اطلاعات روز نوشت: کرونا در افغانستان؛ بحرانی که نادیده گرفته می‌شود

شفقنا افغانستان- روزنامه اطلاعات روز چاپ کابل در مطلبی تحت عنوان «کرونا در افغانستان؛ بحرانی که نادیده گرفته می‌شود» چنین آورده‌است:

جالب‌توجه‌ترین نکته در مورد مرکز درمانی ویژه کووید۱۹ در افغانستان، نبود تدابیر اساسی در این مرکز برای پیش‌گیری از گسترش کووید۱۹ هست.

هفته گذشته در شفاخانه بیماری‌های انتانی افغان-جاپان در کابل، گاردهای امنیتی در ورودی شفاخانه ماسک نپوشیده بودند. همین‌طور یک راننده تاکسی که یک زن سال‌خورده را به شفاخانه آورده بود، ماسک نداشت. آن زن سرفه‌های خشک داشت و ضعیف‌تر از آنی بود که بتواند خودش از موتر پیاده شود. حتا ماسک داکتر احمدظاهر سلطانی، رییس تازه مقررشده این شفاخانه، نه روی دهان و بینی، بلکه زیر چانه‌اش آویزان بود. همین‌طور از ده‌ دوازده پرستار و کارمند شفاخانه که وقتی ما داشتیم در دفتر داکتر سلطانی صحبت می‌کردیم و آن‌ها برای گرفتن امضا نزدش می‌آمدند، فقط یک نفر ماسک پوشیده بود.

هفته گذشته احمدجواد عثمانی، وزیر صحت عامه افغانستان اعلام کرد که نزدیک به یک-سوم از جمعیت این کشور یا تقریبا ۱۰ میلیون نفر به ویروس کرونا آلوده شده‌اند. او گفت که این رقم براساس سرویِ است که به حمایت سازمان جهانی بهداشت و دانشگاه جانز هاپیکنز انجام شده و نشان می‌دهد که در کابل بیش از نیمی از ۵ میلیون جمعیت آن آلوده شده‌اند.

نظام بهداشت و درمان افغانستان حتا قبل از آغاز همه‌گیری کووید۱۹ در این کشور، به شدت ضعیف بود. از زمان شیوع کرونا در این کشور تاکنون، فقط ۹۰ هزار تست انجام شده است و ۳۷ هزار آن مثبت بوده است. اما ظرفیت پایین انجام تست، یگانه مشکل در افغانستان نیست. در سرتاسر کشور برای موارد جدی فقط ۳۰۰ دستگاه تنفس مصنوعی (ونتیلاتور) وجود دارد که برخی از آن‌ها مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، زیرا کارمندان صحی آموزش لازم را برای استفاده از آن‌ها ندیده‌اند. همچنین ادعا می‌شود که ۳۲ دستگاه تنفس مصنوعی از وزارت صحت عامه به سرقت رفته و به پاکستان قاچاق شده است. ماه گذشته، داکتر سلطانی در شفاخانه افغان-جاپان گفت که کمبود آکسیجن باعث شده که خانواده‌های بیماران هنگام رسیدن موتر آکسیجن به شفاخانه، بر سر مخازن آکسیجن باهم درگیر شوند. کارمندان صحی در شهر هرات در غرب افغانستان ادعا کردند که سه ماه می‌شود معاش خود را از دولت دریافت نکرده‌اند، درحالی‌که وزارت صحت عامه متهم به اختلاس میلیون‌ها دالری شده است که دونرهای بین‌المللی برای مقابله با ویروس کرونا به افغانستان کمک کرده‌اند.

اکثریت مطلق افغان‌ها به دلیل فقر گسترده و نبود حمایت از آن‌ها، نمی‌توانند سبک زندگی یا نوع رفتاری را در پیش بگیرند که در مهار کووید۱۹ در سایر کشورها مؤثر واقع شده است. این شاید بزرگ‌ترین چالشی است که مقامات صحت عامه افغانستان با آن روبرو هستند. باورهای مذهبی که باعث می‌شود مردم توصیه‌های صحی را نادیده بگیرند و همچنین این باور که مرگ یا زندگی به دست سرنوشت و تقدیر است، رویکرد افغانستان ــ که در بهترین حالت عمل‌گرایانه و در بدترین حالت منفعل است ــ برای مقابله با تهدید ویروس کرونا را شکل داده است.

اولین موارد مثبت ابتلا به کووید۱۹ در شهر هرات در ماه فبروری ثبت شد. در ماه مارچ شیوع گسترده ویروس کرونا در ایران، همسایه هرات، باعث شد که بیش از ۲۰۰ هزار کارگر مهاجر افغان راه برگشت به خانه را در پیش گرفته و از مرز وارد افغانستان شوند. دست‌کم برخی از آن‌ها ویروس کرونا را نیز با خود آوردند. کارگران از مرز سوار اتوبوس‌‌ها و موترهای مسافربری شدند که تا سقف پر بود، و به سراسر کشور پراکنده شدند و به خانه‌های بزرگ و پرجمعیت خود برگشتند. دیری نگذشت که آلودگی در ۳۴ ولایت افغانستان به ثبت رسید.

براساس آمار رسمی، در مجموع ۱۳۰۰ مرگ ناشی از ابتلا به کووید۱۹ در سراسر افغانستان به ثبت رسیده است. اما بیشتر کسانی که توسط این ویروس از پا درآمده‌اند، احتمالا هرگز به شفاخانه مراجعه نکرده‌اند و بنابراین در آمارهای رسمی دولتی حساب نشده‌اند. هفته گذشته فقط ۴۰ بستر از ۱۰۰ بستر شفاخانه افغان-جاپان بیمار داشت. داکتر سلطانی می‌گوید که اکثر مردم «شب بیمار می‌شوند و [در خانه] می‌میرند.»

بسیاری از افغان‌ها که علامت کووید۱۹ دارند ترجیح می‌دهند به جای مراجعه به شفاخانه و انتظار طولانی برای معلوم‌شدن نتایج‌شان، در خانه بمانند و بیماری را «تیر» کنند. داکتر سلطانی می‌گوید که برخی دیگر از ترس این‌که اگر بمیرند جسد آن‌ها را دولت می‌گیرد و از تدفین مناسب و تشییع جنازه اسلامی محروم می‌شوند، به کلی از مراجعه به شفاخانه و درمان خودداری می‌کنند. در مناطق روستایی، جایی که دسترسی به اطلاعات و مراقبت‌های بهداشتی محدود است و سطح سواد و آموزش مردم پایین، توصیه‌های بهداشتی عمدتا نادیده گرفته می‌شود.

به‌دلیل ظرفیت پایین انجام تست در افغانستان، اعضای جامعه و روزنامه‌نگاران مجبور شده‌اند از روی گفته‌ها و حکایات این و آن میزان آلودگی و مرگ‌ومیر ناشی از کرونا را سنجش کنند. کاربران شبکه‌های اجتماعی که روزانه با تعداد زیادی از فرسته‌های فیس‌بوکی دوستان خود مواجه می‌شوند که در آن از مرگ اعضای خانواده و دوستان‌شان خبر دادهاند، کووید۱۹ را عامل مرگ‌ومیرهای کنونی می‌دانند. روزنامه واشنگتن پست در ماه جون گزارش داد که مقامات ارشد امنیتی از چهار ولایت افغانستان برآورد کرده‌اند که ۶۰ تا ۹۰ درصد نیروهای‌شان به ویروس کرونا آلوده‌ شده‌اند. در گزارشی دیگر یک قبرکن در کابل گفته که او قبل از پاندمی روزانه هفت یا هشت نفر را دفن می‌کرد اما اکنون این رقم به بیش از ۲۰ نفر در روز افزایش یافته است.

حکومت افغانستان در مقایسه با بسیاری از کشورها در اجرای تدابیر پیش‌گیرانه سریع عمل کرد. در اواخر ماه مارچ، که رقم موارد ابتلا به کووید۱۹ هنوز اندک بود، حکومت مکاتب، دانشگاه‌ها، ادارات دولتی و تمام مشاغل غیرضروری را در کابل و مراکز ولایت تعطیل کرد، پروازهای داخلی متوقف و مسافرت زمینی محدود شد.

اما با این‌که آلودگی روبه افزایش بود، تعداد اندکی از افغان‌ها می‌توانستند دست از کار بکشند. سخن‌گوی «برنامه جهانی غذا» در افغانستان در ماه مِی به من گفت که «۴۴ درصد تمام افغان‌ها ــ بیش از ۱۶ میلیون نفر ــ به ابزار معیشت ناپایدار وابسته هستند که آن‌هم، به دلیل شیوع کووید۱۹ و شوک‌های ناشی از آن مختل خواهد شد.»

در همان ماه، «پرواتی رامسوامی»، معاون برنامه جهانی غذا در افغانستان گفت که وضعیت دارد «به سرعت از یک وضعیت اضطراری بهداشتی به یک بحران غذایی و معیشتی بدل می‌شود.»

او گفت: «در شهرها، قرنطینه و کاهش فعالیت‌های اقتصادی باعث شده است که خانواده‌های آسیب‌پذیر مانند خانواده‌های فقیر شهری، جوامع آوارگان داخلی و تمام کسانی که برای بقا متکی به کار روزمره هستند، ندانند که غذای بعدی خود را از کجا پیدا کنند.»

در ماه جولای رییس‌جمهور اشرف غنی در مراسم راه‌اندازی برنامه دسترخوان ملی گفت که ۹۰ درصد افغان‌ها اکنون با عاید ۲ دالر یا کمتر از آن در روز زندگی می‌کنند.

طبق آخرین گزارش «چشم‌‌انداز اقتصادی جهانی» بانک جهانی، افغانستان در سال جاری شاهد رکود ۵.۵ درصدی تولید ناخالص داخلی خود خواهد بود.

اما رکود اقتصادی مداوم این واقعیت را که تا ماه جون، گذشته از تعطیلی مکاتب و دانشگاه‌ها و ممنوعیت تجمعات عمومی در افغانستان، تدابیر اولیه برای مهار گسترش کرونا تقریبا به فراموشی سپرده شد، پنهان می‌کند. همان‌طور که کارشناسان پیش‌بینی کرده بودند، خطر ازپادرآمدن توسط فقر بزرگ‌تر از خطری است که از جانب  ویروس کرونا متوجه مردم افغانستان است.

در کابل، فروشنده‌های خیابانی که با همه‌گیرشدن ترسِ ناشی از شیوع کرونا در ماه مارچ به فروش ماسک و دست‌کش رو آورده بودند، اکنون دوباره به فروش عینک آفتابی و لوازم جانبی تلفن همراه بازگشته‌اند. اندازه‌گیری دمای بدن افراد در فروشگاه‌ها، ادارات دولتی و پروازهای داخلی سرسری انجام می‌شود. اکثر اوقات که من در افغانستان آزمایش شده‌ام، دستگاه‌ها (که احتمالا ناقص یا بدل هستند) خوانش‌هایی را از وضعیت صحی من ارائه داده‌اند که نشان می‌داد من به لحاظ بالینی زنده نیستم. عکس‌هایی که از یک گردهمایی تبلیغاتی طالبان با هدف نشان‌دادن جدیت این گروه در زمینه بهداشت و سلامت عمومی منتشر شد، نشان می‌دهد دماسنجی که در دست یک جنگ‌جوی این گروه دیده می‌شود، صرفا دو تکه چوب است که توسط نوارچسب برق‌کاری پوش و به هم چسبانده شده است.

اکثریت افغان‌ها با این باور که همه‌چیز وابسته به سرنوشت و تقدیر است ــ باوری که آن‌ها در طول بیش از ۴۰ سال جنگ به آن عادت کرده‌اند ــ با ویروس کرونا روبرو می‌شوند. داکتر سلطانی می‌گوید: «افغان‌ها در گذشته به حدی سختی‌ها را تجربه کرده‌اند» که اکنون هرچقدرهم متخصصان هشدار دهند، خیلی نگران یک بیماری نیستند. او می‌گوید که مردم این‌گونه نسبت به یک بیماری بی‌اعتنایی پیشه کرده‌اند و و باور دارند که سرنوشت آن‌ها در نهایت «به دست خداست.»

در ماه جون من از شفاخانه ولایتی میدان شهر، مرکز ولایت وردک در فاصله یک‌ساعته از کابل، بازدید کردم. امین، پرستار بخش مراقبت‌های ویژه این شفاخانه به من گفت که تعداد بیمارانی که به این شفاخانه مراجعه می‌کنند، در مقایسه با تعداد مراجعین آن در دوره قبل از کرونا، حدود ۵۰ درصد کاهش یافته است. او گفت: «مردم از آمدن [به شفاخانه] می‌ترسند.» در این شفاخانه، افراد پس از این‌که تست می‌شوند، اگر دارای علامت بودند، ترغیب می‌شوند که خود را در بخش قرنطینه تازه تأسیس‌شده توسط کمیته سویدن، که در فاصله‌ی اندکی از شفاخانه واقع شده است، قرنطینه کنند. امین گفت بیماران ۵۰ تا ۶۰ ساله که به این شفاخانه مراجعه می‌ کنند، «هیچ‌کدام زنده نمی‌مانند. تا ما نتایج را می‌گیرم، آن‌ها می‌میرند.» او گفت که نتایج تست یک هفته طول می‌کشد که از کابل به وردک برسد، بنابراین، به جز بیمارانی که در وضعیت وخیم قرار دارند، اکثر مردم پس از تست به روستاهای خود باز می‌گردند و ویروس را بیشتر در دره‌های وردک پخش می‌کنند.

پس از بازدید از شفاخانه، من به یک پوسته امنیتی رفتم که در خط مقدم جنگ و در فاصله چند کیلومتری از بزرگ‌راه واقع شده است. از وقتی من به این پوسته رسیدم تا زمان بازگشتم، دست‌کم یک سرباز پولیس به ضرب گلوله تک‌تیرانداز طالبان کشته شد. فرمانده این پوسته، حاجی لعل‌محمد به من گفت که در ۲۰ تا ۳۰ تن از افراد وی علائم کووید۱۹ مشاهده شده، اما تعداد معدودی از آن‌ها به خود زحمت دادن تست را داده‌اند. یکی از آن‌ها که تستش مثبت آمده بود و هنوزهم از علائم شکایت داشت، وقتی من و چند مرد دیگر روی فرش پلاستیکی پوسته نشسته و داشتیم چای سبز می‌نوشیدیم، وارد شد. او وارد جمع شد و با هریک از رفقایش دست داد و بعد گفت: «نگران نباشید، کرونا در افغانستان چندان بد نیست.»

داکتر سلطانی هفته گذشته قبل از این‌که مرا ببرد و شفاخانه افغان-جاپان را نشان دهد، گفت که حتا هنگام مراجعه به بخش مراقبت‌های ویژه «فقط ماسک می‌پوشم، نه دست‌کش.» بخش مراقبت‌های ویژه این شفاخانه اتاقی بزرگ با ۱۲ بستر است که در آن بیمارانی که وضعیت‌شان وخیم است و بسیاری‌شان برای نفس‌کشیدن از طریق ماسک آکسیجن تقلا می‌ کنند، بستری می‌شوند. سلطانی با ذکر بیماران سرطانی خوش‌بین که بهبود یافته‌اند و بیماران بدبین که بهبود نمی‌یابند، گفت: «من معتقدم وقتی اعتماد به‌نفس یک فرد بالا باشد، احتمال تشدید بیماری‌اش پایین است.» او استدلال کرد که وقتی روحیه پایین باشد، «سیستم ایمنی بدن دچار مشکل می‌شود و خطر این‌که فرد به صورت جدی بیمار شود، بالا است.»

وقتی من از تأثیر اعتماد به نفس و روحیه بالا به عنوان یک عنصر پیش‌گیری‌کننده بیماری پرسیدم، او گفت: «من ۲۰ یا ۲۵ روز می‌شود که اینجا هستم و هنوز مریض نشده‌ام. من این کار را می‌کنم تا روحیه داکتران و کارکنان [شفاخانه] حفظ شود، این‌که قوی باشند و نترسند.»