شفقنا افغانستان-روز گذشته رییس جمهور غنی با معاون رییس جمهور ایران دیدار و هردو جانب از طرح نقشهی راه برای حل مشکلات دو کشور خبر دادند. قرار است یک کمیسیون مشترک همکاریهای افغانستان و ایران ایجاد شود که در مورد حل مشکلات ترانزیتی، تهدیدهای امنیتی و گسترش همکاریهای دو کشور کار کند. در عین زمان، روز گذشته در نمایشگاه مشترک افغانستان و ایران که در کابل برگزار شده بود، مقامهای دولت افغانستان و هیأت ایرانی بر تسهیلات ترانزیتی و گسترش روابط تجاری دو کشور تأیید کردند.
یکی از مهمترین مشکلات افغانستان با کشورهای همسایهاش، خصوصا ایران و پاکستان، مسایل ترانزیتی است. افغانستان به دلیل عدم دسترسی به دریا، از نظر ترانزیتی وابسته به دو کشور ایران و پاکستان است و تمام کالاهای تجارتی افغانستان در کشورهای بیرونی در دو بندرگاه «بندر عباس» ایران و «کراچی» پاکستان بارگیری میشود و از خاک این دو کشور به افغانستان منتقل میشوند. انتقال این کالاها هیچگاه بدون دردسر و راحت نبوده است. عبور و مرور لاریها و انتقال کالاهای وارداتی تاجران افغان از این دو مسیر، به نگاه اسلامآباد و تهران به کابل بستگی دارد. وقتی دولتمردان این دو کشور دلشان خوش بود، کالاهای تاجران افغانستان بهراحتی و بدون مزاحمت و ممانعت به کشور منتقل میشود؛ اما در ناراحتی آنها نسبت به کابل یا متحدان افغانستان، این مسیرها بسته میشوند و برای هفتهها و ماهها کالاهای تاجران افغان در خاک این دو کشور متوقف میماند.
این دو کشور از وابستگی ترانزیتی افغانستان به عنوان ابزار فشار بر دولت افغانستان استفاده میکنند. هرازچند گاهی در پی بروز تنش میان افغانستان با این کشورها یا مطالبات سیاسی از سوی آنها، شاهد بسته شدن مسیرهای ترانزیتی و توقف کالاهای تجارتی بازرگانان افغانستان بودهایم. دیپلماسی دستگاه سیاست خارجی کشور در خصوص این مسئله بسیار ناکارآمد بوده است.
در این مدت فرصتهای زیادی برای رفع این چالش یا حداقل ایجاد سهولتهای معتبر و الزامی برای ترانزیت وجود داشته؛ اما از هیچیک از این فرصتها استفادهی مناسب صورت نگرفته است. هنوز هم مسیرهای ترانزیتی افغانستان ناامن و غیرقابل اعتماد اند و تجارت افغانستان از این نظر با چالش جدی مواجه است. هرچند افغانستان با پاکستان موافقتنامهی همکاریهای تجارتی و ترانزیتی امضا کرده که بر بنیاد آن بایستی مشکلات ترانزیتی حل شده باشند؛ اما متأسفانه اینگونه نشده است. پاکستان تا کنون به صورت کامل به تعهدات خود در این خصوص عمل نکرده و دستگاه دیپلماسی افغانستان نیز ضعیفتر از آن بوده که بتواند پاکستان را ملزم به این تعهداتش کند.
امکانات و فرصتهای منطقهای و بینالمللی زیادی برای حل این مسئله وجود دارند. استفاده از حق ترانزیت کشورهای محاط به خشکه از نظر حقوق بینالملل و حقوق دریاها در خصوص کشورهای محاط به خشکی، سازمانهای همکاریهای سیاسی و اقتصادی منطقهای که افغانستان عضو آن میباشد، نظیر ایکو و سارک و روندهای جاری همگرایی منطقهای، همه ابزارها و فرصتهایی اند که دستگاه دیپلماسی افغانستان میتواند از آنها برای حل چالش ترانزیتی خود بهره ببرد.
سازمانهای منطقهای نظیر سارک و ایکو که افغانستان، ایران و پاکستان هرسه عضو آن میباشند، برای ایجاد همگرایی منطقهای و همکاریهای اقتصادی تشکیل شدهاند. اساسا از میان برداشتن چالشهای ترانزیتی میان کشورها در کوتاهمدت و ایجاد همگرایی منطقهای در بلندمدت، از اهداف و برنامههای اصلی آن میباشد. جدا از آن، افغانستان میتوانست به شکل جداگانه وارد گفتوگوهای دوجانبه برای حل مشکلات ترانزیتی با این دو کشور شود. البته با پاکستان توافقنامهای در این خصوص به امضا رسیده؛ اما با جمهوری اسلامی ایران تا کنون در این مورد اقدامی نشده است.
در کمیسیون مشترکی که قرار است ایجاد شود، یکی از اولویتهای اصلی آن، مسایل ترانزیتی خواهند بود. مقامهای افغانستان باید تلاش کنند این مشکلات را طرح کنند و آن را در قالب این کمیسیون و پیمان استراتژیکی که با این کشور امضا خواهد شد، حل کنند.