شفقنا افغانستان-بر اساس برنامه ریزی های صورت گرفته، اکثر نیروهای رزمی ناتو تا پایان سال 2014 خاک افغانستان را ترک خواهند نمود. این امر به یکی از مسائل با اهمیت برای سیاست خارجی روسیه تبدیل شده است. مسکو از یک طرف دوست دار این امر نیست که قدرتی بزرگ مانند امریکا در منطقه حضور داشته باشد و از طرف دیگر نگران انتقال بی ثباتی به منطقه آسیای مرکزی پس از خروج نظامیان غربی از افغانستان می باشد. مشکلات امنیتی از جمله حضور گروههای تندرو مجاهدین و گروههای افراط گرای تکفیری و سلفی اسلامی مانند القاعده و نیز طالبان در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز، تروریسم و افراطگرایی مذهبی، مهاجرتهای غیرقانونی و قاچاق مواد مخدر در افغانستان عواملی برای نگرانی روسها به شمار می روند.
مجموعه این عوامل باعث شده است تا روسیه سیاست نامشخص و دو پهلویی را در قبال آینده افغانستان اتخاذ نماید. در یادداشت پیش رو تلاش می شود تا سیاست های روسیه در قبال افغانستان و منطقه آسیای مرکزی قبل و بعد از سال 2014 مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
گذشته و حضور مستقیم نیروهای روسیه در مرز
در واقع در پی امضای توافقنامه میان مسکو و دوشنبه در سال ۱۹۹۳ حدود ۱۱ هزار مرزدار روسی مسئولیت کنترل مرز گسترده تاجیکستان و افغانستان را بر عهده گرفتند. با پایان جنگ داخلی در تاجیکستان و همچنین سقوط طالبان و ورود ناتو و امریکا به افغانستان دوشنبه اندک اندک توانست فرایند ثبات را در کشور برقرار و در راستای تامین امنیت مرزهای خود مستقل تر شود.
در اکتبر سال ۲۰۰۴ میلادی، تاجیکستان و روسیه سند همکاری مرزی پنج سالهای را امضا نمودند که به موجب آن، از سال ۲۰۰۴ میلادی خروج مرزبانان روسیه از تاجیکستان آغاز شد و در سال ۲۰۰۵ به پایان رسید.
بدین ترتیب روسها پس از حدود یک سده از مرزهای افغانستان عقب نشستند و کنترل مرز استراتژیک و یک هزار و ۳۴۰ کیلومتری تاجیکستان با افغانستان را به یک کمیته تاجیک مسئول حفاظت از مرزها سپردند.
این امر در حالی است که در طول سالهای گذشته مسکو بنا به دلایل ژئوپلتیک، استراتژیک، امنیتی و بهانههایی چون عدم توان کامل دوشنبه در تامین امنیت مرزهای طولانی تاجیکستان با افغانستان پنهان و آشکار خواستار بازگشت به این مرزها بوده است و مقامات سیاسی مسکو هم بارها تمایل خود را برای بازگشت به این مرزها اعلام کردهاند. با این وجود دولت تاجیکستان همچنان در برابر این بازگشت مقاومت می کند.
نگرانیهای روسیه از مرز مشترک تاجیکستان و افغانستان
در سالهای گذشته مسکو میکوشید تا با انجام فشارهای لازم بر دوشنبه در مرزهای افغانستان حضوری دوباره یابد، امری که از یک طرف بر نفوذ ژئوپلتیک، استراتژیک و تاثیر گذاری روسیه در تاجیکستان و آسیای مرکزی و حتی افغانستان تاثیر گذاشته و از سوی دیگر بر قدرت مانور امریکا و ناتو در این حوزه تاثیری منفی برجا میگذاشت .
همچنین جلوگیری از نفوذ فزاینده رقیبانی نظیر چین و ایران در تاجیکستان دلیل دیگر این رویکرد روسیه بود. اگر چه این رویکرد اکنون مورد توجه جدی روسیه نیست و در یک سال گذشته حضور غیرمستقیم بیشتر مد نظر بوده است، اما رسانهها و مقامات روسیه بارها نگرانیهای گوناگونی از مرز تاجیکستان و افغانستان در آستانه سال ۲۰۱۴ مطرح کردهاند.
نگرانیهای امنیتی
در ابتدا باید گفت روسیه حضور طالبان، جریانهای وهابی و سلفی در منطقه را تهدید جدی برای امنیت ملی خود احساس کرده است. هر چند پتانسیل و توان گروههای شورشی و افراطی تندرو در به راه انداختن انقلابها، کودتاها و رویدادهای چندان مهم و اساسی زیاد بالا نیست اما بیشک نباید خطر آنان را نادیده انگاشت، چرا که احتمال برخی از ناآرامیها، عملیات های خرابکارانه و شورشهای کوچکتر می رود.
در کنار این نیز موضوع، بازگشت جنگجویان و جهادیهای آسیا میانه و مناطق مسلماننشین روسی حاضر در سوریه از راه پاکستان و افغانستان نیز می توان بر نگرانیهای مسکو بیفزاید. در این راستا از آنجا که امنیت موضوعی منطقهای است مسکو تلاش میکند تا در آستانه سال ۲۰۱۴ پیامدهای امنیتی عمده ای از سوی مرز افغانستان و تاجیکستان نصیب مسکو و کشورهای منطقه نگردد.
دوم اینکه ورود مواد مخدر از افغانستان به سرزمین تاجیکستان تهدید بزرگی برای سایر کشورهای منطقه و اوراسیا است. چرا که افغانستان بزرگترین تولیدکننده مواد مخدر در جهان است که بیش از ۹۰ درصد هروئین جهان در آن تولید میگردد. در این راستا با توجه به حمل و نقل زمینی بخشی از این مواد مخدر، تامین امنیت این مرز و مسئله ورود فزاینده مواد مخدر به تاجیکستان برای روسیه امری مهم به شما میرود.
روسیه بارها با ادعای اینکه پس از خروج نیروهای مرزبانی روسیه از مرز تاجیکستان با افغانستان میزان قاچاق مواد مخدر توسط این مرز سه و نیم برابر افزایشیافته، میکوشد به منظور پیشگیری از انتقال مواد مخدر ازقلمرو افغانستان به تاجیکستان و روسیه رویکردهایی چون حضور مستقیم و یا غیرمستقیم خود در این مرز را افزایش دهد.
رویکرد روسی
“نیکلای باردیوژا” دبیر کل پیمان امنیت دستهجمعی روز ۱۹ نوامبر تاکید کرد چندی پیش نمایندگان پیمان امنیت جمعی از مرز تاجیکستان و افغانستان بازدید کردند و به این نتیجه رسیدند که وضعیت در حال خطرناکتر شدن است.
روسیه همچنین با تکیه بر این استدلال که طی یک سال اخیر زد و خورد های نظامی در مرز دو برابر افزایشیافته و کوششها برای عبور از مرز توسط گروههای مسلح به داخل خاک تاجیکستان، افزایش یافته است؛ از این رو خبر از احتمال درگیری های شدید در مرز تاجیکستان و افغانستان بعد از بیرون رفتن نیروهای ناتو و متشنج شدن اوضاع می دهد. در این راستا به نظر میرسد آنان در شرایط کنونی چند رویکرد را در این زمینه دنبال کنند.
کمک نظامی چندجانبه و یک جانبه به تاجیکستان
روز ۲۳ سپتامبر سال جاری در شهر سوچی جلسه سران کشورهای عضو پیمان امنیت جمعی برگزار شد .
“امام علی رحمان” رئیسجمهور تاجیکستان در سخنرانی خود راجع به تهدیدهای امنیتی اظهار داشت که تاجیکستان به کمک این سازمان نیاز دارد و در پایان نشست تصمیم گرفته شد که این سازمان نظامی منطقهای به دوشنبه کمکهای نظامی ارائه کند.
کمکهای سازمان پیمان امنیت دستهجمعی در مرحله اول به صورت اسلحه و برخی از ماشینآلات به تاجیکستان تحویل داده میشود و از ماه ژانویه ارسال این تجهیزات آغاز خواهد شد.
در وهله بعد هم کمکهای اختصاصی سازمان پیمان امنیت جمعی عمدتا به منظور تقویت حفاظت از مرز تاجیکستان با افغانستان و افزایش ظرفیت دفاعی این کشور در زمینه تامین امنیت در مرحله خروج نیروهای ائتلاف بینالمللی از افغانستان صورت میگیرد.
در کنار این، کمکهای نظامی روسیه به ارتش تاجیکستان نیز ادامه خواهد داشت. پس از سال ۲۰۰۵ حجم کمکهای نظامی و فنی روسیه به تاجیکستان بیش از ۴۰۰ میلیون دلار بوده و مسکو تا سال ۲۰۲۵ مبلغی معادل ۱۵۰ الی ۲۰۰ میلیون دلار برای اجرای برنامه تجدید ساختار نظامی ارتش تاجیکستان هزینه صرف خواهد کرد.
حضور مستقیم و یا غیرمستقیم در مرزها
تلاش دو سال گذشته روسیه برای حضور مستقیم در مرزهای تاجیکستان و افغانستان تاکنون نتیجهای نداشته است. تاجیکها با تکیه بر کارآمدی بالای ارتش خود در مبارزه با ستیزه جویان، بالا بودن میزان کشف و ضبط مواد مخدر توسط نیروهای خود، افتتاح مرکز آموزشی مرزبانان تاجیک، بهرهگیری از کمک مالی سازمانهای بینالمللی و قدرتهای منطقهای و بینالمللی بر این نظرند که میتوانند همچنان به تامین امنیت در مرزهای جنوبی خود بپردازد.
هرچند تاجیک ها از طریق رایزنی با ناتو، اتحادیه اروپا، امریکا و سایر قدرتهای منطقهای و بینالمللی کمکهایی نیز دریافت کرده اند؛ اما روسها اکنون میکوشند تا به گونهای غیرمستقیم با پررنگ تر کردن خطرات آینده مرزهای این کشور حضور غیرمستقیم خود در تاجیکستان را افزایش دهند.
نويسنده : فرزاد رمضانی بونش، پژوهشگر و كارشناس مسائل منطقه
انتهای پیام