شفقنا افغانستان- کتاب، کتابداری و فرهنگ کتابخوانی امروزه در جامعه افغانستان از جمله مسائلی است که به عنوان یک نیاز مهم شناخته می شود؛ با توجه به رشد معارف و آموزش عالی در افغانستان طی سالیان پس از تشکیل دولت مرکزی و شمولیت تعداد زیادی از شهروندان در مدارس، دانشگاهها و مراکز آموزش عالی و همینطور احیای فعالیت های فرهنگی و پژوهشی، نیاز مبرمی به وجود کتاب های گوناگون در رشته ها و زمینه های مختلف در افغانستان احساس می شود؛ اما واقعیت های موجود در کشور در زمینه کتاب و کتابخوانی نشان از ضعف بسیار بسیار شدید، کمبودات و نواقص وحشتناک و تاسف برانگیز در این حوزه دارد که تامین نیازهای متقاضیان را تا حدود بسیار زیادی غیر ممکن ساخته است.
خبرنگار شفقنا با توجه به اهمیت مبحث کتاب و کتابخوانی و وضعیت اسف بار آن در افغانستان گفتگویی داشته با غلام نظری، مسئول “خانه کتاب افغانستان” و درد دل های وی و علل مشکلات عدیده کشور در زمینه کتاب، کتابداری و کتابخوانی را جویا شده است.
وی که متولد قریه “مسجد سبز” در ولسوالی “سنچارک” ولایت سرپل بوده و تحصیلات آکادمیک خود در رشته روانشناسی را در دانشگاه شهید بهشتی ایران گذارانده است، در زمینه کتابداری نیز دوره های مختلفی را در مراکز آکادمیک ایران و هند سپری نموده، به عنوان نخستین پایه گذار و فعال در عرصه کتابداری نوین کشور در غالب ایفای مسئولیت در “خانه کتاب افغانستان” می باشد.
متن زیر برگرفته از صحبت های وی در گفتگو با شفقنا است:
وضعیت کلی کتاب و کتابخوانی در افغانستان اسفبار است
وی در بیان کلی وضعیت کتاب، کتابداری و کتابخانه های کشور گفت: وضعیت به طور کلی در این زمینه بسیار حاد و اسفبار است زیرا به جرات می توان گفت که تنها یک درصد جامعه به تهیه منظم و خواندن مرتب کتاب اهمیت می دهند؛ لذا در چنین شرایطی که خرید کتاب وجود نداشته باشد، نه نویسنده ترغیب به نوشتن می شود، نه مترجم میل به ترجمه کتاب های منبع دارد؛ در زمینه کتاب می توان گفت که زنجیره ای از نویسنده، مترجم،دولت و غیره باید هم گام باشند و در افغانستان باید گفت که همه مقصرند و در این باره کوتاهی نموده اند و نمی توان تنها یک نهاد یا یک شخص را تقصیر کار در این باره دانست.
هیچ ارگان و سازمانی اعم از داخلی و خارجی، کار اساسی در زمینه کتاب در افغانستان انجام نداده است
نظری حوزه کتاب و کتابخوانی را از بخش های بدون حامی در افغانستان عنوان کرده و بدین موضوع اشاره می کند که هیچ ارگان و نهاد داخلی و خارجی فعالیت اساسی در این حوزه به انجام نرسانده است: “در رابطه با فعالیت های کتابخانه ای در افغانستان باید بگویم که تا قبل از سال 1386 بسیاری از کارهای انجام شده در این زمینه، به صورت مقطعی و پروژه ای بیشتر انجام شده است. ما در سال 85-86 موسسه ای تحت عنوان “خانه کتاب افغانستان” در وزارت فرهنگ ثبت و راجستر کردیم و کار در این زمینه را به صورت جدی تر آغاز نمودیم. علت نیز در این بود که وقتی وارد افغانستان شدیم، مشاهده شد که هیچ ارگان و سازمانی چه داخلی و چه خارجی در بخش کتاب و کتابخانه کار اساسی انجام نداده است و برنامه بلند مدت در این بخش وجود ندارد.
البته در تهیه کتاب که بخشی از موضوعات مربوط به کتابخانه است،بعضا کارهایی انجام شده بود و کشورهای مختلفی از جمله ایران،آمریکا،فرانسه،آلمان،هند و پاکستان کتاب های زیادی به افغانستان اهدا کرده بودند، ولی کتابخانه ها ساماندهی لازم را نداشته و در واقع همه آنها تنها به انبار کتاب تبدیل شده بودند. برای مثال دانشگاه کابل با وجود بیش از 300هزار جلد کتاب یا کتابخانه عامه کابل با 60هزار جلد کتاب بدون هیچ سازمان دهی اساسی موجود بودند؛ همچنین وزارتخانه های مختلف نیز دارای تعداد کتاب های خوبی بودند اما بدون نظم و سازمان دهی و مدیریت مشخص که باعث می شد یک مراجعه کننده وقت زیادی را بگذارد اما کتاب مورد نظر خود را پیدا نکند.”
افغانستان فاقد آموزش کتابداری و کتابخانه ها فاقد نیروی متخصص
وی عدم آموزش افراد متخصص در زمینه کتابداری و کار در کتابخانه ها را نقص اساسی در زمینه کارآیی کتابخانه ها عنوان کرده و گفت: پس از صحبت با کتاب دارها متوجه این مسئله شدیم که اساسا آنها هیچ آموزشی در این باره ندیده اند و متاسفانه کتابداری به عنوان رشته رسمی در هیچ یک از دانشگاه های افغانستان در آن زمان وجود نداشت. در واقع شخص یا ارگانی که در زمینه کتابخانه و کتابداری در افغانستان تا سال 1386 تخصص داشته و فعالیت کرده باشد، موجود نبود.
پس از ثبت موسسه “خانه کتاب افغانستان” هدف اصلی ما آموزش و تربیت کتابدار مسلکی بود یعنی کسانی که در جاهای مختلف در این زمینه کار می کردند، آموزش اولیه کتابداری را ببینند. در زمینه آموزش کتابداری تا قبل از شروع به کار ما تنها دو دوره آموزشی کوتاه توسط ایران و یکی از موسسات خارجی برگزار شده بود اما آغاز به کار ما با تفاوت ها و در واقع امتیازاتی نسبت به آن دوره ها همراه بود؛ از جمله اینکه دوره های برگزار شده قبلی نیاز به مترجم داشت اما ما به زبان بومی و مردمی خود افغانستان بحث ها را ارائه می کردیم و راحت تر مورد پذیرش قرار می گرفت.
نخستین قدم و کار ما با آموزش افراد شاغل در کتابخانه پارلمان آغاز شد که بنده شخصا آن را به انجام رساندم و پس از آن به سراغ کتابداران دانشگاهی مانند کتابداران دانشگاه کابل،طب و تعلیم و تربیه رفته و آنها را آموزش دادیم. همه دوره های مذکور کوتاه مدت بودند اما به عنوان شروع و آغازی حرفه ای در این حوزه از هیچ بهتر به نظر می رسیدند. در واقع استارت کار در این زمینه زده شد و خوشبختانه تا به حال، سال به سال با ارگان های مختلف این برنامه های آموزشی هم چنان ادامه دارند.
“خانه کتاب” تنها رفرنس کتابخانه های افغانستان
نظری با اشاره به نیاز مبرم جامعه افغانستان به سامان دهی و فعالیت در زمینه کتاب و کتابداری فعالیت موسسه “خانه کتاب افغانستان” در این زمینه را مفید دانسته و آن را یگانه موسسه فعال در عرصه کتابداری نوین و به عنوان تنها رفرنس کتابخانه های کشور توصیف کرد.
وی در این باره گفت: پس از اندک مدتی، موسسه خانه کتاب، تبدیل به تنها رفرنس کتابخانه های افغانستان شد و چه دانشگاهی، عمومی، دولتی و غیره، همه کتابخانه ها به ما مراجعه می کردند. البته ناگفته نماند که در آغاز کار با مشکلاتی نیز روبه رو بودیم از جمله مسائل اقتصادی و معیشتی که هنگام ورود به این کار هیچ آینده مشخصی نداشت اما کم کم با آغاز و انجام کار، دریافتیم که واقعا در این زمینه نیاز اساسی در کشور وجود دارد اما کس و ارگانی نبوده که در این حوزه فعالیت نماید.
مشکلات اساسی کتاب، کتابداری و کتابخانه های افغانستان
مسئول “خانه کتاب افغانستان” مشکلات موجود در حوزه کتاب، کتابداری و کتابخانه های کشور را اساسی و ریشه ای توصیف کرده و در توضیح آنها می گوید:
وقتی صحبت از کتاب و کتابخانه می شود، اساسا دارای جنبه های مختلفی است؛ یک بخش تهیه کتاب است که در این زمینه همان طور که اشاره کردم، در افغانستان کار شده و وضعیت به لحاظ تهیه و موجودیت کتاب خوب است یعنی از سال 2001میلادی به این سو نسبت به سال های ماقبل آن، کتابخانه ها به لحاظ کمیت غنی شده و در وضعیت بهتری به سر می برند؛هر چند که هنوز هم مشکلاتی در این بخش وجود دارد.
از مشکلات عمده می توان به ضعف صنعت چاپ در کشور اشاره کرد که متاسفانه بسیار ضعیف و پراشکال است و به همین دلیل 90درصد کتاب های موجود در کتابخانه ها، چاپ خارج اند که یا به زبان انگلیسی بوده و یا چاپ ایران به زبان فارسی هستند نه دری؛ برخی نیز که تالیف نویسندگان داخلی هستند چاپ پاکستان با صدها نقص و اشکال ویرایشی و نگارشی می باشند.
دیگر؛نبود امکانات و سرمایه گذاری لازم به خصوص در امور فرهنگی است؛ کار در زمینه کتاب کاری است بسیار پرهزینه همراه با سود کم و در برخی موارد توام با ضرر و زیان مالی می باشد؛ این در حالیست که متاسفانه دولت افغانستان نیز در زمینه فرهنگی کمترین میزان بودجه و هزینه را همواره اختصاص داده است و تمرکز اصلی روی اولویت هایی چون امنیت، بهداشت و از این قبیل مسائل است. چون کار در حوزه کتاب همراه با سوددهی اقتصادی نیست، کسی بدان توجه نمی کند و به سراغ آن نمی رود.
علت بالا بودن قیمت کتاب در کشور و عدم استقبال جامعه
نظری بالا بودن قیمت کتاب در افغانستان را واقعیتی انکار ناپذیر عنوان کرده و در بیان دلایل آن می گوید: اکثر کتاب ها به دلیل وارداتی بودن، هزینه حمل و نقل ها نیز اضافه گشته ضمن اینکه طمع کتابفروشان نیز در راستای افزایش قیمت بی تاثیر نیست که صد البته آنها نیز با مشکلات خاص خود همراه هستند و برای تامین مخارج مورد نیاز خود، بعضا مجبورند که به بهای کتاب فروشی خود بیفزایند اما در کل، گران بودن قیمت کتاب برای استفاده کنندگان از قبیل دانشجویان و محصلان، سختی ها و کمبودات فراوانی را به دنبال دارد و در بسیاری مواقع آنها را در زمینه تهیه کتاب با مشکل مواجه می سازد.
گرانی کتاب تنها مختص افغانستان نیست و بسیاری کشورهای دیگر نیز با چنین مسئله ای روبه رو هستند اما در آن کشورها این نقص را کتابخانه های عمومی تا حدی برطرف می سازند و کتاب های مورد نیاز در اختیار نیازمندان قرار می گیرد اما در افغانستان، کتابخانه های عمومی بسیار ضعیف عمل می نمایند و نمی توانند به عنوان راه حلی برای مشکل گران بودن قیمت کتاب به حساب آیند.
عدم استقبال از کتابخانه ها در افغانستان به این دلیل است که نیاز مراجعه کنندگان تامین نمی شود، در صورتی که کتابخانه ها کتاب دارند اما امکان دسترسی به آنها برای مراجعه کنندگان همانطور که قبلا گفتم به دلیل عدم نظم و سازمان دهی، امکان پذیر نیست؛ لذا مراجعه کننده پس از یکی دوبار دیگر ناامید شده و در دفعات بعد مراجعه نمی کند زیرا نتیجه ای برای او حاصل نشده است.
بسیاری از کتاب های کتابخانه ها وارداتی هستند و چون به زبان و اصطلاحات بومی افغانستان نیستند، یافتن و دسترسی به آنها بسیار دشوار است لذا میزان مراجعات به کتابخانه ها در کشور بسیار کاهش یافته است هر چند که در طی سیزده سال اخیر نسبت به سالیان قبل از آن پیشرفت هایی نیز در زمینه کتاب و کتابداری وجود داشته و وضعیت بهتر شده است اما با توجه به میزان نیاز واقعی جامعه، محدود و ناچیز است.
مهمترین ضعف ها و نواقص کتابخانه های عمومی
فعال عرصه کتابداری افغانستان عملکرد کتابخانه های عمومی را ضعیف ارزیابی کرده و بخش عمده مشکلات موجود در امر کتاب و کتابخوانی کشور را متوجه انان می داند. وی در این باره می گوید:
کتابخانه های عمومی افغانستان از نظر ثبت و کارآیی همچنان بر الگوهای 50سال گذشته استوارند و تغییری از این لحاظ در آنها دیده نمی شود به عبارتی همه چیز همچنان به طور سنتی و دستی وجود دارد که این خود پاسخگوی نیازهای مراجعه کنندگان نیست.
متاسفانه عقیده نادرستی در زمینه استفاده از شیوه های جدید در کتابخانه های عامه وجود دارد بدین معنا که معتقدند که روش های سنتی و قدیمی مدت های مدید پا برجا بوده و کار کرده اند لذا صحیح می باشند و اگر چنانچه تغییراتی داده شود، وضعیت از حالت فعلی بدتر خواهد شد! در واقع یک ترس به خصوصی از تغییر در شیوه های سنتی وجود دارد.
آن اراده لازم در مدیران مربوطه وجود ندارد؛ وقتی صحبت از انجام تغییرات می شود اکثرا آن را به مسائل مادی و مالی ربط می دهند که مثلا پول و امکاناتی برای تغییر وجود ندارد در صورتیکه همه چیز در تغییر شیوه ها به مسائل مالی بر نمیگردد و اگر مدیری واقعا بخواهد و توانایی داشته باشد می تواند قدم های مفیدی در این زمینه بردارد.
قدم های اولیه و مفیدی در زمینه سازمان دهی و نوین سازی کتابخانه ها آغاز شده است
نظری سازمان دهی کتابخانه ها را گام اساسی در بهبود وضعیت کتاب و کتابداری در افغانستان خوانده و از انجام برخی فعالیت های سودمند در این زمینه خبر داد.
وی گفت: در زمینه سازمان دهی کتابخانه ها و تهیه دیتابیس در گذشته برخی امکانات اولیه به صورت کارت فهرست نویسی و دستی وجود داشتند که متاسفانه از آنها هم هیچ اثری باقی نمانده است؛ اما در حال حاضر قدم مثبتی در این رابطه در دانشگاه کابل برداشته شده است و کتابخانه دانشگاه مذکور حدود پنج سال است که روی نرم افزار خاص کار می کنند و تهیه دیتابیس کتاب های موجود در حال انجام شدن است که تا پنج سال آینده این کار به اتمام خواهد رسید و تکمیل خواهد شد.
همچنین برخی کتابخانه های خصوصی نیز اقدام به تهیه و به کارگیری این نرم افزار نموده اند. نخستین بار توسط “خانه کتاب افغانستان” این نرم افزار خاص وارد کشور شد و آموزش آن را نیز ما برای اولین بار داشتیم؛ متاسفانه چون در افغانستان ما نرم افزار ملی نداریم که به زبان خاص خود کشور باشد، در استفاده از نرم افزارها همواره مشکلاتی وجود دارد زیرا آنها یا انگلیسی هستند و یا به زبان فارسی ایران؛ عدم فهم برخی اصطلاحات موجود در نرم افزارهای وارداتی به خصوص در کتابداری، مشکلاتی را برای کاربران آنها به وجود می آورد زیرا اکثریت آنها مسلکی نبوده و به طور تجربی کتابدار شده اند و آموزش تخصصی در این زمینه ندیده اند.
ما در صدد آن هستیم که طی دو سال آینده یک نرم افزار ملی خاص کتابداری را تهیه کنیم که بتواند هم زبان دری و هم زبان پشتو را پوشش دهد و خوشبختانه کارهای مقدماتی برای این پروژه انجام شده است.
در حال حاضر هدف ما در کار با کتابخانه ها این است که آنها را در مسیر درست علمی کتابداری قرار دهیم به این معنا که حداقل بیس و پایه این کار که ثبت و راجستر کردن کتابهاست را به آنها آموزش داده و انجام دهند زیرا اگر بخواهند بعدها از نرم افزار خاص کتابداری استفاده نمایند، حداقل کتاب های موجودشان فهرست شده بوده و آن زمان با مشکلات کمتری مواجه خواهند بود.
متولی امور مربوط به کتاب و کتابداری مشخص نیست/کتابخانه ملی یک نیاز اساسی
مسئول “خانه کتاب افغانستان” از نبود متولی خاص امور کتاب در کشور انتقاد کرده و خواستار توجه ویژه دولت به این مسئله است. وی ادامه داد:
کار در زمینه کتاب و گسترش فرهنگ کتاب و کتابخوانی یک کار ملی و نیاز ملی است که متاسفانه در افغانستان این امور متولی خاص خود را ندارد؛ این در حالیست که در اکثر کشورها وقتی صحبت از کار فرهنگی و یا امور مربوط به کتاب و کتابخوانی به میان می آید معمولا وزارتخانه های فرهنگ، آموزش و پرورش و تحصیلات عالی به عنوان متولیان اصلی وارد عمل می شوند ولی در افغانستان هیچ ارگانی مسئولیت این کار را بر عهده نمیگیرد و هیچ گونه برنامه ای برای کتاب و کتابخوانی وجود ندارد.
در واقع امور مذکور برای ارگان ها تعریف نشده است؛ برای مثال همه فعالیت وزارت فرهنگ افغانستان در زمینه کتاب و کتابخوانی محدود شده است به کتابخانه عامه کابل، آن هم با وضعیتی که این کتابخانه داراست که ضمن صحبت هایم به آن اشاره داشتم.
نبود کتابخانه ملی در افغانستان نیز یک خلاء بزرگ است زیرا در اکثر کشورهای دنیا، کتابخانه ملی آن کشور متولی اکثر امور مربوط به کتاب و کتابخوانی می باشد اما متاسفانه در کشور کتاب خانه ملی وجود ندارد.
قدم هایی که تاکنون از سوی وزارت فرهنگ یا وزارت تحصیلات عالی مبنی بر برپایی دوره های آموزشی برای کتابداران کتابخانه های عامه و کتابخانه های ارگان های مربوط برداشته شده است، همه مقطعی و موقت بوده و هیچ ساختار اساسی که بتواند به سازمان دهی و مدرن سازی کتابخانه های کشور کمک نماید، وجود نداشته است.
به نظر من در ابتدا باید متولی خاص مسئله کتاب در کشور مشخص شود که بتواند این زنجیره را ایجاد،منسجم و هماهنگ نماید؛ وقتی چنین زنجیره ای ایجاد شد همه ارگان ها اعم از دولت و بخش های خصوصی وظایف خود را در قبال آن بدانند و اجرا نمایند، برای رسانه ها و مردم تفهیم شود و تبلیغات لازم برای خانواده و افراد جامعه صورت گیرد، در واقع یک حرکت و پلان ملی در این زمینه نیاز است. در این صورت افغانستان در تهیه و چاپ کتاب موفق خواهد بود،توقع جمعی ایجاد شده و کتابخانه ها پربارتر و متغیر خواهند شد.
انتهای پیام