شفقنا افغانستان-
مسوول گروه سیره نگاری موسسه علمی و پژوهشی دارالحدیث معتقد است: مشکلاتی که ما در حیطه های فرهنگی و سیاسی و مسائل دیگر داریم ناشی از این است که خط درستی که پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) که همان صراط مستقیم است را به خوبی طی نکردیم. مشکلاتی که الآن جهان اسلام دارد ناشی از آن است که تعالیم پیامبر را آنطور که باید عمل نکردند.
سیدمحمود طباطبایی نژاد معتقد است: منابع کهن یعنی منابعی که از قرن دوم تا قبل از قرن دهم زندگی امام حسین(ع) را روایت می کنند مورد اعتماد و قابل اتکا هستند و منابعی که مربوط به قرن دهم هجری و پس از آن می شوند منبع خبری محسوب نمی شوند.
او معتقد است: بر اساس آنچه از روایات بر می آید ما تنها محبّ اهل بیت(ع) هستیم چه آنکه اگر ما به درستی عمل می کردیم قطعا این مشکلات را نداشتیم.
طباطبایی نژاد با تایید یخشی از سخنان آنتوان بارا، اندیشمند مسیحی در مورد عدم شناخت صحیح خط امام حسین(ع) توسط شیعیان می گوید: بهرحال مشکلاتی که ما در حیطه های فرهنگی و سیاسی و مسائل دیگر داریم ناشی از این است که خط درستی که پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) که همان صراط مستقیم است را به خوبی طی نکردیم. مشکلاتی که الآن جهان اسلام دارد ناشی از آن است که تعالیم پیامبر را آنطور که باید عمل نکردند.
متن گفت وگوی شفقنا با سیدمحمود طباطبایی نژاد مسوول گروه سیره نگاری موسسه علمی و پژوهشی دارالحدیث را می خوانید:
گاهی در عزاداری ها نیز شخصیت امام حسین پنهان می ماند تا جایی که مراجع تقلید در ایام سوگواری ایشان به مداحان تذکر می دهند که مستند سخن بگویند؛ چرا روایت هایی که از زندگی امام حسین مطرح می شود تا این حد دچار مشکل است و پیرایه های مختلفی و حتی گاه خرافه به آن وارد می شود؟
هرکار خوبی هم ممکن است رهزنی داشته باشد و دچار آفات شود؛ شیطان وقتی از درگاه الهی رانده شد گفت من حتما سرراه مستقیم می نشینم تا بندگان تو را منحرف کنم یعنی راه درست هم می تواند دچار آسیب و آفتهایی شود به این نحو که هم پیرایه هایی پیدا کند و هم در آن افراط و تفریط شود؛ یا کاری ممکن است در ابتدا درست باشد و در ادامه به انحرافاتی کشیده شود لذا باید همیشه کارهایمان را پایش و مراقبت کرده و توسط افراد صاحبنظر و کارشناس مورد بررسی قرار دهیم در غیر اینصورت این انحرافات می تواند رواج یابد.
در مورد امام حسین(ع) ما از جهت منابع به ویژه در زمینه نهضت عاشورا مشکلی نداریم و این واقعه در منابع معتبر و قابل اعتماد آمده است و اگر کسی بخواهد دنبال منابع مستند باشد؛ مجموعه های بزرگی داریم و کمبودی در این زمینه نداریم؛ منابعی که از قرون اولیه شکل گرفته و قیام امام حسین(ع) را با جزئیات بسیار نقل کردند هرچند برخی منابع مانند مقتل ابی مخنّف که متوفی 158 هجری است و واقعه عاشورا را با یک یا دو واسطه نقل کرده است؛ از بین رفته اند. با این حال این مقتل تماما در تاریخ طبری آمده است و این مجموعه به شکل مبسوطی قیام امام حسین(ع) را آورده است.
کتابهای دیگری هم هستند مانند فتوح بن اثم که بعد از طبری و در قرن چهارم هستند و با تفصیل واقعه عاشورا را آوردند یا در قرن پنجم مرحوم مفید که مهمترین کتاب تاریخی شیعه را نگاشته باز به شکل مبسوطی به زندگی امام حسین(ع) و دیگر ائمه(ع) پرداخته لذا از جهت منبع مشکلی نداریم.
اختلاف در محتوا در کتابهای تاریخی و حدیثی امری طبیعی است اما اینها در اصول مشترک هستند چون خیلی از این منابع متکی به ابی مخنّف هستند لذا یک نوع وحدتی با یکدیگر دارند اما در جزییات اختلافاتی هست.
ما منابع نزدیکتر به تاریخ زندگی امام حسین(ع) مانند منابع قرون دوم تا پنجم هجری را قویتر و دارای استحکام بیشتری می دانیم و در مرحله بعد منابع قرون ششم و هفتم هجری هستند.
بیشترین اشکالات در حیطه مربوط به امام حسین(ع) و سایر اهل بیت(ع) از قرن 10 به بعد و منشوراتی است که همزمان با حکومت صفویه در مرثیه و سوگواری پیدا می شود و همین مساله زمینه را برای رواج مطالب بی پایه و سست و ضعیف فراهم می کند.
اگر بخواهیم به صورت کلّی پایشی داشته باشیم منابع قرن دهم به بعد را نمی توانیم به صورت منبع خبری به آنها تکیه کنیم یعنی مطالبی در قرون دهم تا چهاردهم شنیده می شود که در منابع قبل از آنها نیامده و لذا قابل اتکا نیستند و متاسفانه زیاد هم شده است لذا آنچه کتابهای جدید می گویند قسمتی که در منابع کهن آمده است، مطالب جدیدی نیست اما منفردات و متفرداتی کتابهای قرن دهم به بعد دارند که قابل اتکا نیست و نمی توان به عنوان منبع خبری از آنها یاد کرد.
اگر بخواهیم از کتابهای متاخر مواظبت کنیم و به عنوان منبع خبری استفاده نکنیم عمده این آسیبها و تحریفاتی که در بخش لفظی حادثه کربلا پیش آمده را از آنها مصون خواهیم بود البته در تحلیل معنوی ممکن است برخی برداشتها مشکل داشته باشد که راه تحلیل باز است و تحلیلهایی که می شود، درگاه جدیدی خواهد بود ولی منابع خبری را باید سعی کنیم از کتابهای کهن باشد و واعظان و سخنرانان و مداحان باید به منابع معتبر مراجعه و مطالب خود را مستدل و مستند بیان کنند.
اشاره کردید به واقعه عاشورا در حالیکه همانطور که مستحضرید زندگی امام حسین(ع) در عاشورا خلاصه نمی شود بلکه مقاطعی از زندگی ایشان قبل از این واقعه است که روایت شده است، در روایتهایی که از زندگی امام حسین(ع) قبل از عاشورا شده است باز شاهد یکسری غلوگویی ها و پیرایه هایی هستیم، این را شما ناشی از چه چیزی می بینید؟
آنها هم بخشی عدم توجه به مصادر معتبر است، آن بخش از زندگی امام حسین(ع) را در منابع کهن کمتر مشکلاتی را داریم البته برخی نویسندگان و کتابهایی بودند که افکار غالیانه داشتند ولی باز هم از کتابهای متاخر کتابهایی پیدا شده که حرفهایی زده شده که در هیچ منابعی نیامده است.
بحث تولد ایشان تا زمان قبل از قیام است که اگر بخواهیم از این آسیبها و آفتها در امان بمانیم باید به منبع توجه کنیم چون یکی از حلقه های مفقود در پژوهشها و نوشته ها این است که به منبع توجه نمی شود منتها در بحث سیره و تاریخ و فضایل نمی خواهیم سخت گیری های فقهی را داشته باشیم بلکه می گوییم حداقل منبع قابل اتکا باشد و کتاب محکمی باشد مثلا «ارشاد» شیخ مفید رویکرد درستی دارد و نویسنده اش از عالمان دینی ماست یا در کتب حدیثی ما که بخشی از زندگی ائمه(ع) آمده مانند کتاب کافی و کتابهای مرحوم صدوق، یکی از اصلی ترین پایه هایی که ما را از غلو و حرفهای بی پایه نگاه می دارد، بحث مصدرشناسی و منبع شناسی و تکیه بر منابع معتبر و شناخته شده است.
در مباحث سیره و تاریخ بخشهایی روشن و واضح است که اتفاق افتاده است بخشهایی هم واضح است که خلاف است و بخش زیادی هم در دایره امکان قرار می گیرد و چون فاصله بیش از 10 قرن از صدر اسلام داریم برخی از مسایل را نمی توانیم حل کنیم فقط اگر منبع قابل توجهی باشه می توانیم بگوئیم که احتمالا این اتفاق افتاده است ولی شاید هم به این شکل دقیقا اتفاق نیفتاده باشد.
شما یکی از مولفان دانشنامه امام حسین(ع) هستید و بالطبع پژوهش و تحقیقات بیشتری در حوزه زندگی امام حسین(ع) داشتید، از نظر شما مهمترین مقاطع زندگی امام حسین قبل از عاشورا چه مقاطع تاریخی بوده است و رفتار امام در این مقاطع چه درسی برای ما دارد؟
مهمترین مقطع، قیام ایشان است اما مقطع مهم دیگر در زندگی ایشان را می توان دو مقطع نام برد؛ یکی مقطعی که با پیامبر(ص) است و کودکی ایشان است، امام حسین(ع) 6-7 ساله بودند که پیامبر اکرم(ص) از دنیا می روند اما این مدت هم که تحت تعلیم و تربیت پیامبر(ص) هستند، نکات قابل توجهی را به ما می دهد.
بخش دیگر زندگی امام حسین(ع) زمانی است که در کنار علی(ع) به عنوان بازوی ایشان عمل می کردند البته امیرالمومنین(ع) با توجه به احترام زیادی که به امام حسن(ع) و امام حسین(ع) می گذاشتند و مراقب بودند که خیلی در کانون خطرات نروند و می فرمودند نمی خواهم نسل پیامبر(ص) قطع شود و اگر گاهی می دیدند ایشان وسط میدان رفتند، آنها را بر می گرداندند در عین حال کنار امیرالمومنین(ع) نقش آفرینی می کردند.
بعد از امیرالمومنین(ع) دشمن سعی کرد اهل بیت در انزوا باشند اما بازهم امام حسین(ع) تلاشهایی دارند برای روشنگری مردم اما بخش قیام برجسته تر است.
شما فرمودید که امام حسین(ع) همانند بازوی امیرالمومنین(ع) عمل می کردند اگر بخواهیم درسی را از این مقطع داشته و به عنوان الگویی برای مردم بیان کنیم، چیست؟
یک فراز دیگری از زندگی امام حسین(ع) مربوط به دوران صلح امام حسن(ع) می شود که خیلی درس آموز است یعنی وقتی امام حسن شش ماه خلافت کرده و بعد صلح می کنند. با اینکه برخی تلاش می کنند با اینکه امام حسن صلح کرده سراغ امام حسین بیایند و ایشان رهبری قیام را برعهده بگیرد اما ایشان عنوان می کنند که من تبعیت کرده و صلح را محترم می شمارم حتی بعد از اینکه امام حسن به شهادت می رسد برخی سراغ امام حسین می آیند که ایشان را به قیام فرا بخوانند که آن حضرت در پاسخ می فرمایند ما یک تعهدی داریم و منظور ایشان همین صلحنامه بود که با وجود اینکه معاویه به قرارداد خود عمل نکرد اما امام حسین به خاطر احترام به قراردادی که برادر بسته بود تا زمانی که معاویه زنده بود حرکت تندی نکرده و قیامی را سامان ندادند.
اما در زمان امیرالمومنین ایشان به عنوان تابع و تحت فرمان ایشان، هرجا که ایشان دستوری داشتند آن دستور را عمل کرده و به عنوان یک تابع دستورات ایشان را عمل می کردند.
آنتوان بارا اندیشمند مسیحی می گوید: شیعیان در الگوبرداری از بزرگان خود نه تنها موفق نبودند بلکه تقصیرکار هستند. او خطاب به تمام شیعیان می گوید شما امام حسین(ع) را نشناختید، نمی شناسید و قدر ایشان را نمی دانید. از طرف دیگر حرکت امام حسین(ع) از بدو خروج نه فقط برای مذهب شیعه بلکه برای تمام انسان ها دارای پیام های جهانی است. گاندی رهبر معروف هندوها این پیام ها را گرفت و در زندگی و مبارزات عملی خود انجام داد و توانست با الهام گیری از پیام، زندگی و نهضت امام حسین(ع) کشور پهناوری مثل هندوستان را از استعمارگران انگلیسی خارج و رها کند. بنابراین حماسه امام حسین(ع) برای تمام انسان هاست و دارای درس های عمیق و شگرفی در مورد کرامت انسانی و زیربار ظلم نرفتن است. شما که درباره زندگی امام حسین کتاب نوشته اید و تحقیق کردید؛ چقدر با سخنان بارا موافقید؟
این سخنان تا حدودی صحیح است؛ چراکه اگر وظایف خود را چه در زمان ائمه(ع) و چه پس از آن به درستی انجام داده بودیم حتما وضع بهتری داشتیم و دنیا را تغییر داده بودیم. بهرحال مشکلاتی که ما در حیطه های فرهنگی و سیاسی و مسایل دیگر داریم ناشی از این است که خط درستی که پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) که همان صراط مستقیم است را به خوبی طی نکردیم. مشکلاتی که الآن جهان اسلام دارد ناشی از آن است که تعالیم پیامبر را آنطور که باید عمل نکردند.
اگر آن وحدتی که پیامبر مدنظرش بود و مدارایی که باید مسلمانان باهم داشته باشند و آنگونه که باید به عبادات و اخلاق توجه داشته باشند و از گناه و معصیت دوری کنند؛ انجام شده بود قطعا الآن دنیا به دست مسلمانان و شیعیان بود. قطعا آن ترازی که پیامبر(ص) و ائمه (ع) می اندیشیدند و عمل می کردند با آنچه که ما عمل می کنیم فاصله زیادی دارد و مشکلات هم از همینجا ناشی می شود.
همانطور که روایات هم بیان می کنند ما می توانیم ادعا کنیم که محبّ اهل بیت هستیم اما این ادعا که شیعه هستیم ادعای سنگینی است چراکه اگر ما به درستی عمل می کردیم قطعا این مشکلات را نداشتیم.
با وجود داشتن این الگوهای اخلاقی بزرگ اما جامعه شناسان نسبت به افول اخلاق در جامعه ایران هشدار می دهند، چرا اینگونه است و آیا شما افول اخلاق درجامعه را می پذیرید؟
بله قطعا همینطور است؛ اخلاقی که ما در قرآن توصیه به آن شده ایم یا پیامبر هدف بعثت خود را اخلاق معرفی کرده است؛ قطعا ما فاصله زیادی با آن اخلاق اسلامی صحیح پیدا کردیم و بیشتر مشکلات ما هم ناشی از همین مساله است.
منشا این افول را عدم الگوگیری درست از زندگی بزرگان می دانید؟
بله
آیا ایرانیان توانسته اند اهداف امام حسین(ع) را در زندگی خود ساری و جاری کند یا اینکه صرفا امام حسین(ع) برای خانواده ایرانی در عزاداری و محرم خلاصه شده است؟
تا حدودی موثر بوده است اما قطعا در حدّ مطلوب نیست اگر در حدّ مطلوب اهداف ائمه و امام حسین را اجرا کرده بودیم قطعا وضعیت خودمان و مسلمانان و جهان بهتر از این بود.
یعنی شما معتقد هستید که ما این راه را نصفه و نیمه طی کردیم؟
بله؛ هیچکس نمی تواند مدعی شود که راه را کامل رفتیم و نقص زیادی در کار ما قطعا وجود داره و افراط و تفریط هایی هم دیده می شود.
مهمترین درس و هدف امام حسین(ع) بحث امر به معروف و نهی از منکر بوده است؛ ما این را در زندگی و جامعه خود توانستیم پیاده کنیم؟
فکر می کنم معمار دین اینگونه تعبیه کرده بوده که در کنار توحید، نبوت، معاد و احکام و نکات دیگر، قیامی شکل بگیرد که پسر پیامبر به شکل خونینی به شهادت برسد تا یک کانون جوشان عاطفه که درسهای زیادی دارد به عنوان پشتیبان دین در طول تاریخ وجود داشته باشد بهرحال در کلیت چه در امر به معروف و چه در مبارزه با ظلم و موارد دیگر نصف و نیمه عمل کردیم چراکه اگر به درستی عمل کرده بودیم وضعیت بهتری داشتیم.
بسیاری از آزادگان جهان امام حسین را الگوی خود قرار داده اند اما بسیاری از مردم جهان نیز ایشان را نمی شناسند؛ چگونه می توان چهره فرامذهبی امام حسین را تقویت و ایشان را به جهان معرفی کرد؟
بخش زیادی از زندگی امام حسین(ع) و حتی پیامبر(ص) و دیگر ائمه(ع) وجه انسانی است که اگر با فطرت سالمی با آن مواجه شوند، مشتاق می شوند. اینکه فردی از یک خانواده محترم و عزیز همه خطرها را به جان بخرد وخود و عزیزانش را برای مبارزه با ظلم راهی بیابانها کند و بدون اینکه تبلیغات دروغی داشته باشد و بدون هیچ فریبی همه چیز را برای یاران خود بیان می کند و خیلی از ابعاد دیگر وجوهی هستند که افراد غیرمسلمان را مشتاق شنیدن خواهد کرد و باید درانتشار اینگونه کتابها تلاش کنیم.
گفت و گو از اعظم حاتمی- شفقنا
انتهای پیام