شفقناافغانستان- آزادی مذهبی یکی از بنیادیترین حقوق بشر است که در اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی به رسمیت شناخته شده است. این حق شامل آزادی در اعتقاد، تغییر دین، عبادت به صورت عمومی یا خصوصی، و تشکیل مراکز مذهبی میشود.
به گزارش شفقناافغانستان؛ اما در افغانستان تحت سلطه طالبان این حق نه تنها نقض شده بلکه بهطور سیستماتیک و برنامهریزیشده نابود شده است. طالبان با تفسیر افراطی و انحصاری از اسلام تنها یک شکل از باور را مجاز میدانند: اسلام سنی مطابق تفسیر خودشان. هرگونه انحراف از این الگو شیعه بودن، عبادت در معبد سیک، یا تغییر دین به عنوان “کفر”، “بدعت” یا “ارتداد” برچسبگذاری میشود و مجازاتهای شدیدی دارد.
در این گزارش با تکیه بر گزارشهای بینالمللی، شهادتهای میدانی و تحلیل حقوقی به بررسی وضعیت آزادی مذهبی در افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱ میپردازیم.
تاریخچه: از تنوع مذهبی تا یکدستی اجباری
افغانستان همواره یک کشور چندفرهنگی و چندمذهبی بوده است. در طول تاریخ جوامع مختلف مذهبی در کنار یکدیگر زندگی کردهاند.
شیعیان (بیشتر از قوم هزاره) در مناطق مرکزی و غربی کشور مانند بامیان، دایکندی، غزني و دشت برچی کابل،سیکها و هندوها در شهرهای کابل، قندهار و جلالآباد، مسیحیان مخفی (عمدتاً افغانهای گرویده یا خارجیهای پناهنده) و یهودیان که در گذشته جامعه کوچکی در افغانستان داشتند.
این تنوع بخشی از هویت ملی افغانستان بود. اما طالبان از زمان تأسیس در دهه ۱۹۹۰ همواره به این تنوع به عنوان “تفرقه” و “کفر” نگاه کردهاند. در دوره اول حکومت آنها (۱۹۹۶–۲۰۰۱)، شاهد کشتارهای گروهی و فردی از شیعیان هزاره، تخریب بودای بامیان، و تعطیلی معابد سیک بودیم.
امروز با بازگشت طالبان به قدرت شاهد بازگشت به آن سیاستها هستیم اما این بار با ابزارهایی نوین: قانون، نهادها و سکوت جهانی.
شیعیان: هدف اصلی سرکوب مذهبی
شیعیان، به ویژه قوم هزاره بیشترین آسیب را از سیاستهای طالبان متحمل شدهاند. آنها حدود 15 تا 20 درصد جمعیت افغانستان را تشکیل میدهند و عمدتاً در مناطق مرکزی و غربی کشور زندگی میکنند.
مصادره و تعطیلی مراکز مذهبی
یکی از شدیدترین اقدامات طالبان مصادره، تعطیلی یا تخریب مساجد و حسینیههای شیعیان است.
در دشت برچی کابل یکی از متراکم ترین مناطق شیعهنشین چندین حسینیه محلهای در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ بدون اطلاع قبلی بسته شدند. نیروهای امر به معروف طالبان اعلام کردند: «هرگونه نماز غیرمطابق با تفسیر ما از اسلام، منکر است.»
در غزني، مسجد امام زمان(عج) به یک مدرسه تعلیمات طالبان تبدیل شد.
در بامیان، مسجد امام حسین(ع) که پس از تخریب در سال ۲۰۰۱ دوباره ساخته شده بود، اکنون دوباره تعطیل است.
این اقدامات تنها محدود به ساختمانها نیست، بلکه نابودی هویت فرهنگی و معنوی یک قوم است.
منع نماز جماعت و مراسم مذهبی
نماز جماعت شیعیان در مساجد عمومی رسمأ ممنوع است. در صورت تشکیل نماز، افراد بازداشت، شلاق یا تحت بازجویی قرار میگیرند.
در یکی از شبهای محرم ۱۴۰۳، گزارشهایی از بازداشت بیش از ۴۰ مرد شیعه در مزارشریف منتشر شد، تنها به این دلیل که در یک خانه مراسم عزاداری برگزار کرده بودند.
تخریب آرامگاهها و اماکن زیارتی
اماکن زیارتی شیعیان در بامیان، به شدت مورد تخریب یا بیتوجهی قرار گرفتهاند. در بهار ۱۴۰۲ جوانان تحت نظارت طالبان سنگنبشیهای حرمی در دایکندی را با بولدوزر ویران کردند.
سایر اقلیتهای مذهبی: نابودی کامل هویتهای دیگر
سیکها و هندوها: از حضور تا ناپدیدی
پیش از ۲۰۲۱ حدود ۷۰۰ خانوار سیک و هندو در افغانستان زندگی میکردند. امروز کمتر از ۱۰۰ خانوار باقی ماندهاند.
معبد گوردوارا کارت ساپی در کابل، مهمترین مرکز مذهبی سیکها در سال ۱۴۰۱ تخریب شد.
مراسم مذهبی امروز ممنوع است. بسیاری مهاجرت کردهاند و بقیه در سکوت زندگی میکنند.
مسیحیان مخفی: زندگی در ترس از اعدام
تغییر دین در افغانستان تحت سلطه طالبان جرمی با حد اعدام است. افرادی که به مسیحیت گرویدهاند، در ترس از افشا شدن در خانهها و شبکههای مخفی دعا میکنند.
در سال ۱۴۰۲ مردی به نام “رضا” (نام مستعار) پس از افشای گرویدن به مسیحیت توسط خانوادهاش به طالبان تحویل داده شد. او ماهها بازداشت و تحت شکنجه قرار گرفت.
یهودیان: آخرین نماد ناپدیدشده
تنها یک یهودی به نام زبولن سیمون در کابل زندگی میکند. او میگوید: “هر روز با ترس از مرگ زندگی میکنم.”
کنیسه تاریخی کابل اکنون مسدود و مورد بیتوجهی است.
ابزارهای سرکوب: قانون، نهاد و خشونت
دفتر امر به معروف و نهی از منکر طالبان
این نهاد، قدرتمندترین ابزار سرکوب مذهبی است. نیروهای آن روزانه به خانهها، مساجد و معابد سرک میزنند و هرگونه عبادت غیرسنی را متوقف میکنند.
فرامین رسمی طالبان
در اکتبر ۲۰۲۲، طالبان فرمانی صادر کرد:
«هیچ فعالیت مذهبی خارج از تفسیر تند طالبان از اهل سنت مجاز نیست.»
این فرمان هرگونه تنوع مذهبی را غیرقانونی اعلام کرد.
مصادره کتابهای مذهبی
کتابهای شیعه، سیک و دیگر ادیان به طور سیستماتیک در کتابفروشیها و کتابخانهها جمع آوری میشوند. در کابل صدها کتاب در یک عملیات یکشبه مصادره شد.
خشونت گروهی و سکوت طالبان
حملات تروریستی داعش-خراسان به مساجد شیعی در قندهار، مزارشریف و کابل، هزاران کشته و زخمی بر جای گذاشته است. اما واکنش طالبان یا بیتفاوت است یا آن حملات را توجیه میکنند.
در یک مصاحبه، سخنگوی طالبان گفت:
“اگر کسی در مسجد نماز نامتعارف انجام دهد، ممکن است با واکنش مسلمانان مواجه شود.”
این بیانیه، در عمل، تبرئه غیرمستقیم از داعش است.
مقاومت در سکوت
با وجود تمام سرکوب، اقلیتها مقاومت میکنند:
نماز در خانه، آموزش مذهبی مخفی، انتشار دیجیتال کتاب و وعظ اما این مقاومت در تاریکی و ترس انجام میشود.
سکوت جهانی: شرمآور و خطرناک
سازمان ملل و کشورهای غربی بارها نگرانی خود را ابراز کردهاند اما هیچ تحریمی علیه مقامات طالبان به دلیل سرکوب مذهبی اعمال نشده است. این سکوت به طالبان پیام میدهد که میتوانند بدون پیامد به نابودی اقلیتها ادامه دهند.
آزادی مذهبی، حقی غیرقابل مذاکره
تا زمانی که در افغانستان یک شیعه نتواند بدون ترس در مسجدش نماز بخواند یا یک سیک در معبدش دعا کند، یا یک مسیحی به خدا اعتراف کند هیچ حکومتی نمیتواند ادعای “اسلامی بودن” داشته باشد.
جهان نمیتواند سکوت کند، باید:
تحریمهای هدفمند علیه مقامات طالبان اعمال شود، فضای ایمن برای پناهندگان فراهم شود و صدای ما بلندتر شود.
تا زمانی که ایمان جرم باشد، افغانستان زمینی بدون عدالت خواهد بود.
