شفقنا افغانستان-رییس پژوهشکده فرهنگ و تمدن اسلامی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با بیان اینکه کشورهای خاورمیانه برای تحقق دموکراسی با مشکلات زیادی رو به رو هستند اظهار کرد: بزرگترین مشکل برخی کشورهای خاورمیانه برای استقرار دموکراسی خود کشورهای حامی دموکراسی هستند که نظام های وابسته دیکتاتوری را که از آزادی هیچ بویی نبردند حمایت می کنند.
دکتر موسی نجفی درخصوص تغییر شرایط در کشورهای خاورمیانه گفت: نقد وضع موجد حتما لازم نیست به وسیله دموکراسی انجام شود چون اگر اینگونه باشد یک خطری به وجود می آید به این صورت که یک انتخابات فرمایشی را انجام می دهند و یک پارلمان دروغین هم درست می کنند و اسم آن را دموکراسی می گذارند و در نهایت هیچ کاری هم نمی شود انجام داد.
متن مصاحبه دکتر موسی نجفی را با شفقنا در ادامه می خوانید:
* تحقق دموکراسی از جمله مباحث مهم در کشورهای حاشیه خلیج فارس و خاورمیانه است؛ به نظر شما کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در تحقق امر دموکراسی چقدر موفق عمل کردند؟
نجفی: این سوال شما از چند جنبه قابل بررسی است یعنی تا اجزا را از هم تفکیک نکنیم جوابی به دست نمی آید. جنبه اول اینکه منظور از دموکراسی چیست؟ آیا منظور مبارزه با نظام های استبدادی و دیکتاتوری است که اگر این باشد در کشورهای اسلامی در قالب دموکراسی انجام نمی شود یعنی اگر بخواهیم واقعی تر نگاه کنیم می بینیم مبارزه با دیکتاتوری با پدیده ای به نام بیداری اسلامی انجام می شود. در کشور ما ایران هم مبارزه با رژیم پهلوی نه با دموکراسی بلکه با بیداری اسلامی صورت گرفت. یعنی پروسه دموکراسی باید علیه یک مساله و علیه نظام های استبدادی باشد بیشتر نظام های استبدادی که در خاورمیانه هستند تحت نفوذ غرب قرار دارند که خود مهد دموکراسی هستند، مانند نظام مصر. نظام مصر نظامی است که ژنرال آن با حمایت آمریکا پیروز شد درحالی که دولت قبلی با رأی مردم بر سر کار آمده بود. نظام اردن هم یک نظام پادشاهی است و وابسته ترین نظام خاورمیانه کشور عربستان است یک نظام پادشاهی است که ۶ هزار شاهزاده، ۸۰ سال است که در این کشور حکومت می کنند و یک انتخابات آزاد هم در این کشور وجود ندارد ولی غرب آنها را حمایت می کند. وقتی نگاه می کنیم اکثر نظام های استبدادی منطقه خاورمیانه تحت نفوذ کشورهایی قرار دارند که مهد دموکراسی هستند این اولین تناقض این حرف است؛ بنابراین نجات از این نظام ها با خود دموکراسی یک پارادوکس است یعنی چطور می توان از شر نظام عربستان با دموکراسی راحت شد در حالی که تمام کشورهایی که ادعای دموکراسی در جهان دارند و مهد دموکراسی هستند وابسته به پول عربستان هستند. در خصوص شکل گیری پدیده داعش این نظام حامی اصلی این گروه است و چند کشور را دور هم جمع کرده که با تروریسم مبارزه کنند که این اقدام هم بیشتر شبیه به یک شوخی است. بنابراین بزرگترین مشکل استقرار دموکراسی در برخی کشورهای خاورمیانه، خود کشورهای حامی دموکراسی هستند که نظام های وابسته دیکتاتوری که هیچ بویی از آزادی نبردند را حمایت می کنند.
دومین مشکل این است که روند طبیعی که در چند سال اخیر توانسته با این نظام ها مقابله کند جنبش بیداری اسلامی است که باعث شد دیکتاتوری های تونس، مصر و لیبی سقوط کنند این انقلاب ها اکثرا یک نوع بیداری اسلامی است. یا در بحرین مقابله با نظام آل خلیفه که نظام پادشاهی بسته ای است با بیداری اسلامی انجام می شود حتی در خود عربستان یک بیداری اسلامی شکل می گیرد اما خیلی زود سرکوب می شود پس معلوم است اصل قضیه برای آنها دموکراسی خواهی نیست بلکه مبارزه با نفوذ و سلطه است. با توجه به اینکه الان کمونیست و قطب شرق برای کشورهای اسلامی نفوذی ندارد لذا بزرگترین مشکل دموکراسی در این کشورها برای اینکه به یک وضعیت مطلوب برسد، خود کشورهای اروپایی و آمریکا هستند زیرا منفعت آنها در این نظام های وابسته است یعنی غرب باید این مشکل را روزی برای خود حل کند که بین منافع و آزادی ملت ها با منفعت اقتصادی خود کدام اولویت دارد و تا امروز همواره اولویت اقتصادی خودش مهم بوده است.
جمهوری اسلامی ایران از نظر انتخاباتی دموکراتیک ترین کشور منطقه است و هر سال در آن انتخابات برگزار می شود درحالی که عربستان هیچ انتخاباتی ندارد اما چون جمهوری اسلامی ایران ضدغرب است، با او مخالف می کنند اما عربستان چون حامی منافع غرب است و کارشناسان آمریکایی در این کشور حضور دارند و نفت را به هر قیمتی که می خواهند می فروشند بنابراین کاری با این کشور ندارند. پس دعوا بر سر دموکراسی و آزادی نیست بلکه دعوا سر منفعت است و تمدن غرب منفعت مادی خود را به هر چیزی ترجیح می دهد.
مشکل سوم این است اگر این ملت ها به دنبال آزادی خواهی باشند حرکت آنها بیشتر حرکتی هویتی است و حرکتی که آنها را به اصل خودشان باز گرداند بیداری اسلامی است اما زمانی که حاکم دیکتاتور سقوط کرد و یک فضای بازی به وجود آمد احزاب سیاسی روی موج مردمی سوار می شوند. سقوط صدام کار مردم عراق نبود بلکه کار آمریکایی ها بود آن هم نه به خاطر مردم این کشور بلکه به خاطر منافع خودشان در طول حکومت صدام در عراق کسی کاری به او نداشت چون منافع غرب را تامین می کرد یا لااقل به منافع غرب ضربه نمی زد ولی زمانی که به کویت حمله کرد غرب متوجه شد که صدام باید از سر راه برداشته شود بنابراین بردن صدام کار مردم نبود کار آمریکایی ها و به خاطر نفت عراق بود.
* برای اینکه ملت ها به آزادی برسند حتما باید با پروژه دموکراسی جلو برویم؟
نجفی: نقد وضع موجد حتما لازم نیست به وسیله دموکراسی انجام شود چون اگر اینگونه باشد یک خطری به وجود می آید به این صورت که آنها یک انتخابات فرمایشی را انجام می دهند و یک پارلمان دروغین هم درست می کنند و اسم آن را دموکراسی می گذارند و در نهایت هیچ کاری هم نمی شود انجام داد.
* چرا؟
نجفی: چون ممکن است احزاب سیاسی بیایند و انقلاب مردم را مصادره کنند یعنی دموکراسی به ابزاری در دست کشورهای قدرتمند تبدیل می شود که تامین منافعشان را یا به وسیله دیکتاتورها انجام می دهند یا به وسیله افراد وابسته ای که ظاهرا پروژه دموکراسی را دنبال می کنند. هدف یکی است هدف آزادی مردم نیست بلکه هدف تامین منافع و ارضای حس قدرت طلبی و سیادت خودشان بر جهان است. اگر می خواهیم پروژه دموکراسی خواهی یا روند آزادی این ملت ها را ببینیم باید روشنفکران بومی و اندیشه های بومی درست شود که روند آزادی را از منفعت غربی جدا کنند اما این کار بسیار مشکلی است چون غرب برای خود همه جا منفعت قایل است و هیچ نقطه ای در کره زمین نیست که جزو قلمرو خودشان ندانند.
* پس می توان گفت اولین راهکار رسیدن به دموکراسی مبارزه با استعمار غرب است که اگر استعمار غرب دفع شود تازه می توان راه های استقرار دموکراسی را عملیاتی کرد؟
نجفی: بله. شما دو مطلب را از هم جدا کنید یکی مقابله با وضع موجود این کشور هاست که باید به هم بریزد و دیگری رسیدن به وضع مطلوب است.
* پس به نظر شما کشورهای خلیج فارس در کدام یک از این مراحل قرار دارند؟
نجفی: کشورهای خاورمیانه در هیچ کدام از این مراحل قرار ندارند. فقط یک آگاهی عمومی در این کشورها پیدا شده است و در حین اینکه مردم آگاه شدند، سازمان های اطلاعاتی و امنیتی آن مناطق هم راه هایی را برای مقابله پیدا کردند که انتخابات یا تشکیل احزاب وابسته به خودشان راه هایی است که به وسیله آن می خواهند مسیر مقابله مردم را جهت گیری دیگر دهند.
*رسیدن به هر امر مهمی لوازمی می خواهد پس زیر ساخت های رسیدن به دموکراسی در خاورمیانه چیست؟
نجفی: اینکه مردم می خواهند خودشان حکومتشان را در دست بگیرند این دموکراسی نیست ممکن است یک قسمتی از دموکراسی باشد اما دموکراسی زنجیره ای از مفاهیم جدید است دموکراسی در فلسفه های سیاسی غرب مردم سالاری است.
آزادی یک مساله داخلی است اما دموکراسی یک متن تنها نیست زنجیره ای از مفاهیم بوده و مثلا به سکولاریسم و اومانیسم وصل است. در واقع حلقه ای از این مفاهیم جمع و تبدیل به دموکراسی شده است اما این نوع دموکراسی به کشورهای اسلامی نمی خورد و دموکراسی باید برای آنها تعریف شود. یکی از مسایل مهم این کشورها علمای این کشورها هستند که در بعضی از این کشورها علمای اهل تسنن مانند علمای سعودی فوق العاده قشری و وابسته به نظام های حاکم هستند. بر عکس آیت الله سیستانی که یک عالم و مرجع شیعه مستقل در عراق است و هیچ ارتباطی هم با دولت عراق ندارد و هر جا بخواهد انتقاد و هر جا هم که بخواهد تایید می کند. کلا مرجعیت شیعه همیشه مستقل بوده است و آیت الله سیستانی هم یکی از آنهاست؛ یکی از مشکلات برخی کشورها علما و مشکل دیگر روشنفکران هستند روشنفکران برای پیاده کردن دموکراسی صورت مساله را غلط طرح می کنند که بخواهند جوابی درست دهند آنها در مرحله بینابینی و دنبال این هستند که سرنوشت کشور خودشان را بدون سلطه خارجی به دست بگیرند. ایدئولوژی های مارکسیستی، لیبرالیستی ناسیونالیستی تا قبل از انقلاب اسلامی در جهان اسلام پررنگ بود اما الان کمرنگ شده است و اصولا دین حرف اول تمام کشورهای اسلامی را می زند بنابراین باعث شده است که بعضی کشورها مانند تونس از این فرصت استفاده کنند اما در بعضی از کشورها مساله دین یک سلطه ای را به وجود آورده است به عبارت دیگر علمای آنها که عمدتا علمای وابسته هستند روی این موج سوار شدند و هر جهتی که خودشان می خواهند می روند که این خودش یک آسیب است.
* قبیله گرایی در اکثر این کشورها مانند اردن، عربستان و بحرین حاکم است این امر چقدر می تواند مانع تحقق اهداف دموکراسی شود؟
نجفی: مباحث قبیله ای آنقدر نیست که بخواهد مانع جدی تحقق دموکراسی شود. چون درک قبیله ای دلیل بر این نیست تا مردم این کشورها آزادی کشورشان را نخواهد. در بسیاری از این کشورها، در صد سال قبل قبایل در مقابل این رژیم های وابسته قیام کردند حتی بیشتر از شهری ها. روسای قبایل مانند عمر مختار جنبه های ضد استعماری زیادی داشتند عمر مختار عالم دینی و رییس یک قبیله بود ولی با استعمار ایتالیا مبارزه کرد یا در عراق مردم به فرمان مرجعیت قیام کردند.
* دین چقدر می تواند در پیشبرد اهداف دموکراسی موثر باشد؟
نجفی: در بیداری اسلامی یک زمانی مردم می خواهند دین را عصری کنند اما در جای دیگر ممکن است بخواهند عصر را دینی کنند؛ پس نسبت دین هم در اینجا فرق می کند. در جایی دموکراسی و آزادی در خدمت دین است و در جای دیگر دین در خدمت دموکراسی و آزادی است. مثلا شیعیان نیجریه دنبال این هستند که عصر و کشورشان را دینی تر کنند و عده ای هم به دنبال این هستند که دین را مطابق با دموکراسی تفسیر کرده و دین را عصری کنند. پس یک زمان شما می خواهید جهت جامعه را به این سمت ببرید که حرف اول را در معاملات، اقتصاد و روابط اجتماعی دین بزند مثل جمهوری اسلامی ایران اما یک وقت می خواهید در مناسبات، معاملات، عقود، زندگی، روابط اقتصادی و سیاسی لیبرالیسم و دموکراسی حرف اول را بزند.
* آیا شرایط برای رسیدن کشورهای خاورمیانه به دموکراسی ایده آل است؟
نجفی: شرایط در کشورهای خاورمیانه برای استقرار دموکراسی با موانع زیادی رو به روست. مردم در این کشورها بیشتر به دنبال مردم سالاری و نفی استبداد هستند اما روشنفکران و احزاب نه. آنها گاهی توانستند با بازی های سیاسی و کارهایی هم که می دانند کاری را انجام دهند اما نگاه اکثر روحانیون و علما در کشورهایی مثل قطر، اردن، عربستان و بحرین مشکل دارد. روحانیون اهل تسنن و وهابی هر دو گروه، هنوز نتوانستند خودشان را از بافته های ذهنی و قشری گری هایی که دارند آزاد کنند و دیگر اینکه روحانیون در این کشورها استقلال ندارند و از حکومت های وقت مستقل نیستند.
اکثر آنها به حکومتشان وابسته هستند از آنها پول می گیرند و مانند روحانیت شیعه نیستند که به مردم وابسته باشند. آنها قدرت اینکه بخواهند مردم را به آزادی خواهی راهنمایی کنند، ندارند. شیخ زاکزایی توانست چندین نفر را با فضای ضد استعمار آشنا کند او سی سال کار فرهنگی مستقل کرده است و توانسته بصیرت صحیح به ملت خودش نشان دهد و هم توانسته است دشمنان واقعی را به مردم بشناساند. اگر علما افراد با تقوایی باشند بسیار می توانند به جامعه کمک کنند” فساد یک عالم عالمی را پر می کند”.
* ظهور گروه های افراطی را چطور می توان در این زمینه بررسی کرد؟
نجفی: داعش پدیده اسلامی نیست یک پدیده غربی است و بیش از اینکه زاییده تفکرات سلفی، قشری و تکفیری باشد دست پخت سازمان های جاسوسی خارجی صهیونیستی بوده است یعنی اولا طالبان، القاعده و سلفی ها را داشتیم که کمی طبیعی بود، ولی کم کم به کمک غربی ها تجهیز و سازماندهی شدند که عادی نبود یعنی از یک جایی به بعد بسیج نیرو شدند چیزی که بعدا گردن خود آنها را گرفت اینها تا سراغ خودشان نرفته بودند بیدار نشدند و همه نوع امکانات به داعش می دادند و وقتی امنیت خودشان به خطر افتاد ترسیدند پس داعش یک پدیده دینی نیست اما با دین مردم سروکار دارد. قبلا هم افراد متعصب و قشری گری داشتیم اما نه به این شکل که تانک و توپ سوار شوند و شهرها را ویران کنند و سر ببرند. پدیده داعش عادی و دینی نیست و به سازماندهی سازمان های اطلاعاتی اسراییل و عربستان باز می گردد. قضیه داعش بیش از اینکه اختلاف مذهبی باشد، استفاده از یک نوع تفکر باطل در جهت سیاسی است و حتی اکثرا آنها بینش مذهبی ندارند و ممکن است افراد ساده ای جذب این گروه شوند. مثلا چند هزار نفر که از چچن آمدند اصلا نمی دانند معارف اسلامی چیست و در یک رژیم های کمونیستی بزرگ شدند پس چقدر می توانند تشخیص دهند چه کسی موحد و چه کسی مشرک است.
گفتگو از فهیمه ابراهیمی- شفقنا
انتهای پیام