ ۖ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ ۚ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا ۚ فَأُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ۖ وَسَاءَتْ مَصِيرًا»(آنان که فرشتگان، جانشان را در حالی که ظالم به خود بوده‌اند می‌گیرند، از آنها پرسند که در چه کار بودید؟ پاسخ دهند که ما در روی زمین مردمی ضعیف و ناتوان بودیم. فرشتگان گویند: آیا زمین خدا پهناور نبود که در آن هجرت کنید؟! آنان، جايگاهشان دوزخ است و بد سرانجامى است.)

در جایی دیگری از قرآن با اشاره به مهاجرت برای گریز از ظلم  و ستم آمده است که «وَالَّذینَ هاجَرُوا فِی الله مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّءَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَهً»( آن‌ها که مورد ستم واقع شدند، و به دنبال آن در راه خدا مهاجرت اختیار کردند، جایگاه پاکیزه‏ای در دنیا به آن‌ها خواهیم داد.)

علاوه بر این، همه می دانیم اولین مهاجرت در تاریخ اسلام، هجرت گروهی از مسلمانان مکه به حبشه برای رهایی از ظلم و ستم مشرکان، بود.

این مهاجرت به دستور شخص پیامبر اسلام در دو مرحله صورت گرفت؛ در مرحله اول، یازده زن و مرد مسلمان و در مرحله دوم ۸۳ نفر به سرپرستی جعفر بن ابی طالب به صورت مخفیانه مهاجرت کردند.

چرا پیامبر دستور به مهاجرت مسلمانان از سرزمین اسلامی به حبشه که یک سرزمین غیراسلامی بود داد؟ برای اینکه نجاشی، حاکم حبشه فردی عادل بود و با پناه دادن به مسلمانان، آنان را از شر ظلم و ستم مشرکان مکه حفظ کرد.

دستورات قرآن کریم و سیره پیامبر اسلام نشان می دهد، که مهاجرت نه تنها یک امر پسندیده و نیکو است، بلکه گاهی واجب است و پرهیز از آن موجب گناه می شود.

آموزه های قرآن در مورد مهاجرت انسان ها، در عصر امروز نیز که جهان با مشکلات و بحران های گسترده مواجه است صدق می کند و لازم است که در سیاست گذاری های کشورهای جهان، به ویژه کشورهای اسلامی در مورد مهاجران و پدیده مهاجرت، به این دستورات توجه شود.

عوامل مهاجرت شهروندان افغانستان

افغانستان، تاریخ پر تلاطم، پر از جنگ و نزاع های مسلحانه دارد. می شود که گفت که آرامش کامل و سراسری در هیچ دوره از تاریخ معاصر این کشور حاکم نبوده است.

شهروندان افغانستان در طول تاریخ، به ویژه در دو قرن اخیر، بارها شاهد «قتل عام»، «کشتار دسته جمعی»، به بردگی گرفته شدن، کوچ اجباری و غصب، املاک و داراهای شان از سوی گروه حاکم و یا لشکریان حکومت ها بوده اند.

با توجه به این مسئله، می شود گفت که جنگ و منازعات مسلحانه و ظلم و ستم حاکمان این کشور، همواره دلیل اصلی مهاجرت شهروندان افغانستان به کشورهای جهان، به ویژه کشورهای همسایه بوده است.

جنگ و ظلم و ستمی که در تاریخ این کشور جریان داشته است، کمتر به شهروندان افغانستان، به ویژه اقوامی همانند هزاره ها و گروه های مذهبی چون شیعیان، فرصت مهاجرت داوطلبانه را گذاشته است و اکثر آنان به اجبار تن به ترک وطن و رها کردن دار و ندار زندگی شان داده اند.

با توجه به این واقعیت تاریخی، ما در دو سال اخیر، یکبار دیگر شاهد مهاجرت گسترده شهروندان افغانستان به اکثر نقاط جهان به ویژه به کشورهای ایران و پاکستان هستیم.

طوری که همگان می دانند، دلیل اصلی مهاجرت سرسام آور شهروندان افغانستان در دو سال اخیر، ترس از «انتقامجویی» و حتی «قتل عام» توسط طالبان است.

امروز و با گذشت دو سال، گزارش های مستند سازمان ملل متحد و سایر نهادهای معتبر بین المللی ثابت کرده است که این ترس، بیجا نبوده و طالبان در بخش های مختلف این کشور دست به کشتارهای انتقامجویانه زده اند و صدها نفر را کشته اند.

بر اساس دستورات قرآن کریم که نمونه های از آن در این یادداشت ذکر شد، در چنین شرایطی مهاجرت برای شهروندان افغانستان، یک امر لازمی دینی بوده است و اگر کسی توانایی مهاجرت را داشته و برای حفظ جان و ایمانش، مهاجرت نکرده است، مطابق محتوای آیه 97 سوره نساء، ملامت است.

بنا بر این، اگر از منظر دستورات دین اسلام به مهاجرت شهروندان افغانستان در دو سال اخیر نگاه بندازیم، درک می کنیم که مهاجرت کردن در شرایطی که این کشور قرار دارد، به ویژه برای کسانی که در معرض سرکوب قومی، مذهبی و زبانی قرار دارند، یک تکلیف است.

اکثریت قریب به اتفاق مهاجران افغانستان در دو سال اخیر را شیعیان هزاره تشکیل می دهند که عمده ترین مقصد آنها به دلایل مشترکات مذهبی، زبانی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران بوده است.

اکنون و پس از دو سال ما می دانیم که طالبان از هیچ ظلمی در حق شیعیان هزاره و افرادی متعلق به اقوام غیر پشتون افغانستان دریغ نکرده‌اند. علاوه بر حملات گسترده و «کشتارهای فراقانونی»، شیعیان هزاره افغانستان حتی در برگزاری شعایر دینی و مذهبی خود با محدودیت‌های شدید مواجه بوده‌اند که عمده‌ترین نمونه‌ آن محدودیت بی‌سابقه در برگزاری مراسم عزاداری دهه محرم در کابل و سایر شهرها و ولایت‌های افغانستان در سال جاری خورشیدی بود.

حقوق مهاجران و پناهندگان

اسلام به عنوان آخرین و کامل ترین دین الهی، همانگونه که مسلمانان را در موارد مختلف دستور به هجرت و پناهندگی داده است، برای مهاجران و پناهندگان حقوقی را نیز تعریف کرده است که باید توسط کشور میزبان رعایت شود.

کشورهای اسلامی، به دلیل باورمندی به دین اسلام، مکلفیت بیشتری در قبال مهاجران دارند و در چارچوب دستورات اسلامی، ملزم هستند که حقوق مهاجران و پناهندگان را رعایت کنند.

از منظر قرآن، اگر فرد یا گروهی از افراد به یک کشور اسلامی پناهنده شوند، تا زمانی که در آن کشور هستند در صورت رعایت قوانین، در امان می‌باشند و مسلمانان باید جان و مال پناهندگان را محترم بشمارند و از هرگونه تعدی و تجاوز به آنها خودداری کنند.

دین اسلام از این هم بیشتر بر رعایت حقوق مهاجران و پناهندگان تأکید کرده است و خداوند متعال در قرآن خطاب به پیامبر اسلام فرموده که «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّى یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْلَمُونَ » (و اگر یکی از مشرکان از تو پناهندگی بخواهد، به او پناه ده تا سخن خدا را بشنود! سپس او را به محل امنش برسان، چرا که آنها گروهی ناآگاهند!»

در این آیه به صراحت به پیامبر اسلام دستور داده شده است که حتی اگر یکی از افراد مشرکین که با آنان در حال جنگ و نبرد هستی از شما پناهندگی بخواهد به او پناه بده تا کلام خدا را بشنود و از هرگونه تعدی به او خودداری نما و اگر تصمیم به برگشت گرفت او را به مکان امن منتقل کن تا به وطن و محل زندگی خود بر گردد.

با توجه به این آیه مبارکه، امنیت، آرامش، حفظ جان، مال و فراهم کردن زمینه آموزش و بازگشت عزتمندانه، از حقوق اساسی مهاجران و پناهندگان در اسلام است.

اکنون اگر به حقوق مهاجران و پناهندگان افغانستانی در کشورهای اسلامی ایران و پاکستان از این منظر نگاه بندازیم، در می یابیم که در دو کشور اسلامی، جدا از اینکه تحت قوانین و کنسوانسیون های بین المللی چه مکلفیت هایی برای رعایت حقوق پناهندگان و مهاجران دارند، بر اساس دستورات دین اسلام نیز مکلف هستند که تمام حقوق پناهندگان و مهاجران مسلمان و حتی غیرمسلمان را رعایت کنند.

از سوی دیگر، از محتوای آیات و دستورات دین اسلام چنین بر می آید که آزار و اذیت(چه کلامی و چه فزیکی) و اخراج اجباری مهاجران و پناهندگان امر غیراسلامی و ناپسندیده است و زمامداران کشورهای اسلامی باید از آن خودداری بکنند.

متاسفانه بر خلاف این دستورات دین مقدس اسلام، مهاجران افغانستانی در دو کشور اسلامی ایران و پاکستان، موارد مختلفی از آزار و اذیت را تجربه کرده اند و با موج های از مهاجر ستیزی مواجه بوده اند که هم عمل غیراخلاقی است و هم در تضاد با دستورات اسلامی.
متاسفانه این روزها ما شاهد موج جدیدی از آزار و اذیت، مهاجرستیزی و نفرت پراکنی علیه مهاجران و پناهجویان افغانستانی در کشورهای پاکستان و ایران هستیم که انتظار می رود مسئولان این دو کشور اسلامی، در مطابقت با دستورات دین مقدس اسلام و کنوانسیون 1951 ژنو، اقدام به جلوگیری آن بکنند.

اما مهاجران و پناهندگان نیز باید به قوانین کشور میزبان احترام بگذارند و از هرگونه بی قانونی و اقداماتی که مخل نظم و امنیت کشور میزبان هستند خود داری کنند.

خوشبختانه مهاجران اهل افغانستان در کشورهای ایران و پاکستان، سهم قابل ملاحظه در توسعه این کشورها دارند و خدمات شایانی در این زمینه انجام داده اند.

البته مواردی از اخلال در نظم و خلاف ورزی قانونی را هم نمی توان نادیده گرفت، اما چنین مواردی نباید به همه مهاجران و پناهندگان نسبت داده شود و نهادهای مجری قانون باید اینگونه موارد را با جدیت پیگیری و از تداوم آن جلوگیری کنند.

نتیجه گیری

بر اساس دستورات دین مبین اسلام، مهاجرت برای حفظ جان و ایمان و از ترس حاکم جابر و ستمگر، یک امر واجب است و اگر فردی در چنین شرایطی توانایی مهاجرت را داشته باشد و از آن خودداری کند، ملامت است.

علاوه بر این، از نگاه قرآن و دستورات اسلامی، کشورهای اسلامی مکلف هستند که مسلمانانی را که به آنها پناه می آورند بپذیرند و از مال و جان آنان محافظت و برای شان زمینه آموزش، رفاه و آرامش را فراهم کنند.

محتوای آیات قرآن در مورد مهاجرت نشان می دهد که آزار و اذیت و اخراج اجباری مهاجران، در تناقض با دستورات اسلامی است و کشورهای اسلامی باید از چنین رویه و سیاستی خودداری کنند.

همچنین، مهاجرت شهروندان افغانستان به کشورهای اسلامی ایران و پاکستان، به ویژه در دو سال اخیر، در مطابقت با دستورات اسلامی و برای گریز از ظلم و ستم انجام شده است و این کشورها مکلف به رعایت حقوق اسلامی و قانونی آنان هستند.

مهاجران و پناهندگان نیز مکلف به رعایت قوانین و مقررات کشورهای میزبان هستند و باید از هرگونه اقدامی که منجر به اخلال نظم عمومی و زیر پاگذاشتن قوانین کشورهای میزبان شود، خودداری کنند.

از سوی دیگر، موارد انگشت شمار تخلفات مهاجران از قوانین، نباید به همه مهاجران و پناهندگان تعمیم داده شود و بر اساس آن موج های «مهاجر ستیزی» راه اندازی و منجر به رفتارهای «نژادپرستانه» و «نفرت پراکنی» شود.

دین اسلام هرگونه «نفرت پراکنی» و «نژاد پرستی» را منع کرده است و تنها برتری انسان ها را به تقوا و عمل صالح دانسته است.