شفقنا افغانستان- ترکیه از حدود یک سال پیش دستخوش بحران های سیاسی مانند پرونده های فساد، اعتراض های توده ای و ایجاد محدودیت در اینترنت توسط دولت است. اما در همان حال که صحنه سیاسی ترکیه رسوایی پشت رسوایی را تجربه می کند، مردم این کشور شوخی و طنز را از یاد نبرده اند. این روحیه بیش از همه در کاریکاتورها و موسیقی هایی جلوه گر می شود که در خلال بحران ترکیه، دوران اوج هنری خود را می گذرانند. در این میان نه تنها هنرمندان حرفه ای فریاد اعتراض خود را قالب هنر بلند کرده اند بلکه شهروندان عادی نیز با نقاشی روی دیوارهای خانه ها در قالب هنر خیابانی یا پخش تصاویر و متون طنز در اینترنت به نوعی اعتراض خود به وضع موجود را اعلام می کنند.
از تقریبا یک سال پیش وضعیت به این صورت است. امروزه هنر در واقع سوپاپ اطمینانی برای آن ناامیدی های گسترده سیاسی است که با توجه به اعمال محدودیت های گسترده دولت ترکیه علیه رسانه ها هیچ مفری برای نشان دادن خود پیدا نمی کند اما از زمان آغاز اعتراض های قزی پارک در تابستان گذشته، هنر به عنوان آلترناتیوی برای مبارزه نقش گسترده تری پیدا کرده است. به این ترتیب است که به عنوان مثال هنرمندی به نام «اردم گوندوز» به «مرد ایستاده» شهرت می یابد و میلیون ها نفر به تقلید از وی با اعتراض های ایستاده و در سکوت نارضایتی خود از دولت رجب طیب اردوغان را نشان می دهند.
صحنه موسیقی ترکیه نیز آکنده از سرودهای ضددولتی و اعتراضی است. تنها در استانبول چندین دیسکوتک حداقل یک بار در طول شب یک سرود مشخص را اجرا می کنند که در واقع سرود معترضان قزی پارک است، همان سرودی که بارها از سوی تظاهرکنندگان به صورت میلیونی خوانده می شد. این سرود که موضوع اصلی آن گاز اشک آور و ضربات باتون است در پایان برنامه با همراهی مردم حاضر در این کلوپ ها خوانده می شود، مردمی که به هنگام همنوایی لبخند به لب دارند و پایکوبی می کنند.
یکی از تاثیرگذارترین شیوه های اعتراض در بحران فعلی ترکیه همان پلکان هایی است که به صورت رنگین کمان رنگ آمیزی می شود. هر شب دهها پلکان در شهرهای بزرگ ترکیه تصویر و رنگ رنگین کمان به خود می گیرند و رنگین کمان در واقع نمادی از صلح و مداراگری محسوب می شود.
در این میان رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه روز به روز بیشتر به سوژه اصلی این اعتراض های هنرمندانه بدل می شود. زمانی کوتاه پس از اعمال محدودیت های اینترنتی بود که کاریکاتورهایی طنز آمیز و اعتراضی علیه این تصمیم نخست وزیر در روزنامه ها و نشریات مختلف ترکیه منتشر شد. به عنوان مثال در یکی از این نشریات، کاریکاتوری چاپ شد که در آن اردوغان در حال شکار پرنده های آزادی دیده می شود. در نشریه ای دیگر اردوغان را در حال رانندگی «اتومبیل آزادی» می بینیم و در پشت این خودرو یک قفس حامل پرندگان آزادی قرار دارد و صد البته آن نقاشی های دیواری نیز نقش مهمی در اعتراض علیه شیوه های خودکامانه دولت ترکیه ایفا می کند.
در نهایت اما این انتخابات محلی اخیر بود که سوژه هنرمندان معترض قرار گرفت و آنان در به سخره گرفتن این انتخابات کوتاهی نکردند. به عنوان مثال در مجله فکاهی «پنگوئن» مردی را می بینیم که در کنار صندوق رای ایستاده است اما به جای برگ رای، پول به داخل صندوق می اندازد. در زیر این کاریکاتور آمده است: «ما در سایه ارتشاء و فساد به پای صندوق های رای می رویم.»
«هاکان بیلگینر» که از سال 2010 نشریه طنزی به نام زیتون را منتشر می کند می گوید: «ترکیه از زمان تاسیس خود مشکل دموکراسی داشته است. از همین رو هنر طنز همواره خود را در این کشور به شکل های نوشتاری و نقاشی و حرکتی نشان می دهد. طنز حتی در دوران امپراطوری عثمانی نیز وجود داشت و در آن دوران طنزنویسان ترک، سلاطین عثمانی را سوژه خود قرار می دادند.» به گفته بیلگینر پیدایش طنز به شکل امروزی اما به زمانی بازمی گردد که دولت های ترکیه روشی اقتدارگرایانه پیش گرفته و روزنامه نگاران و رسانه ها را به شدت سرکوب کردند.
بیلگینر در ادامه می گوید: « البته ما هیچ مشکلی با دولت نداشتیم زیرا یک نشریه مستقل محسوب می شویم. به صورت معمول دولت ترکیه رسانه ها را از طریق روابط اقتصادی تحت کنترل خود در می آورد و از آن جایی ما چنین رابطه ای با دولت نداریم و کمک های دولتی دریافت نمی کنیم چندان متحمل فشارهای معمول نمی شویم.» به گفته بیلگینر نشریه او برای دولت نیز نشریه شناخته شده ای است: «حتی اعضای دولت نیز مطالب طنز ما را در رسانه های اجتماعی فیسبوک و توییتر دنبال می کنند و از کامنت هایی که می گذارند معلوم است که آنها هم از این مطالب لذت می برند.»
با این همه حتی بیلگینر نیز اقرار می کند که تحریریه مجله او در مواردی مشخص، جانب احتیاط را نگه می دارند: «ما تلاش داریم که مشکلی با قانون و دادگاه نداشته باشیم و از همین رو هرگز به صورت مستقیم موجبات رنجش دولت را فراهم نمی کنیم اما راه هایی را پیدا کرده ایم که به هر صورت آن چه را که می خواهیم بگوییم و بنویسیم. علاوه بر آن نباید فراموش کرد که ما با طنز و شوخی و خنده سر و کار داریم و این نوعی امتیاز برای ما محسوب می شود.»
«تونچای آکگون» اما بر خلاف همکارش یعنی بیلگینر تجارب تلخی از دولت ترکیه دارد. او 28 سال پیش نشریه کمیک «لمان» را تاسیس کرد یعنی کوتاه زمانی پس از کودتای نظامیان در ترکیه. نشریه وی نیز به مانند اکثر نشریات کمیک ترکیه با شمارگان سی هزار منتشر می شود. آکگون می گوید: «نشریه ما خط مشی رادیکال دارد و به همین خاطر نقاشان و هنرمندان ما بارها به زندان افتاده اند. خود من هم مدتی را در زندان گذرانده ام.» به گفته وی در حال حاضر نیز شکایتی علیه نشریه لمان در جریان است: «دولت علیه ما شکایت کرده است، البته در این مدت به دلیل صدور رای دیوان عالی اروپایی علیه نقض حقوق بشر در ترکیه از مجازات زندان رهایی پیدا کرده ایم اما جریمه نقدی بالایی انتظارمان را می کشد. دولت به ما اتهام می زند که در یک کاریکاتور انگشت میانی نخست وزیر را به عمد درازتر از معمول نشان داده ایم.» آکگون به دادگستری ترکیه اعتمادی ندارد و بر این باور است که قوه قضاییه این کشور لزوما نهاد مستقلی نیست: «در ترکیه هرگز کسی نمی داند که چه اتفاقی می افتد. دست ما از هر نظر بسته است.»
با این حال تونچای آکگون هیچ دلیلی برای خودسانسوری نمی بیند و می گوید: «ما عدم خودسانسوری را امتیاز خود می دانیم. اگر قرار باشد به این مساله حساس شویم که پس از انتشار کاریکاتور چه پیامدهایی در انتظارمان است پس باید اصلا این کار را کنار بگذاریم. ما آن چه را دلمان بخواهد به صورت کاریکاتور درمی آوریم و بر این عقیده هستیم که این هنر به سطح جامعه نیز راه یافته است. من به هموطنان خودم افتخار می کنم زیرا همه آن نقاشی های دیواری که در سراسر شهر می بینیم از درجه عالی برخوردار است و روز به روز هم بهتر می شود. نباید فراموش کرد که هنر به هر صورت ابزاری آزموده شده برای اعتراض سیاسی به شمار می رود.»
منبع: دویچه وله
ترجمه: محمدعلی فیروزآبادی-شفقنا
انتهای پیام