شفقنا افغانستان- در یک زمستان خشک در کابل جایی که هوای سرد از درز پنجرههای قدیمی میوزد و شعلهٔ اجاقگازهای مایع از زیر قابلمهها میدرخشد، یک مادر سهفرزندی در محلهٔ کارته پنج برای پخت غذای شام نه از شیر آب آشپزخانه استفاده میکند بلکه به سمت گوشهای میرود که بطریهای ۲۰ لیتری آب معدنی هر کدام با برچسبی مات و قیمتی که هر ماه بیشتر میشود در آن انباشته شدهاند. او میداند که آبی که از لولههای زیر خیابان میآید دیگر فقط «بوی بد» ندارد بلکه حاوی نیتراتی است که میتواند تنفس فرزند پنجسالهاش را بهآرامی خفه کند و هر سال هزاران کودک را به بیمارستان میکشاند. کابل، پایتختی که روزگاری از آب رودخانهٔ کابل و چشمههای پاکش یاد می شد، امروز شهری شده که شهروندانش برای دسترسی به یک حق اولیهٔ انسانی، آب سالم مجبورند ماهانه یک چهارم درآمدشان را فدای بطریهای پلاستیکی کنند؛ درحالیکه زیر پایشان در عمق خاکهای شنی شهر نهتنها ذخایر آب در حال تخلیه است بلکه آنچه باقی مانده بهتدریج با فاضلاب خانگیای که از چاههای جذبی در فاصلهٔ کمتر از ده متری همان چاهها نشت میکند همآغوش شده است. این دیگر یک «مشکل شهری» نیست؛ این یک فاجعهٔ آهسته است، فاجعهای که صدایش را نمیشنویم چون با شیرِ بستهٔ یک بطری آب معدنی برای یک ماه دیگر ساکت میشود.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ در کابل هزاران خانوار ناچارند ماهانه دهها هزار افغانی از درآمد محدود خود را صرف خرید آب معدنی کنند، چرا که آب شهری دیگر حتی برای پختوپز هم بیخطر محسوب نمیشود. گزارشهای کارشناسان محیطزیست و سازمانهای بینالمللی حاکی از آن است که بیش از ۸۰ درصد منابع آب زیرزمینی کابل با فاضلاب انسانی، نیترات و نمکهای معدنی آلوده شده و شهر در معرض یک بحران سلامت عمومی پنهان قرار دارد.
از طعم تلخ تا تهدید به سلامت: نشانههای هشداردهنده
در خیابانهای شلوغ دشت برچی یا کوههای آرام مکرویان جایی که دودکشهای خانهها هنوز از پخت غذا گواهی میدهند، صدای موتور سهچرخههایی که بطریهای ۲۰ لیتری آب معدنی را تحویل میدهند، جای صدای خطوط لولهکشی قدیمی را گرفته است. باشندگان کابل میگویند طعم آب شهر در چهار سال گذشته بهطور محسوسی تغییر کرده. گاهی تلخ، گاهی شور و در برخی مناطق بهقدری گِلآلود که حتی برای شستوشو هم مورد اعتماد قرار نمیگیرد.
«قابلمهای که با این آب غذا میپزیم، پس از چند بار استفاده لکههای سفید و سفتی میگیرد مثل آهکِ سفتشده». یک زن میانسال از منطقهٔ چهاردهم که ترجیح میدهد نامش ذکر نشود تنها جنبهٔ حسی مشکل را منعکس میکند؛ اما پشت آن خطری سیستمی و ساختاری وجود دارد.
۸۰ درصد آبهای زیرزمینی کابل آلوده است
سید محمد سلیمانخیل، کارشناس محیطزیست می گوید و تأکید میکند که وضعیت فراتر از یک نارضایتی حسی است و بهمراتب جدیتر است:
«در حال حاضر بیش از ۸۰ درصد آبهای زیرزمینی کابل با آلایندههای شیمیایی و بیولوژیکی بهویژه نیترات، کلرید و باکتریهای فاضلابی آلوده است. این نیترات ها از تجزیهٔ مواد فاضلاب در چاههای جذبی ناشی میشوند و برای کودکان زیر پنج سال خطر افت هموگلوبینی (کاهش اکسیژنرسانی خون) را چندین برابر میکند.»
وی توضیح میدهد که کابل امروز تنها یک شبکهٔ کانالیزاسیون قدیمی و ناقص دارد که بخش عمدهای از آن از دههٔ ۱۹۶۰ میلادی فعالیت داشته و هیچگونه گسترش سیستماتیکی در ۴۰ سال گذشته ندیده است. در مقابل جمعیت شهر در همین دوره از حدود ۵۰۰ هزار نفر به بیش از ۵ میلیون نفر رسیده است.
چاههای جذبی: کشتار خاموش بهداشت عمومی
حاصل این ناهماهنگی گسترش بیرویهٔ چاههای جذبی فاضلاب است. سازههایی که در فاصلهٔ کمتر از ۱۰ متری چاههای آبکشی حفر میشوند و در بستر خاکهای شنی و نفوذپذیر کابل در کمتر از ۴۸ ساعت فاضلاب را به لایههای آبهای زیرزمینی نفوذ میدهند.
در بسیاری از محلهها مانند سهراهی قلعه، کارته چهار و ده میل چاههای آب و چاههای فاضلاب در یک حیاط مشترک حفر شدهاند ترکیبی که کارشناسان آن را «کشتار خاموش بهداشت عمومی» توصیف میکنند.
دادههای موسسهٔ بینالمللی مرسیکورپس (Mercy Corps) این تحلیل را تأیید میکند. نمونهبرداریهای انجامشده در ۱۲ ناحیه از کابل نشان داده که ۷۸ تا ۸۳ درصد از چاههای شهری دارای کلیفرم بالای استاندارد سازمان جهانی بهداشت (WHO) هستند، نشانهٔ قطعی حضور فاضلاب انسانی در منبع آب.
پس از ۲۰۲۱: ساختوساز بی رویه و بازگشت بدون برنامه
عوامل تشدیدکنندهٔ این وضعیت پس از اوت ۲۰۲۱ پیچیدهتر شدهاند. بازگشت گستردهٔ بازگشتکنندگان نزدیک به 2 میلیون نفر بدون برنامهریزی شهری، ساختوسازهای خودسر و عدم نظارت بر استانداردهای ساختمانی منجر به افزایش تصاعدی حفر چاههای فاضلاب غیرمعیار شده است.
سلیمانخیل هشدار میدهد:
«در تمام شهر کابل حتی چهار سیستم مدرن کانالیزاسیون هم وجود ندارد. اگر جلوی حفر چاههای جذبی خودسر گرفته نشود و آبهای زیرزمینی دوباره شارژ نشوند، کابل در ده سال آینده با خشکشدگی منابع آب قابلاستحصال مواجه خواهد شد.»
آب معدنی: حق مردم یا مالیات بر فقر؟
در این شرایط بخشی از جامعهٔ کابل بهویژه خانوادههای متوسط و مرفه راهکاری اضطراری یافته: خرید آب معدنی بستهبندیشده. برآوردهای غیررسمی نشان میدهد یک خانوادهٔ چهار نفرهٔ متوسط ماهانه بین ۲۰۰۰ تا ۴۰۰۰ افغانی (۲۴ تا ۴۸ دالر آمریکا) تنها برای تهیهٔ آب نوشیدنی و آشپزی هزینه میکند. رقمی معادل ۱۵ تا ۳۰ درصد درآمد ماهانهٔ یک کارگر ساده در کابل.
فروشندگان آب معدنی در مناطقی مانند دهلانها یا جادهٔ جلالآباد گزارش میدهند که تقاضا در دو سال گذشته ۲۰۰ درصد افزایش یافته است. اما این راهحل دسترسیپذیری نابرابری میسازد. خانوادههای کمدرآمد بهویژه در پیرامونهای شهر مجبورند همچنان از آب آلوده استفاده کنند.
گزارشهای نظارتی از شفاخانه های کودکان کابل حاکی از افزایش ۳۰ درصدی موارد اسهال حاد، هپاتیت A و عفونتهای رودهای در کودکان زیر ۱۲ سال در سه سال اخیر است. بیماریهایی که ارتباط مستقیمی با کیفیت آب آشامیدنی دارند.
و در آخر
بحران آب کابل نمادی از فروپاشی زیرساختهای شهری در شرایط انتقال قدرت است. جایی که آلودگی آب دیگر یک چالش فنی نیست بلکه نتیجهای مستقیم از فقدان برنامهریزی، ضعف نظارت و نادیده گرفتن حقوق اساسی شهروندی است.
در این شرایط خرید آب معدنی نه یک انتخاب بلکه یک شکلِ پنهان از مالیات بر فقر است. مالیاتی که مستقیماً از جیب مردم برای جبران شکست سیاستهای زیرساختی و حاکمیتی وصول میشود.
