خبرگزاری شیعیان افغانستان(شفقنا افغانستان)
چهارم جمادی الاولی مصادف است با سالروز درگذشت سردار کابلی فقیه و دانشمند بزرگ افغانستان که به دستور عبدالرحمن خان به لاهور پاکستان تبعید شد و سرانجام در عالم مهاجرت دار فانی را وداع گفت.
در تاریخ افغانستان علما، اندیشمندان و نخبگان فراوانی بوده اند که بنا به دلایل مختلف مجبور به مهاجرت از کشور شده و عدم حضور انان در جامعه افغانستان تاثیرات منفی و آسیب هایی را نیز به جامعه وارد ساخته است کما اینکه امروزه نیز پدیده ی مهاجرت علما، اندیشمندان و نخبگان افغانستان به کشورهای دیگر ادامه دارد و می توان ادعا کرد که شاید بسیاری نسبت به تبعات منفی خالی شدن افغانستان از علما، نخبگان و اندیشمندان آگاه نیستند.
با این پیش زمینه خبرنگار خبرگزاری شیعیان افغانستان(شفقنا افغانستان) گفتگویی نموده است با دکتر عبدالقادر کمالی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ حول موضوع مهاجرت عالمان، اندیشمندان و نخبگان از افغانستان و تاثیرات آن بر جامعه که متن کامل آن از نظر شما می گذرد:
* در گذشته و امروزه عالمان متعددی از افغانستان به کشورهای دیگر مهاجرت کردند که از جمله آنها “سردار کابلی” دانشمند بزرگ است که در سالروز درگذشت وی نیز قرار داریم؛ چه عواملی باعث این مهاجرت ها شده و می شود؟
کمالی : در ابتدا سالروز رحلت عالم ربانی و محقق بزرگ، سردار کابلی را گرامی داشته و همچنین یاد و خاطره همه علما، دانشمندان و بزرگان افغانستان را که در خارج از کشور و در عالم مهاجرت دار فانی را وداع گفتند از ملاعلی قاری گرفته تا سردار کابلی و علمای دیگر گرامی میداریم.
یکی از مهمترین مسائلی که افغانستان در طول تاریخ با آن مواجه بوده، هجرت علما، دانشمندان و نخبگان است به طوریکه در دوره ای که افغانستان نیازمند افراد نخبه ، عالمان و صاحبان قلم بود ، عبدالرحمن شخص محقق و عالمی چون سردار کابلی را به لاهور تبعید کرد و این در حالی است که خود عبدالرحمن تصریح داشت که در آن زمان تعداد کسانی که در افغانستان دست به قلم داشته و با سواد بودند شاید به تعداد انگشتان دست نرسد ولی با این حال چنین شخصیتی را به لاهور تبعید می کند و مرحوم سردار کابلی در آنجا عنوان دانشمند جوان و ریاضیدان هوشمند لاهور را کسب کرد و ببینید که چگونه افغانستان از نعمت وجود این چنین دانشمند جوانی در آن زمان محروم می شود.
بنابر این اولین دلیل مهاجرت عالمان و نخبگان افغانستان از کشور بی توجهی حاکمان به جایگاه علم و عالم است؛ در طول دوران حاکمیت در افغانستان مشاهده می شود که از ورزشکاران، هنرمندان، هنرپیشه ها و حتی سوارکاران ماهر و اقشار دیگر بسیار تجلیل شده است ولی تقدیر شایسته و بایسته از یک عالم برجسته دیده نمی شود.
دومین عامل بی توجهی باز حاکمان و حتی جامعه به پژوهش ، تحقیق و نویسندگی است که بسیاری از عالمان و اندیشمندان ما کتاب های ارزشمندی نوشته و چاپ کردند یا به صورت دست نویس به جامعه عرضه کردند اما مورد اقبال و استقبال جامعه قرار نگرفتند؛
از نظر عوامل اقتصادی نیز ساختار حاکمیت و جامعه افغانستان نیز طوری است که یک ساختار اقتصادی و ردیف بودجه ای برای تالیف آثار وجود ندارد در نتیجه علما و دانشمندان و نخبگان ما به دلیل مشکلات اقتصادی نیز مهاجرت می نمایند.
عامل مهم دیگر عدم شایسته سالاری است؛ نگاهی که در افغانستان به سوی علما و اندیشمندان و نخبگان می شود، نگاهی بسیار سطحی است یعنی از علم و اندیشه آنها و از سواد و تجربه شان به خوبی استفاده نمی شود.
دلیل دیگر که به خصوص باعث شده است تا افغانستان از وجود علما، دانشمندان، روشنفکران و نخبگان بسیاری خالی بماند این است که دولت های بیگانه است که شاید به تعبیری در افغانستان بدون نخبه، بدون روشنفکر و عالم ، آنها بهتر می توانند سیاست های خود را پیاده کنند تا اینکه علمای طراز اول، عالمان و نخبگان برجسته و دانشمندان و روشنفکران روشن ضمیر و آگاه در آن کشور وجود داشته باشد بنابر این به محض اینکه یک عالم برجسته، یک روشنفکر، شاعر، هنرمند و دانشمند در افغانستان دیده می شود، به شیوه های مختلف و بهانه های خاص وی را تطمیع و به کشور خود پناهنده می سازند و نتیجتا افغانستان را از نعمت وجود این چنین افراد محروم می نمایند.
* تاثیرات منفی مهاجرت عالمان و نخبگان افغانستان به کشورهای دیگر چیست؟
کمالی : وقتی که نخبگان از یک کشور مهاجرت می کنند و به تعبیری فرار مغزها صورت می گیرد، در واقع یک سرمایه هنگفت کشوری هدر می رود؛ وقتی عبدالرحمن شخصیتی چون سردار کابلی را به همراه پدرش تبعید نمود، افغانستان را از چنین سرمایه بزرگی محروم کرد. سردار کابلی کسی است که در حوزه ریاضیات، نجوم،فقه و اصول آن زمان حرف اول را می زد و اگر وی در افغانستان می ماند به مراتب بیشتر از موارد مشابه امروزی میتوانست در آن زمان در کشور تاثیرگذار باشد؛ امروزه در افغانستان ممکن است آشنایی زیادی با سردار کابلی وجود نداشته باشد و به غیر از فرهیختگان و اندیشمندان سایر افراد با وی آشنا نباشند.
همینطور شخصی مانند ملا علی قاری که چقدر در حوزه های علمیه عربستان موثر بود و در خارج از افغانستان از دنیا رفت، آثار برجسته ای از وی به جا مانده است که با پیشرفت ارتباطات و عصر ارتباطات آثار وی به داخل کشور وارد شده و بسیاری حوزه ها و مدارس علوم دینی از آنها استفاده می کنند؛ و هزاران اندیشمند دیگر در حوزه های مختلف اعم از فقه ، اصول ، ادبیات و سایر بخش ها نخبگانی بودند که اگر در افغانستان می ماندند، اثراتشان در جامعه بسیار بیشتر نمایان می شد و تاثیرگذاریشان بسیار می بود و به عبارتی مسیر افغانستان در زمینه رشد علمی به واسطه حضور آنها کوتاهتر و آسان تر می گردید.
در حوزه ادبیات عرب به گواه علمای غیر افغانستانی، مرحوم مدرس افغانی از علمای طراز اول در این حوزه بود و حرف اول را می زد که حتی بزرگان و علمای عرب نیز به این مسئله اعتراف دارند و یا شخصیت های دیگری چون آیت الله فیاض که اکنون در نجف اشرف حضور دارند، آیت الله محقق کابلی که در قم تشریف دارند و یا آیت الله محسنی که حضورشان می بینیم که چه نمودهای عینی ای در جامعه ما پیدا کرده است، حوزه علمیه ای با آن عظمت هم در بخش برادران و هم در قسمت خواهران که شاگردان بسیاری تربیت نموده است و بسیار نمونه های دیگر که نشان از اهمیت این علما و تاثیرگذاری حضورشان در جامعه دارد.
همینطور نخبگان دیگری غیر از عالمان دین داریم که مهاجرند مانند آقای فکرت در کانادا با آن ادبیات و دست نوشته های زیبایش یا بصیر احمد دولت آبادی که از مورخان و دست به قلمان افغانستان در کانادا مقیم است و نمونه های بسیار دیگر؛
بنابر این جامعه افغانستان باید قدر علما، اندیشمندان و نخبگان خود را بداند و آنها را در خود پرورش دهد و تاثیر این کار در جامعه ما چندین برابر خواهد بود.
*آیا مهاجرت عالمان و نخبگان افغانستان به خارج از کشور پیامدهای مثبت هم می تواند داشته باشد؟
کمالی: ما در آموزه های دینی و اسلامی خود داریم که برای آموختن علم تشویق به هجرت شده است؛ رسول گرامی اسلام(ص) می فرمایند که علم را بیاموزید ولو اینکه در چین باشد.
پیامد مثبت این است که ما برای آموختن علم روز، استفاده از استادان با تجربه و استفاده از امکانات آموزشی مدرن و پیشرفته و طی مدارج علمی عالی مجبوریم مهاجرت کنیم و این مهاجرت در صورتی برای کشور ، جامعه و مردم کارآمد و تاثیر گذار است که در یک مدت زمان و ساختار معین باشد یعنی اینکه آموزش های لازم طی زمانی خاص صورت گرفته و سپس افراد به کشور و جامعه خود بازگردند و تجربه خود را در هر رشته و زمینه ای برای تربیت نیروهای متخصص در جامعه به کار بندند تا دیگر نیازی به مهاجرت وجود نداشته باشد.
* آیا در عوامل مربوط به مهاجرت علما و نخبگان تنها تاکید بر بی توجهی حکومت دارید همانطور که اشاره کردید یا دیدگاه دیگری نیز از سوی شما در این باره مطرح است؟
کمالی : جدای از مطالبی که عرض کردم عوامل اجتماعی نیز می توانند دخیل باشند، مسئله ناامنی و نبود امنیت که متاسفانه در افغانستان وجود دارد سبب شده است که دورنمای روشنی نسبت به آینده کشور وجود نداشته باشد و موجب سرگردانی نخبگان شده است.
بسیاری از سیاستمداران ما خود در افغانستان اند ولی خانواده هایشان در خارج از کشور به سر می برند و طبق گفته های خود آنها به دلیل فقدان امنیت این کار را کرده اند بنابر این وقتی برای یک وزیر، وکیل و سیاستمدار کشور امنیت تامین نباشد برای یک عالم و نخبه به مراتب این نبود امنیت بیشتر و نگران کننده تر است. امنیت یک فاکتور اساسی برای رشد و ترقی یک جامعه در همه عرصه ها است و اگر این مسئله تامین نباشد حتی اگر رشدی صورت بگیرد، ریشه ای و اساسی نخواهد بود.
مسئله مهم دیگر تکنولوژی و امکانات کشورهای مهاجر پذیر است و ضعف کشور در این باره نیز به گونه ای به حکومت ها برمیگردد که به دلیل بروز جنگ های فراوان، افغانستان از رشد تکنولوژی و امکانات طی سالیان متمادی به دور مانده و نخبگان مجبورند برای بهره گیری از تکنولوژی روز و امکانات بهتر و بیشتر تمایل به مهاجرت داشته باشند.
*به عقیده شما راهکارهای پیشنهادی برای جلوگیری از مهاجرت عالمان، نخبگان و اندیشمندان از افغانستان و بهبود جایگاه آنان در جامعه امروز چیست؟
کمالی: به نظر بنده راهکارهای این موضوع می تواند در دو بخش مطرح شوند. برای برون رفت از وضعیت موجود و برای اینکه علما و نخبگان ما اقدام به مهاجرت از کشور ننمایند و پدیده فرار مغزها صورت نگیرد اولا حمایت جدی دولتمردان افغانستان در وزارتخانه های مختلف و دیگر تجلیل از نخبگان و عالمان توسط نهادهای دولتی است. تا قدر چیزی که در اختیار نداریم و آن را خوب حفظ نکنیم حتما مورد دستبرد و تهاجم قرار خواهد گرفت.
همچنین رسانه های افغانستان اعم از صوتی و تصویری و چاپی با توجه خاص به منزلت و جایگاه علما و نخبگان، بزرگداشت و تبلیغ آثار و اندیشه های آنها می توانند نقش عمده و موثری در این باره داشته باشند. مشاهده می شود که وقتی یک ورزشکار در مسابقاتی مقام می آورد تمام رسانه های افغانستان به آن می پردازند ولی اگر کتاب و اثری از یک نخبه افغانستان در جشنواره یا فستیوال بین المللی مقام بیاورد حتی خبر آن اعلام نمیشود.
همینطور در بخش هنرمندان و آوازخوانان و غیره نیز می بینیم که زن و مرد، کوچک و بزرگ درباره جزئی ترین مسائل مربوط به زندگی آنها اطلاعات دارند اما نسبت به بسیاری از دانشمندان، علما، اندیشمندان و بزرگان کشور هیچ شناختی وجود ندارد و حتی این مسئله که بسیاری از بزرگان و دانشمندان کشور توسط سایر کشورها سلب تابعیت شده و اهل کشور مزبور معرفی می شوند نیز به همین دلیل است که در افغانستان به آنها پرداخته نمی شود و هیچ تجلیل و یادمانی از آنان صورت نمیگیرد و این بی توجهی و بی اهمیتی باعث می شود که هر از گاهی مشاهیر افغانستان به عنوان دانشمندان و اندیشمندان کشورهای دیگر به جهانیان معرفی شوند.
جامعه ما هیچ گونه درنگ و توجهی نسبت به گذشته تاریخی و پرافتخار خود ندارد و نگاه حاضر دیدی است که سرشار از فلاکت، فقر، جنگ و خونریزی است و هرگز گذشته پرافتخار افغانستان به جوانان معرفی نشده است که انان نیز با آن آشنا شده و بدان افتخار نمایند .
راهکار دیگر بهره برداری از تخصص نخبگان است؛ برای مثال کسی که در خارج از کشور و در عالم مهاجرت تخصصی فرا گرفته ، هنگام بازگشت به وطنش مورد بی مهری قرار می گیرد، در ادارات ما با او برخورد بد می شود و از سوی مردم و دولت مورد استقبال قرار نمیگرد، رسانه ها در موضوعات مورد نیازشان از متخصصین همان مسائل استفاده و دعوت نمی نمایند و مثال های دیگر؛ بنابر این یکی از راهکارهای مهم بهره برداری از تخصص آنان هم توسط سازمانها و ارگانهای دولتی و هم در نهادهای خصوصی و مردمی مانند اینجوها است.
انتهای پیام
www.afghanistan.shafaqna.com