شفقنا افغانستان– در آیه ۱۹۹ سوره اعتراف از جزء نهم قرن کریم با سه فرمان کوتاه اما بنیادین عفو، امر به معروف و اعراض از جاهلان الگویی جامع از عدالت اخلاقی و اجتماعی را ترسیم میکند. در این تفسیر، عدالت تنها به معنای داوری یا قانونگذاری نیست، بلکه در رفتار فردی، شیوه تعامل با جامعه و حتی نوع مواجهه با مخالفان جلوه مییابد. قرآن با دعوت به میانهروی، ترویج نیکیها و پرهیز از درگیری با نابخردان، مسیر تحقق عدالت را از درون انسان آغاز کرده و آن را به سطح روابط اجتماعی گسترش میدهد؛ عدالتی که بر پایه عقلانیت، گذشتِ بهجا و حفظ کرامت انسانی شکل میگیرد.
خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ«۱۹۹»
عفو و میانه روی را پیشه کن(عذر مردم را بپذیر و بر آنان آسان بگیر)،و به کارهای عقل پسند و نیکو فرمان بده،و از جاهلان اعراض کن.
نکته ها:
* با آنکه برای کلمه ی«عفو»،چندین معنا بیان شده است:حدّ وسط و میانه،قبول عذر خطاکار و بخشودن او،آسان گرفتن کارها،ولی ظاهراً در این آیه،معنای اوّل مراد است.
* «خُذِ الْعَفْوَ» ،به معنای عفو را در اختیار و کنترل خود داشتن و به جا استفاده کردن آن است،لذا در بعضی موارد باید قاطعانه برخورد کرد، «وَ لا تَأْخُذْکُمْ بِهِما رَأْفَهٌ فِی دِینِ اللّهِ»چنانکه «أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ» به معنای آزاد و رها کردن جاهلان و دشمنان نیست،بلکه مراد با آنان نبودن و میل به آنان نداشتن است،امّا گاهی موعظه،تذکّر و حتّی برخورد با آنان لازم است. «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ»
* این آیه با تمام سادگی و فشردگی،همه ی اصول اخلاقی را در بر دارد.هم اخلاق فردی «عفو»،هم اخلاق اجتماعی «وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ» ،هم با دوست«عفو»،هم با دشمن «أَعْرِضْ» ،هم زبانی «وَ أْمُرْ» ،هم عملی «أَعْرِضْ» ،هم مثبت «خُذِ» ،هم منفی «أَعْرِضْ» ،هم برای رهبر،هم برای امّت،هم برای آن زمان و هم برای این زمان.چنانکه امام صادق علیه السلام فرمودند:در قرآن آیه ای جامع تر از این آیه در مکارم الاخلاق نیست.
شکّی نیست که عفو،در مسائل شخصی است،نه در حقّ النّاس و بیت المال.
* وقتی این آیه نازل شد،پیامبر صلی الله علیه و آله از جبرئیل توضیح و شیوه ی عمل به این آیه را درخواست کرد.جبرئیل پیام آورد:«تَعفُو عمّن ظلمک و تُعطی مَن حَرمک و تَصِل مَن قطعک»، از کسی که به تو ظلم کرده در گذر،به کسی که تو را محروم کرده عطا کن و با کسی که با تو قطع رابطه کرده است،ارتباط برقرار کن.
* سراسر این سوره،با تعبیرهای گوناگون دعوت به اعتدال است.اعتدال در حقوق(آیه ی ۲۹)،در مصرف(آیه ی ۳۱)،در زینت(آیه ی ۳۲)،در عبادت(آیه ی ۵۶)،در خانه سازی (آیه ی ۷۴)،در اقتصاد(آیه ی ۸۵)و نسبت به شیوه ی اجرای حقّ و عدالت در امّت حضرت موسی علیه السلام و امّت حضرت محمّد صلی الله علیه و آله در آیات ۱۵۷ و۱۸۱ نکات ارزشمندی آمده است.
پیام ها:
۱-همواره باید راه میانه واعتدال را پیشه کرد. «خُذِ الْعَفْوَ»
۲-خوب بودن تنها کافی نیست،باید در جامعه خوبی ها را ترویج و سفارش کرد.
«وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ»
۳-تنها پیامبر مخاطب آیه نیست،بلکه هر مسلمان و هر مبلّغ ومصلح اجتماعی باید با لجوجان و جاهلان یاوه گو،برخوردی اعراض آمیز داشته باشد و در برابر توهین و تهمت ها چشم پوشی و صبر کند،نه آنکه درگیر و گلاویز شود.
وَ أَعْرِضْ …
۴-هم باید به معروف امر کرد و هم شیوه ی امر کردن،باید معروف و پسندیده باشد. «وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ»
۵-مراد از جاهلان،نابخردان است،نه بی سوادان. «وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ» در فرهنگ قرآن و و روایات،معمولاً جهل در برابر عقل است.
۶-در شیوه ی اعراض و گذشت،نباید به خواسته و گفته ی جاهلان که بر خلاف مصلحت است توجّه کنیم،بلکه باید محکم و استوار ایستاد. «أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ»
