شفقنا افغانستان – محمد حسین بنی اسدی در یادداشتی به تحلیل دستآوردهای سفر وزیر خارجه ایران به افغانستان و دیدار با مقامات طالبان به شرح زیر پرداخته است:
سفرهای دیپلماتیک زمانی موفق ارزیابی میشوند که به دستاوردهای ملموسی منجر شوند. سفر اخیر وزیر خارجه ایران، آقای عراقچی، به کابل در شرایطی حساس انجام شد که همزمان دیوان بینالمللی کیفری حکم بازداشت رهبران طالبان را صادر کرده و تنش میان طالبان و پاکستان به اوج رسیده بود. این سفر چه تأثیری بر جایگاه ایران، روابط منطقهای و وضعیت مهاجران افغان داشت؟ آیا این دیپلماسی کمنتیجه، بهجای تأمین منافع ملی، موضع طالبان را تقویت نکرد؟
دستاوردهای سفر برای طالبان
سفر عراقچی به کابل فرصتی را برای مقامات ارشد طالبان فراهم کرد تا با وی دیدار و مذاکره کنند. ملا حسن آخوند، رئیسالوزرا، سرپرست وزارت خارجه، سرپرست وزارت دفاع و سرپرست وزارت تجارت طالبان از این موقعیت استفاده کرده و بهویژه بر موضوع مهاجران افغان تأکید کردند. طالبان از ایران خواستند که با مهاجران افغان رفتار محترمانهتری داشته باشد و نسبت به اخراج گسترده آنها هشدار دادند. همچنین، بحث بر سر اعدام افغانها در ایران و تأثیرات آن بر افکار عمومی افغانستان نیز مطرح شد.
امیرخان متقی، سرپرست وزارت خارجه طالبان، اعلام کرد که در این دیدار درباره مهاجران، تقویت روابط تجاری، ترانزیت و استفاده از بندر چابهار، حقابه هیرمند و ارتقای روابط دیپلماتیک به سطح سفیر گفتگو شده است. اما در نهایت، مواضع طالبان درباره حقابه ایران مبهم باقی ماند و دلایل عدم ارسال آب را به خشکسالی و مسیر رودخانه نسبت دادند. طالبان حاضر نشدند بهصورت مشخص تعهدی در این زمینه بدهند، امری که نشاندهنده عدم جدیت آنها در احترام به حقوق ایران است.
دیپلماسی ضعیف ایران و امتیازات یکطرفه
سخنگوی وزارت خارجه ایران اعلام کرد که رئیسالوزرای طالبان تأمین حقابه ایران از هیرمند را “تعهدی شرعی و انسانی” دانسته است. اما در حالی که طالبان بهانههایی همچون خشکسالی و تغییر مسیر رودخانه را مطرح میکنند، این اظهارات خوشبینانه و غیرواقعبینانه به نظر میرسد. انتظار میرفت که ایران بر امضای یک تفاهمنامه الحاقی برای تضمین حقابه خود پافشاری کند. طالبان، با درک ضعف موضع ایران، حاضر نیستند کمتر از “آب در برابر نفت”همان سیاستی که اشرف غنی مطرح کرده بود به ایران امتیاز بدهند.
سفر همزمان با حکم دیوان کیفری بینالمللی علیه طالبان
یکی از انتقادات جدی به این سفر، همزمانی آن با صدور حکم بازداشت بینالمللی علیه رهبر طالبان و قاضیالقضات این گروه بود. این حکم به دلیل نقض گسترده حقوق بشر، بهویژه حقوق زنان و دختران افغان، صادر شد. در چنین شرایطی، سفر یک مقام ارشد ایرانی به کابل، نهتنها موجب تقویت جایگاه طالبان شد، بلکه به آنها فرصتی داد تا خود را بهعنوان یک طرف مشروع در معادلات دیپلماتیک معرفی کنند. امیرخان متقی این سفر را “نشانهای برای کشورهای همسایه، منطقه و جهان جهت افزایش تعامل با طالبان” توصیف کرد.
بازتاب سفر عراقچی در پاکستان
این سفر در پاکستان نیز بازتاب گستردهای داشت. برخی رسانههای پاکستانی آن را بهعنوان ضربهای به دولت شهباز شریف تعبیر کردند، زیرا در حالی که تنشها بین اسلامآباد و کابل افزایش یافته، ایران با طالبان وارد مذاکره شد. از سوی دیگر، این سفر میتواند تأثیرات منفی بر روابط ایران و پاکستان داشته باشد، چراکه دیدار اخیر سرلشکر باقری با مقامات پاکستانی را تحتالشعاع قرار داده و شکاف بیاعتمادی میان تهران و اسلامآباد را عمیقتر کرده است.
نگرانیهای امنیتی و پیامدهای منطقهای
یکی از چالشهای بزرگ در منطقه، افزایش قدرت طالبان و تأثیر آن بر تحولات پاکستان است. طالبان افغانستان از تحریک طالبان پاکستان (TTP)، که متشکل از ۲۴ گروه شبهنظامی، از جمله برخی گروههای تجزیهطلب بلوچ است، حمایت میکند. در صورت تقویت طالبان در افغانستان، این گروهها نیز قدرت بیشتری خواهند یافت و تهدیدهای امنیتی علیه ایران افزایش مییابد. طالبان پشتون در رؤیای دسترسی به آبهای آزاد هستند و مدعی بخشهایی از بلوچستان بزرگاند. ایران نمیتواند نسبت به این تهدیدها بیتفاوت باشد.
ارزیابی نهایی
برنده اصلی این سفر، طالبان بود. این گروه توانست از دیدار با نماینده ایران بهرهبرداری تبلیغاتی کند و از موضع ضعف ایران استفاده کرده، امتیازات تجاری و سیاسی بیشتری طلب کند. در مقابل، ایران نتوانست تضمینی برای حقوق مهاجران افغان یا حقابه خود از هیرمند دریافت کند. همچنین، حمایت تاریخی ایران از اقوام و گروههای مخالف طالبان، از جمله تاجیکها، هزارهها و جامعه مدنی افغانستان، در این سفر کاملاً نادیده گرفته شد.
دیپلماسی ایران باید مبتنی بر اصولی باشد که منافع ملی را حفظ کند، نه اینکه موجب تقویت گروهی خودخوانده و افراطی شود. سیاست خارجی هوشمند باید به جای تعامل با طالبان، بر حمایت از نیروهای مشروع و مقبول مردمی افغانستان تمرکز کند تا هم جایگاه ایران در منطقه حفظ شود و هم از تبعات بلندمدت منفی جلوگیری گردد. این سفر نشان داد که هرگونه سیاستگذاری نادرست در منطقه، ممکن است در آینده ضربات جبرانناپذیری را برای ایران به همراه داشته باشد. ایران باید از حوادث خاورمیانه درس بگیرد و از تکرار همان اشتباهات در جنوب آسیا اجتناب کند.
