شفقنا افغانستان-اما چه شد که داعش وارد عراق شد و حضور او استمرار یافت؟ کشوری که از ضعف امنیت در مناطق شمالی خود رنج می برد و به نوعی رها شده از هر گونه برخورداری از امکانات اقتصادی و زیرساخت های شهری است.
در همین زمینه عقیل الطریحی، معاون ارشد سابق وزارت کشور عراق که اخیرا به عنوان استاندار کربلا معرفی شده است در گفت وگو با خبرنگار شفقنا درخصوص چگونگی ورود داعش به عراق و وضعیتی که این گروهک تروریستی در این کشور رقم زده است می گوید: ورود گروه های تروریستی به عراق از طریق کشورهای همسایه بعد از ماجرای سوریه و مستقر شدن در یک سری مناطقی که به عنوان پایگاه برای خود قرار دادند محقق شد. در این چارچوب تمام کشورها و قدرت های دنیا ابراز همکاری و مساعدت دارند ولی توقع ما این است که بیشتر از این میزان کمک هایی که انجام می شود باید وجود داشته باشد به خصوص حمله های هوایی نیروهای ائتلاف خارجی که به لحاظ رسانه ای در آن بیشتر غلو شده است و در واقع این حمله ها به تعداد زیاد و متمرکزی صورت نگرفته است.
وی با اظهار خوشبینی نسبت فروپاشیده شدن داعش در آینده ای نزدیک، در عین حال خواستار اقدامات عملی بیشتری علیه تروریست ها در عراق شد و تاکید کرد: بایستی فشار بیشتری از سوی مجامع جهانی علیه داعش صورت گیرد و برخی کشورهایی نیز که همچنان پشتیان این گروه ها هستند دست از کمک و پشتیبانی خود بردارند، چرا که ثبات منطقه باعث ثبات در کل جهان خواهد و ثبات عراق یعنی ثبات منطقه.
این مقام سابقا امنیتی عراق درخصوص وضعیت گروه های سیاسی در این کشور و احتمال اینکه عراق بعد از داعش بتواند یکپارچه بماند می گوید: پیروزی هایی که به وسیله ارتش عراق و پشتیبانی نیروهای مردمی متشکل از مجاهدینی که به دعوت جهاد آیت الله سیستانی لبیک گفتند باعث به ثبت رساندن بزرگترین اسطوره های تاریخی شده است که هیچ کس توقع چنین حرکتی را نداشت لذا معتقدم حضور نیروهای مردمی مهم ترین پشتیبان و عاملی برای بیرون راندن گروه های تروریستی تا کنون بوده اند. انرژی و توانمندی هایی که این گروه ها در اختیار دارند باعث می شود امتیاز مثبتی به نیروها داده شود و در میان نیروهای ارتش نیز شاهدیم درصد آمادگی برای انجام عملیات های بیشتر برای مقابله با گروه های داعش وجود دارد و برای حمله به مواضع آنان آماده می شوند که امیدواریم شاهد آزادی تمام سرزمین عراق از دست این گروه ها باشیم.
اما در مورد وضعیت سیاسی میان گروه های مختلف شیعه سنی و کرد، الطریحی معتقد است: شاهدیم طی رویه با ثباتی گفت وگوهایی با طرف های مختلف در جریان است که امیدواریم این گفت وگوها ادامه پیدا کند چرا که همه به اتفاق دارای دید مشترک در برابر داعش هستند و آن استقرار ثبات و امنیت در عراق است لذا امیدواریم از بسیاری از اختلاف نظرهایی که میان گروه های مختلف وجود دارد عبور کرده و از اختلافاتی که بعضا مذهبی است دور شویم چرا که عراق یکپارچه در راس امور باید قرار گیرد.
الطریحی در ادامه درباره ادعایی که برخی رسانه های غربی در مورد حضور نیروی های نظامی ایران در عراق و همچنین حملات هوایی این کشور علیه مواضع داعش مطرح می کنند؛ چنین پاسخ داد: این قضیه توسط وزارت خارجه آمریکا طرح شده که مورد استقبال این کشور نیز قرار نگرفته است اما باید گفت وضعیت به گونه ایست که نیاز به همبستگی و کمک همه کشورهای جهان در عراق وجود دارد چرا که تروریسم فقط عراق را تهدید نمی کند بلکه همه جهان را تهدید می کند. به دلیل اینکه آخرین برگ تروریسم که همان داعش است در روزهای اخیر باعث شده امنیت خود این کشورها مورد تهدید قرار گیرد.
استاندار کربلا که در گذشته نیز دستی در رسانه های عراقی داشته است در مورد نقش آیت الله سیستانی در تحولات اخیر عراق معتقد است: حداقل نقشی که مرجعیت به خصوص رهبری آیت الله سیستانی در مرحله و برهه زمانی بعد از فروپاشی نظام بعث توانست ایفا کند این بود که وحدت و یکپاچگی عراق را حفظ کرده و از جنگ های مذهبی و قومی جلوگیری به عمل آورد و ایشان ثابت کرد مرجعیتی است که تنها دارای نقش سیاسی و دینی نیست بلکه دارای جایگاهی بشردوستانه و صلح طلبانه ای است که تاثیر و نفوذ عقاید ایشان شامل همه مردم عراق شده است و تمام این موارد به خاطر حفظ وحدت و یکپارچگی ملت عراق در برابر ترویست هاست؛ نقشی بسیار مهم و واضح که موجب بیرون راندن داعش از عراق خواهد بود.
***
ساختار اجتماعی عراق؛ نيازمند فرهنگي كثرت گرا و متساهل
به گزارش شفقنا، بر اين اساس، ساختار اجتماعي عراق را می توان نمايـانگر موزاییـك رنگارنـگ و متنـوعي از اقـوام، مذاهب و فرهنگ هايي دانست كه به اقتضای موقعيت و جايگـاه سياسـي، اجتمـاعي و اقتـصادي، هيچ كدام نتوانسته اند بدون اعمال سطحي از خشونت، سلطه اي بلامنـازع بـر ديگـر گروه هـا و اقوام داشته باشند. كردها، اعراب سني و شيعيان، مهمترين بـازيگران بـومي سياسـت در عـراق هستند كـه مطالبـات و منـافع بعـضاً متفـاوت و حتـي متـضادي دارنـد و مـديريت و تجميـع مسالمت آميز منافع آنان بسيار دشوار و نيازمند فرهنگي كثرت گرا و متساهل است. اين ويژگـي در عراق، بارزتر از ديگر جوامع چندقومي است؛ زيرا عراق كشوري ساختگي است كه از دل عثماني شكست خورده در جنگ جهاني دوم و با ساختار ظاهري دولت – ملت پديـد آمده و پروژه ملت سازي در آن كامياب نبوده است.
به گفته داریوش آشوری، محقق و نویسنده، عراقی ها تـا كنـون نتوانـسته انـد شـور مليت را در مردم، جانشين شور هويت قومي و قبيله اي كنند و بر اين اساس، ثبات سياسي در اين كشور همواره از مسير ديكتـاتوري و اعمـال خـشونت سياسي دنبال مي شده و ابزار اين رويكرد، همواره اعراب سني مذهب بوده اند. کشوری که در سال 1920 با جدايي از عثماني بـه واسـطه شكـست در جنـگ جهـاني اول، بـه قيموميت بريتانيا درآمد. از آن پس تا سال 1958 و كودتـاي سـرهنگ عبـدالكريم قاسم، تحت پادشاهي دودمان هاشمي اداره شد. پس از كودتاي قاسم، ايدئولوژي حكـومتي در عراق معجوني از ناسيوناليسم عربي، سوسياليسم و نظاميگري بود كـه بـا توتاليتاريـسم بعثـي صدام حسين، به فرجام خود رسيد. اين ويژگي ها يعني ساختگي بودن عراق، نقش تعيين كننده قدرت هـاي خـارجي در حيـات سياسي اين كشور و حاكميت اقليت بر اكثريت، موجب تبديل خشونت سياسي به نوعي سنت پايدار در تاريخ سياسي عراق شده است. علاوه بر ساختگي بودن، عراق هيچگاه در طول تاريخ خود، براي خود تصميم نگرفته است. در واقع، عراقي ها در طول تاريخ، هيچگاه نتوانستند به دست خود حكومتي را بر سـر كـار بياورند و حتي نتوانستند هيچ كدام از حكومت ها را نيز سرنگون كننـد و ايـن كـار همـواره بـا مداخله بيگانگان انجام شده است.
***
منطق بازی در عراق آینده
با توجه به نيروهاي داخلي صحنه عراق، نيروهاي خارج از منطقه و همسايگان اين كـشور و همين طور اهـداف، امكانـات و اسـتراتژيهـاي ايـن نيروهـا، مـي تـوان تـصوير محتمـل از سناريوهاي عراق آينده به دست داد. روشن اسـت هـر نيرويـي مـي كوشـد بيـشترين ميـزان و حداكثر اهدافش خويش را محقق سازد؛ اما بر سر راه تحقـق اهـداف هـر نيرويـي، اهـداف و امكانات نيروهاي ديگر قرار دارد. بر ايـن اسـاس، بـه نظر مي رسد چهار سـناريو را بتـوان در چشم انداز عراق آتي مشاهده كرد. سناريوي تجزيه عراق، سناريوي ادامه جنگ داخلـي تا مدت ها، سـناريوي قوت گرفتن فدرالیسم و سناریوی تقسيم عادلانه و دموكراتيك قدرت در عراق.
– سناریوی تجزیه عراق: با توجه بـه آنكـه سـناريوي اول یعنی تجزیه عراق مخالفـت تقريبـاً تمامي نیروهای داخلی و خارجی را به دنبال دارد، كمترين احتمال وقوع را دارد. تجزيه عراق به دو صورت قابل تصور است؛ يكي تجزيه به دو ناحية عرب نـشين (اعـم از شيعه و سني) و منطقة كردنشين و ديگري، تقسيم اين كشور به سه منطقه كردنشين، سني نشين و شيعه نشين. اين دو سناريو در مجموع چندان محتمل به نظر نمي رسند، زيرا تقسيم عـراق بـه سه ناحيه تقريباً هيچ طرفدار مشخصي ندارد. علی رغم اینکه حمله داعش به استان های شمالی عراق موجب فرار بسیاری از اقلیت ها از جمله شیعیان، کردها و حتی بسیاری از سنی ها شده است و این مناطق بالقوه یکدست شده اند اما بعد از تضعیف داعش و مخالفت تقریبا همه کشورها با این گروهک تروریستی به نظر می رسد این مناطق پتانسیل جدا شدن حتی در قالب فدرالی را هم نداشته نباشند. چرا که از امکانات و منابع اقتصادی طی دراز مدت بی بهره اند و شاید مهم ترین دلیلی که فرمانده های ناراضی بعثی در همکاری با داعش انجام دادند، نزدیک شدن به بغداد و در اختیار گرفتن استان هایی از جمله کرکوک بود که بتوانند به لحاظ موقعیت اقتصادی خود را تقویت کنند. اما از آنجا که داعش در حال تضعیف شدن است بعید به نظر می رسد در آینده ای نزدیک و پس از شکست این مناطق بتوانند به خودمختاری دست پیدا کنند. تقسيم به دو ناحيه شیعه و کردنشین نيز تنهـا مطلـوب بخـشي از راديكال هاي جبهه كردي به نظر مي رسد، زيرا آنان وضع فعلي را زماني مناسـب بـراي تحقـق روياي كردستان بزرگ تلقي مي كنند. از سوي ديگر، عموم همسايگان عراق و جريان هاي شيعه و سني داخل عرب با تجزيه مخالف اند. تجزيه عراق آن هـم بـه صـورتي كـه يـك كردسـتان مستقل شكل بگيرد، از ديد عموم كشورهاي همسايه (مخـصوصاً كـشورهايي كـه اقليـت كـرد دارند)، بالقوه خطري قابل سرايت جلوه مي كند و مي تواند به تحرك اقليـت هـاي كـرد در ايـن كشورها منجر شود.
– سـناريوي استمرار جنـگ داخلي: اگرچه طرفداراني از همسايگان عراق به خصوص عربستان را داراست، اما تقریبا به نفع هيچيك از همسايگان مهم عـراق نيست و مي تواند عاملي براي توليد بـي ثبـاتي و احتمـالاً تـشديد اختلافات كشورهاي منطقه شود. پیشروی هایی که ارتش به همراه نیروهای مردمی و کردها در آزادسازی برخی مناطق عراق داشته است و همچنین عدم به رسمیت شناختن داعش از سوی مجامع بین المللی تضعیف بیش از پیش این گروهک را در پی خواهد داشت. اگر چه هنوز داعش از ظرفیت های تهدید کننده ای برخوردار است و ممکن است چند سالی برای متلاشی شدن آن زمان ببرد اما عملا قادر به تغییرات عمده در حیات سیاسی و جغرافیایی عراق نیست. و البته در این میان نقش آمریکا، عربستان، ترکیه و ایران درباره چگونگی و زمان پایان جنگ داخلی در عراق را نباید نادیده گرفت. چنانکه این کشورها در سریع ترین زمان ممکن به یک راه حل جامع دست یابند پایان جنگ دور نخواهد بود اما اگر هر کدام از این کشورها نخواهند با یکدیگر متفق و متحد القول باشند اگر چه ممکن است جنگ علیه داعش روزی به پایان برسد اما زمان آن نامعلوم خواهد بود.
– سناریوی تقویت فدرالیسم: عده ای از پژوهشگران و صاحب نظران سیاسی، فدارالیسم را موثرترین شیوه برای حل معضل تاسیس دولت – ملت در جوامعی می دانند که با چند گونگی های ساختاری اعم از قومی، نژادی و مذهبی مواجه هستند. کشور عراق نیز با توجه به اینکه کشوری چند قومی و چند مذهبی است، پس از سقوط صدام چه بر اساس ماده چهار قانون اساسی موقت و چه بر اساس ماده اول قانون اساسی دائم، فدارلیسم را به عنوان شکل حکومتی خود در آینده انتخاب کرده است. با این وجود فدرالیسم در عراق با معضلات و مشکلاتی مواجه است و علت آن وجود پاره ای از ابهامات و بدعت گذاری ها در قانون اساسی و معضلات حقوقی است که وجود دارد. همچنین عدم تمرکز جغرافیایی مناطق در عراق از لحاظ قومی و مذهبی؛ مساله شهر کرکوک، تمرکز منابع نفتی و ثروت در شمال و جنوب و عدم وجود این منابع در مناطق سنی نشین نشان از وجود مشکلات عملی بر سر راه فدرالیسم در عراق هستند. بنابراین آن چیزی که می توان به آن اذعان کرد این است که نسبت به اتخاذ این شیوه از نظام فدرال در عراق نمی توان آینده ای روشن پیش بینی کرد. تنهـا يـك نگرانـي، كـه ممكن است براي ايران (و همين طور احتمالاً تركيه و سوريه) پيش مي آيد، الگـوي فدراليـسم قومي در عراق خواهد بود كه ممكن است در نظر گروه هاي قومي ايـران (و كـشورهاي ديگـر همسايه عراق) مدلي مطلوب و مناسب تلقي شود و در نتيجه، به مطالبات قومي جديدي دامـن بزند.
– سناريوي تقویت تقسيم عادلانه و دموكراتيـك قـدرت در عـراق: كـه محتمل تر از بقيه است، به نفع اكثريت كشورهاي همسايه و از جمله ایران اسـت؛ زيرا در پرتو ثبات عراق؛ گروه هاي نزديك بـه ايـران از سـهمي شايـسته از قـدرت برخـوردار مي شوند؛ عراق دموكراتيك بستر مناسبي براي ظهور ديكتاتوري های جدید نمي شـود؛ ثبات و دموكراسي نسبي در عراق، امكان فعاليت اقتصادي و حضور ايـران در صـحنة اقتـصادي اين كشور را، كه محتاج بازسازي و نوسازي است، فراهم مـي كنـد و ثبـات و تقـسيم قـدرت، بهانه اي براي مداخلات بين المللي و خارج از منطقه باقي نمـي گـذارد. به هر حال، هر يك از سناريوهاي فوق محتمل باشد، يك نكتـه مـسلم اسـت: عـراق در آينده نزديك رقيب جدي ايران و تهديدي بالفعل همانند دوران حكومتي بعثي ها نخواهد شد و تقسيم قدرت يا جنگ داخلي، امكان ظهور ديكتاتوري های نوظهور را به شدت تـضعيف مي كند.
به گزارش شفقنا، برآيند اين گزاره ها در مجموع نشان مي دهد سناريوي محتمل تر عراق آينده، سناريوي ميانه يا برقراري نوعي شبه دموكراسي در اين كشور است. راهكار تحقق اين سناريو نيز برقراري نوعي ائتلاف ميان شیعیان، اعراب سني،کردها، سكولارها و ملي گرايان اعم از شـيعيان و سـني هاسـت. ائتلافی که در برابر داعش شکل گرفته و در واقع یک نوع اتحادی را میان غالب گروه های مختلف در داخل و در عرصه منطقه ای و بین المللی فراهم کرده است، می تواند بالقوه ظرفیت همبستگی قومی و مذهبی در عراق را تقویت کند. از این رو شاید داعش به مثابه یک تهدید بزرگ برای عراق و امنیت خاورمیانه محسوب شود اما در درازمدت و با غلبه بر این گروهک تروریستی، می تواند همگرایی را بین گروه ها و بازیگردانان عرصه بین المللی فراهم کند.
وقت آن است که آمریکا از اشتباهات گذشته درس گرفته و متوجه این امر باشد عراق به لحاظ تنوع قومیتی و مذهبی در درون و به همین میزان تنوع قومیتی و مذهبی در محیط پیرامون خود(همسایگانش) این کشور را آبستن مهم ترین فاکتورهای حیاتی امنیت در کل منطقه قرار داده که کوچک ترین اقدامی در برابر این کشور، امنیت کل منطقه و حتی جهان را دستخوش تغییر خواهد کرد.تغییراتی که برای جبران خسارت هایش ممکن است سال ها زمان صرف شود و علاوه بر آن اشکال دیگری از خشونت را بازتولید کند.
به واقع می توان گفت؛ منطـق بـازي در عـراق آينـده، در حـال گـذار بـه حـوزه اقتصادي و فرهنگي – اجتماعي است و باید از هم اكنون براي ارتباط مثبت و فعـال با عـراق آينده، برنامه ريزي و سرمايه گذاري كرد.
گزارش از سمانه جعفرزاده- شفقنا
انتهای پیام